عالىم با، الدە تىڭشى ما؟ قازاقستاندا وزبەكستاندىق يكبولجون كارابويەۆ 10 جىلعا سوتتالدى

    فەرۋزا مادەنيەت
    عالىم با، الدە تىڭشى ما؟ قازاقستاندا وزبەكستاندىق يكبولجون كارابويەۆ 10 جىلعا سوتتالدى اۆتور

    قازاقستاندا وزبەكستان ازاماتى، حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىنىڭ زەرتتەۋشىسى يكبولجون كارابويەۆ تىڭشىلىق جاسادى دەگەن ايىپپەن 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. 46 جاستاعى عالىم بۇعان دەيىن استاناداعى Maqsut Narikbayev University-دە (بۇرىنعى قازمزۋ) ءدارىس وقىعان. سوت پروسەسى جابىق وتكەن. ال ونىڭ وتباسى ۇكىم تۋرالى رەسمي ورگانداردان ەمەس، ءوز دەرەككوزدەرى ارقىلى بىلگەن. ءقازىر تۋىستارى ءىستى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.

    بۇل وقيعا قوعام نازارىن اۋدارعانىمەن، ءىستىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇستارىنىڭ ءبىرى ازىرگە جاۋاپسىز قالىپ وتىر: عالىم ناقتى قانداي مالىمەتتى جينادى نەمەسە شەتەلدىك تاراپقا بەردى دەپ ايىپتالعانى جاريالانعان جوق.

    يكبولجون كارابويەۆ 2026 جىلعى 3 شىلدەدە استانادا ۇستالعان. تۋىستارىنىڭ ايتۋىنشا، سول كۇنى ازاماتتىق كيىمدەگى بىرنەشە ادام عالىمنىڭ ۇيىنە كەلىپ، ءتىنتۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن ونى الىپ كەتكەن. ۇستالعانى تۋرالى اقپارات تامىز ايىنىڭ سوڭىندا عانا جاريا بولدى.

    «ازاتتىق» باسىلىمىنىڭ جازۋىنشا، تۋىستارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ كارابويەۆ وزبەكستان ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرىنە اقپارات بەرگەنى تۋرالى ايتقانىن جەتكىزگەن. الايدا بۇل مالىمەت ازىرگە رەسمي تۇردە جاريالانعان ايىپتاۋ قورىتىندىسىمەن نەمەسە سوت قۇجاتتارىمەن راستالعان جوق.

    كەيىن عالىمعا قازاقستان قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 176-بابى – «تىڭشىلىق» بويىنشا ايىپ تاعىلعانى بەلگىلى بولدى. بۇل باپ شەتەلدىك ازاماتتىڭ مەملەكەتتىك قۇپيالاردى شەتەلدىك مەملەكەتكە نەمەسە ۇيىمعا بەرۋ، جيناۋ، يەمدەنۋ نە ساقتاۋ ارەكەتتەرى ءۇشىن، سونداي-اق شەتەلدىك بارلاۋدىڭ تاپسىرماسىمەن ۇلتتىق مۇددەگە زيان كەلتىرۋى مۇمكىن وزگە مالىمەتتەردى جيناعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرادى. اتالعان باپ بويىنشا 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كوزدەلگەن.

    كارابويەۆتىڭ كاسىبي قىزمەتىنە قاتىستى دەرەكتەر ءىستىڭ قوعامدىق قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. ول حالىقارالىق قاتىناستار، ايماقتىق ينتەگراسيا، گەوەكونوميكا جانە ورتالىق ازيانىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرستارى ماسەلەلەرىن زەرتتەگەن.

    عالىم ءاندىجان قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. وزبەكستانداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ديپلوماتيا ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداپ، فرانسيانىڭ مونپەلە ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق جانە ەۋروپالىق قۇقىق بويىنشا ماگيستر دارەجەلەرىن العان. كەيىن تۋلۋزا ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق جاريا قۇقىق بويىنشا دوكتورلىق دارەجەسىن قورعاعان. ول سونداي-اق بۇۇ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ايماقتىق ينتەگراسيانى سالىستىرمالى زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن (UNU-CRIS) عىلىمي بايلانىستا بولعان.

