قاجىعۇمار تاعدىرى زۋقا تاعدىرىنىڭ جالعاسى

قاجىعۇمار شابدان ۇلى(1925-2011) تۋرالى بىلمەيتىن قازاق كەم دە كەم. 86 جىلدىق عۇمىرىنىڭ 40 جىلدان استامىن تۇرمەدە وتكىزگەن اسىل ازاماتتىڭ ءار ءىسى مەن ءار ءسوزى «پانا»، «قىلمىس» روماندارى ارقىلى اڭىز بولىپ قالدى. كۇرەسكەر جازۋشى، الاشتىڭ ارداگەر ازاماتى قاجعۇمىردىڭ قيلى تاعدىرى كەڭەس وداعىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنى مەن ستالين زامانىنىداعى قولدان جاسالعان قاتىگەز «اشارشىلىققا»، كەيىن جۇڭگو ۇكىمەتىندەگى «ءۇش ايماقتاعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسى»،  «سولشىلدىق» پەن سوعىس جىلدارىنا تۋرا كەلدى.

1916-1917 جىلدارداعى اق پاتشا مەن كەڭەستىك كوممۋنيستەردىڭ اراسىنداعى قيانكەسكى سوعىس تا قازاققا جانە تاتار باستاعان تۋىسقان ۇلتتارعا وڭاي تيگەن جوق.  وسىلايشا سوعىستان قاشقان، اشارشىلىقتان قاشقان، اسكەردەن قاشقان ازاماتتار توپ-توبىمەن قازىرگى جۇڭگو ەلىنە قاراستى التاي، تارباعاتاي جانە ىلە مەن ەرەنقابىرعا وڭىرلەرىنە استى. ول كەزدە شىنجاڭدى قىتايدىڭ گومينداڭ ۇكىمەتى باسقارىپ تۇرعان بولاتىن. ونسىز دا ۇكىمەت پەن حالىق اراسىنداعى  ۋشىعىپ تۇرعان بۇل كەز قاجىعۇمار شابدان ۇلىنىڭ «پانا» رومىنىندا كورىنىس تاپتى. روماننىڭ باس كەيىپكەرى زۋقا قاجى ءسابيت ۇلى نۇرمۇحامبەت ابىز نەمەرەسى.

شىعىس قازاقستاننىڭ زايسان، اياكوز وڭىرلەرىندە قاتار كوشىپ قونعان تۋىستاس-اعايىن اۋىلداردىڭ تاعدىرلارى دا ۇقساپ كەتتى. زۋقا التايعا اۋسا، ونىڭ سوڭعى كەزى قاجىعۇماردىڭ بالا كەزىنە تۋرا كەلدى. ول دا قىتايعا اۋدى. زۋقانىڭ ءومىرى 1870-1930 جىلدارداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى الاساپىران تاعدىردى كورسەتسە، قاجىعۇمار ءومىرى سول 1930 جىلدان باستاپ قازىرگە دەيىنگى قازاق باسىنداعى تاعدىردىڭ ءبىر بولىگىن كورسەتتى. رۋحتاس، تەتەلەس، جالعاس بولدى.

زۋقا باتىر دەگەن اتپەن تانىمال زۋقا ءسابيت ۇلى(1866-1928 ) اتا جولىن قۋىپ ءدىني تاربيە العان، بالا وقىتىپ، مەدرەسە اشقان عۇلاما كىسى. زۋقانىڭ اتاسى نۇرمۇحامبەت  ورتا ءجۇزدىڭ ءدىني قايراتكەرى، ابىز دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن تۇلعا. نۇرمۇحانبەت ابىز  بۋحارا، ۋفا قالالارىندا ءبىلىم الىپ كەيىن شىعىس قازاقستان وڭىرىندە مەدرەسە سالىپ، بالا وقىتقان. زۋقانىڭ اكەسى دە 40 جىل بالا تاربيەلەپ «داموللا» اتالعان ۇستاز.

اكەدەن جاستاي جەتىم قالعان زۋقا سول اۋمالى-توكپەلى زاماننىڭ قيىندىعىن كوردى. 1883 جىلى  تۋىپ-وسكەن زايسان وڭىرىنەن قىتايداعى التايعا اسقان بولاتىن.  ابىز ۇرپاقتارىنىڭ التايعا كەلۋىن التاي ەلى قۋانا قارسى الدى. زۋقا وسىلايشا مەدرەسە اشىپ، بالا وقىتا باستادى. كەيىن ءتۇرلى زاڭسىزدىقتار مەن قورلىق كورگەن جەتىم-جەسىرلەردىڭ، قۋعىن-سۇرگىن كورىپ بوسقان قازاقتىڭ كۇنىن كورگەن سوڭ،  ساياسات پەن بيلىككە ارالاسا باستادى. تىپتەن، التايدا العاش رەت اسكەر ۇستاپ، قورعانىس قۇردى. 1924-1926 جىلدارى قىتايدىڭ 5 رەتكى شابۋىلىن تويتارىپ، ۇلكەن اسكەري كۇشكە اينالدى. وسىلايشا التاي ۇلىقتارى مەن جۇڭگو ۇكىمەتى ءۇشىن ەڭ ءقاۋىپتى تۇلعاعا اينالدى. تىپتەن، رەسەي اق پاتشاسىنىڭ قىزىل ۇكىمەت ارمياسىنان قاشقان اتامان باكيشيەۆتىڭ  ارمياسىن زۋقا ساربازدارى ءور التايعا جىبەرمەي، ەكى رەت سوعىس ارقىلى تويتارعانى دا روماندا كورنىس تاپقان بولاتىن.

«ءبىز التايدىڭ شالدارىنا قارىزدارمىز»

جازۋشى، ەتنوگراف باياحمەت جۇماباي ۇلى قاجىعۇماردى قالاي كورگەنىن بىلاي ەسكە الدى:

• قاجىعۇمار اتامىز 1982 جىلدارى جۇڭگو تۇرمەسىنەن شىعىپ، «شۇعىلا» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزى ەدى. كەزەكتى ءبىر باس قوسۋعا ۇرىمجىدەگى شىنجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىندە وقيتىن جىگىتتەر دە كەلەدى. ارينە، اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالاردى كورىپ، ولاردىڭ ءتالىمىن الۋ كىمگە بولسا دا قۋانىش عوي. جينالىستا قىتايدىڭ تارىم ەڭبەكپەن وزگەرتۋ الاڭىن توزدىرعان عاپپار ءبىلال، ورازانباي ەگەۋباي قاتارلى ءبىراز  تۇلعالار بولدى. ءبىر ۇزىلىستە قاجەكەڭ زىر جۇگىرىپ، قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن مەنى شاقىرىپ الدى، – دەپ ەسىنە الدى باياحمەت اعا. – ۇزىن بويلى، تىپ-تىك جۇرەتىن، ءاپپاق، شاشىن قايقايتا تارعان قاجەكەڭ بارىنەن ءساليقالى كورىنەتىن.
• جىگىتتەر قايدان بالاسىڭدار؟
• شىنجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تىل-ادەبيەتىنەنبىز.
• قاي اۋىلدانسىڭ؟
• التايدان.
• ە، التايدىڭ شالدارىنا وتەي الماي جۇرگەن قارىزىم بار ەدى. كوپ قازاققا قورعان بوپ، كوپ ادامنىڭ جانىنا اراشا بولدى –،دەدى دە كۇرسىندى.