    BBCء-دىڭ وزبەك قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە، كارابويەۆتىڭ 2026 جىلعى ساۋىردە ازىرلەگەن، ءبىراق ءالى جاريالانباعان سوڭعى عىلىمي جۇمىسى قازاقستان مەن وزبەكستانداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مينەرالدارعا قاتىستى قۇقىقتىق، ساياسي جانە ستراتەگيالىق ۇستانىمداردى سالىستىرۋعا ارنالعان.

    زەرتتەۋدە قازاقستانعا قاتىستى توعىز، وزبەكستانعا قاتىستى سەگىز جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءۇش قۇجات قاراستىرىلعان. عالىمنىڭ ارىپتەسى زەرتتەۋدە پايدالانىلعان اقپارات اشىق دەرەككوزدەردەن الىنعانىن ايتقان. الايدا بۇل پىكىر عىلىمي جۇمىستىڭ مازمۇنىنداعى بارلىق مالىمەتتىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن نەمەسە تەرگەۋ نۇسقاسىن وزدىگىنەن جوققا شىعارمايدى.

    سوندىقتان عىلىمي زەرتتەۋدىڭ تاقىرىبىن تىڭشىلىق ارەكەتىنىڭ دالەلى رەتىندە كورسەتۋگە دە، ونى ءىستىڭ تولىق اقتالۋى دەپ قابىلداۋعا دا نەگىز جوق. تەرگەۋ مەن سوتتا قانداي ناقتى ماتەريالدار قارالعانى ازىرگە قوعامعا بەلگىسىز.

    كارابويەۆتىڭ ۇستالعانى تۋرالى اقپارات تاراعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە ب ا ق وكىلدەرى ساۋال جولداعان. 2026 جىلعى 3 قىركۇيەكتە كوميتەت ءىستىڭ ءمان-جايىن اشىپ ايتۋدان باس تارتتى. ۆەدومستۆو قازاقستان قىلمىستىق-پروسەستىك كودەكسىنىڭ 201-بابىنا سايكەس سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ماتەريالدارى جاريا ەتىلمەيتىنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار وزبەكستان تاراپى ديپلوماتيالىق ارنالار ارقىلى رەسمي تۇردە حاباردار ەتىلگەنىن راستادى.

    الايدا سول كەزدە ۇقك كارابويەۆتىڭ ناقتى قانداي ارەكەتى ءۇشىن كۇدىككە ىلىنگەنىن، قانداي اقپاراتتى جيناعانىن جانە ونىڭ كىمنىڭ مۇددەسىنە ارەكەت ەتتى دەپ تانىلعانىن تۇسىندىرمەدى. ەندى سوت ۇكىمى تۋرالى اقپارات جاريالانعانىمەن، بۇل سۇراقتارعا قاتىستى رەسمي تۇسىنىكتەمە ءالى جوق.

    «ازاتتىق راديوسى» 19 قاراشادا جاريالاعان ماتەريالىندا كارابويەۆتىڭ تۋىستارى سوت پروسەسىنىڭ جابىق وتكەنىن حابارلاعان. ولاردىڭ ايتۋىنشا، وتباسى ۇكىمنىڭ شىققانى تۋرالى سوتتان نەمەسە مەملەكەتتىك ورگانداردان رەسمي حابارلاما الماعان. بۇل اقپاراتتى جەكە دەرەككوزدەرى ارقىلى بىلگەن.

    تۋىستارىنىڭ مالىمدەۋىنشە، ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن جانە سوتتا ۇسىنىلعان دالەلدەرمەن تانىسا الماعان. سونداي-اق عالىمنىڭ قاي مەملەكەتتىڭ پايداسىنا تىڭشىلىق جاسادى دەپ ايىپتالعانى تۋرالى ناقتى اقپارات بەرىلمەگەن.

    وتباسى قازاقستان پرەزيدەنتىنە، باس پروكۋراتۋراعا، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە، ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە جانە قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنا ءوتىنىش جولداعان. الايدا تۋىستارىنىڭ سوزىنشە، ولاردىڭ سۇراقتارىنا ناقتى جاۋاپ بەرىلمەگەن.