مىنە بۇل باياحمەت اعامىزدىڭ قاجىعۇماردى ەسكە الۋى ەدى. مەنىڭ ناعاشى اتام وجاۋباي اۋحادي  قاجەكەڭمەن تارىم تۇرمەسىندە 7 جىل ءبىر بولمەدە، قاتار توسەكتە جاتتى. «كوپ قىلمىسكەرلەردىڭ ىشىندە 3 قانا قازاق بولدىق. قالعان قازاقتار باسقا جاقتا بولدى» - دەپ ەسكە الدى اتامىز. اتامىز 2014 جىلى استاناعا كەلگەندە ول كىسى تۋرالى:

• قاجىعۇمار- ادامنىڭ بۇلب ۇلى ەدى. ونىڭ جازعان شىعارمالارىن ەشكىم دە وقي المايتىن. تەك بىرنەشە بەلگىمەن جازعان شىعارماسىن ءوزى ۇزىن سونار ەتىپ وقىپ بەرەتىن،  – دەپ ەسكە الدى. مەن دە ناعاشى اتامنان قاجىعۇمار تۋرالى كوپ دەرەكتەر سۇرادىم(الدا جازاتىن بولامىن). استانادا جايىلعان داستارحاندا باياحمەت اعادان باستاپ، ۇزبەن قۇرمانباي، ەرعوجا تىلەپبەردى سىندى ءبىراز تۇلعالار بولدى. ءبىر سۇراعىمدى قاجىعۇماردىڭ «ءبىز التايدىڭ شالدارىنا قارىزدارمىز» دەگەندى قالاي ايتقانىن سۇرادىم.

وجەكەڭ: «التاي سابەتتەن(كەڭەس وداعى) قاشقاندارعا،  قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەن، اشارشىلىقتان بوسقاندارعا پانا بولدى. تىپتەن تارىم تۇرمەسىندە دە التايدىڭ تارىمداعى اسكەردىڭ مالىن جاياتىن شالدارى كوپ كومەكتەستى. ولار دالانىڭ اكادەميكتەرى عوي»، –دەدى.

• شالدار كورسەتپەي سويعان مالدىڭ ەتىن ءپىسىرىپ، تارىمنان اعىپ جاتقان سۋدىڭ جاعاسىن ءسال ۇڭگىپ كومىپ كەتەتىن، ءبىز ولاردى بەلگى بويىنشا تاۋىپ الىپ، جەيتىنبىز. سۋ جيەگىنە كومىلگەن تاماق بۇزىلمايتىن.  ودان سىرت قانشاما ناۋقاستاردى قازاقى ەمدەۋ جولىمەن ەمدەپ امان الىپ قالدى، – دەپ اڭگىمە ءوربىتتى.

«پانا» - قاجىعۇماردىڭ التايدىڭ شالدارىنا قويعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىشى

قاجىعۇمار 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ۇلتتىق دەربەستىكتى كوزدەيتىن «ءۇمىت» اتتى پارتيا قۇردى جانە قازاقستاننىڭ استىرتىن ۇيىمدارىمەن بايلانىس جاسادى دەگەن ايىپتاۋلارمەن، شەتەل جانسىزى دەگەن جەلەۋمەن 13 جىلعا ەكىنشى مارتە تۇرمە جازاسىنا كەسىلەدى. قاجىعۇمار 40 جىلدان استام ءومىرىن تۇرمەدە وتكىزدى. ونىڭ سوڭعى 13 جىلىندا ۇرىمجىدەگى №1  تۇرمەدە بولدى.

جۇڭگو وكىمەتى تارابىنان ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى قۋدالانعانى ءۇشىن قاجىعۇمار شابدان ۇلى قاماۋدا وتىرعان كەزدە ادام قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى «حالىقارالىق راقىمشىلىق» (امنەستي ينتەرنەشنل) ۇيىمى ونى «ار-وجدان تۇتقىنى» دەپ تانىپ، قىتايدىڭ قۇزىرەتتى رەسمي ورىندارىنان ول كىسىگە بايلانىستى ءادىل تەرگەۋ مەن اشىق سوت جۇرگىزۋىن جۇيەلى تۇردە تالاپ ەتكەن.

قاجەكەڭ سول №1 تۇرمەسىندە جاتقاندا «پانا» رومانىن جازىپتى. «پانا» رومانىندا سول زامانداعى التاي مەن شينجاڭداعى ساياسي-تاريحي وقيعالار ءدىني جانە قوعام قايراتكەرى، الاششىل اسىل ازامات، باتىر – زۋقا ءسابيت ۇلىنىڭ تاعدىرى مەن ءومرى ارقىلى كورنىس تاپتى. التايداعى ازاتكەر شالداردىڭ ۇرپاق پەن ۇلت ءۇشىن كۇرەسى بەينەلەندى. جوق-جىتىككە، جەتىم-جەسىرگە، بوسقىن ەلگە پانا بولعان زۋقا رۋدىڭ ەمەس، ۇلتتىڭ تۇلعاسىنا اينالدى. تۋىسقان تاتار، نوعاي ازاماتتارى، ورىس پاتشاسىنان قاشقاندار مەن اسكەردەن قاشقاندار، كەڭەستىڭ قىزىل ۇكىمەتىنەن قاشقاندار زۋقانى پانالادى. تىپتەن مۇڭعۇل، ورىس، جۇڭگو، دۇڭگەندەر، ۇيعۇرلار دا پانالاپتى. وسىلايشا سانالى عۇمىرىن حالىق ءۇشىن جۇمساعان اياۋلى تۇلعا وزىنەن پانا تاپقان دۇڭگەن جىگىتىنىڭ ساتقىندىعى سەبەبىنەن جۇڭگو اسكەرىنىڭ قولىندا قازا بولدى. مارقۇمنىڭ باسىن ەلگە سەس كورسەتۋ ءۇشىن  سارسۇمبە (التايدىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى، قازىرگى التاي قالاسى) قالاسىنداعى كوپىردە جەتى كۇن ءىلىپ قويعان. كەيىن حالىقتىڭ رايىنان قورقىپ قايتىپ بەرگەن.  وسىلايشا تاريحتا كەنەسارى حان، بوكە باتىردان كەيىن ءۇشىنشى قازاقتىڭ باسى جاۋ تاراپىنان كەسىلگەن. زۋقانىڭ باسىن ۇكىمەت قايتارعاننان كەيىن دەنەسىنە قوسىپ جەرلەندى. ال، بوكەنىڭ دەنەسى اناۋ تيبەتتە قالسا، باسى التايعا قويىلدى. كەنەسارى حاننىڭ باسى ءالى ەلىنە قايتپاي وتىر.

قاجىعۇمار اتامىز التايدىڭ ۇلى تۇلعاسىنىڭ بەينەسىن «پانا» رومانى ارقىلى ماڭىلىك ەتىپ قاشاپ جازىپ كەتتى. بۇل اتامىزدىڭ التاي شالدارىنا قايتارعان قارىزى بولسا كەرەك. رومان 2004 جىل دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قالداربەك نايمانباي ۇلى اعامىزدىڭ كومەگىمەن  قازاقستاندا باسىلىپ شىقتى. 2009 جىلى تاعى دا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشيەۆتىڭ سەبەپشى بولۋىمەن  ونىڭ جالعاسى ىسپەتتى «قىلمىس» رومانىنىڭ 6 تومى باسىلدى.

2015 جىلى قاجىعۇمار شابدان ۇلى اتامىزدىڭ تۋىلعانىنىڭ 90 جىلدىعى. ال، 2016 جىلى الاش قايراتكەرى زۋقا باتىردىڭ تۋىلعانىنىڭ 150 جىلدىعى. ءوزارا جالعانىسقان ەكى تۇلعانىڭ ءومىرى 150 جىلدى ارتقا تاستادى. «پانا» رومانىنا جالعاس جازىلعان 6 تومدىق اتاقتى «قىلمىس» رومانى سول 150 جىلدىق قازاق ءومىرىنىڭ بەينەسى، تاريحى مەن تاعدىرى.

ءبارىمىزدى ارۋاقتى اتالارىمىزدىڭ ارۋاعى جەبەي ءجۇرسىن. اتالارىمىزدىڭ جانى ءجاناتتا، توپىراقتارى تورقا بولسىن. تىلەك-نيەتتەرى قابىل بولىپ، تاۋەلسىز قازاق ەلى ماڭگىلىك بولسىن!

بەيسەن احمەت ۇلى بۇقارباي