    كارابويەۆتىڭ جاقىندارى سوت شەشىمىنە اپەللياسيالىق شاعىم ءتۇسىرىپ، ءىستى قايتا قاراۋدى كوزدەپ وتىر. ولار عالىمدى تولىق اقتاۋدى، تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى جانە ونىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەن كاسىبي بەدەلىن قالپىنا كەلتىرۋدى تالاپ ەتەدى.

    تۋىستارىنىڭ ايتۋىنشا، عالىمنىڭ ءۇش كامەلەتكە تولماعان بالاسى بار. ۇستالعاننان كەيىن وتباسىمەن بايلانىسۋ مۇمكىندىگى دە شەكتەلگەن. بالالارىنا اكەسىمەن بەينەبايلانىس ارقىلى قىسقا ۋاقىت سويلەسۋگە عانا رۇقسات بەرىلگەن.

    كارابويەۆتىڭ ءىسى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار تۇرعىسىنان دا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. قازاقستان مەن وزبەكستان ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ارىپتەس مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار، شەكارالىق ىنتىماقتاستىق، سۋ-ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرى جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك باعىتتارىندا بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىپ كەلەدى.

    دەگەنمەن ءبىر ازاماتقا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى ەكى مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسىنا تىكەلەي بايلانىستىرۋعا ازىرگە نەگىز جوق. قازاقستان تاراپى وزبەكستانعا ديپلوماتيالىق ارنالار ارقىلى حابار بەرىلگەنىن راستاعانىمەن، تاشكەنتتىڭ سوت ۇكىمىنە قاتىستى رەسمي ۇستانىمى جاريالانبادى.

    بۇل وقيعادا ەكى ءتۇرلى ماسەلە قاتار تۇر. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ جانە تىڭشىلىق ارەكەتتەرى ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەۋ. ەكىنشىسى – ايىپتالعان ادامنىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ، سوت پروسەسىنىڭ زاڭدىلىعى مەن ادىلدىگىنە قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ.

    مەملەكەتتىك قۇپياعا قاتىستى ىستەردىڭ جابىق قارالۋى زاڭنامادا كوزدەلگەن. ءبىراق بۇل قوعام ءۇشىن ماڭىزدى سۇراقتاردىڭ ءبارى جاۋاپسىز قالۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. اسىرەسە سوت ۇكىمى تۋرالى اقپارات وتباسىنىڭ ءوز دەرەككوزدەرى ارقىلى عانا تاراسا، رەسمي ورگانداردىڭ ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنا دەگەن قاجەتتىلىك ارتا تۇسەدى.

    يكبولجون كارابويەۆتىڭ ىسىنە قاتىستى ازىرگە بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلە اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. عالىم ناقتى قانداي مالىمەتتەردى جينادى نەمەسە شەتەلدىك تاراپقا بەردى دەپ ايىپتالدى؟ تەرگەۋ ونىڭ ارەكەتتەرىنەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قانداي قاتەردى انىقتادى؟ ايىپتاۋ تاراپى سوتتا قانداي دالەلدەر ۇسىندى؟ قورعاۋ تاراپى اپەللياسيالىق شاعىم تۇسىرگەننەن كەيىن ءىس قايتا قارالا ما؟

    ءقازىر بەلگىلىسى – 46 جاستاعى وزبەكستاندىق عالىم 10 جىلعا سوتتالعان. ال ءىستىڭ ناقتى مازمۇنى، ايىپتاۋدىڭ دالەلدىك بازاسى جانە سوتتىڭ شەشىم قابىلداۋ ۋاجدەرى جاريالانعان جوق.

    سوندىقتان بۇل وقيعاعا قاتىستى تۇپكىلىكتى باعا بەرۋ ءۇشىن رەسمي سوت قۇجاتتارى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تۇسىنىكتەمەسى قاجەت. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى دە، ازاماتتىڭ ءادىل سوتقا قۇقىعى دا بىردەي ماڭىزدى.

    قاتىستى تەگتەر :

    قاتىستى ماقالالار