قازىرگى تاڭدا قازاق جۋرناليستەرىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءسوز ساپتاۋى «اتتەگەن-اي» دەگىزبەي قويمايدى. ماسەلەن، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ىرگەمىزدەگى كورشىلەس مەملەكەتتى «اسپان استى ەلى» دەپ جازۋ نەمەسە ايتۋ سانگە اينالىپ بارادى. بۇل ارينە دۇرىس ەمەس. ويتكەنى، اسپان استىن قىتايدان بولەك جۇزدەگەن ۇلت پەن ۇلىس مەكەن ەتىپ جاتىر. ەندەشە جۋرناليستەردىڭ ورىنسىز ءسوزدى تەرمينگە اينالدىرىپ، ونسىزدا اسقىنىپ تۇرعان قىتايدىڭ يمپەريالىق ساياساتىنا قولداۋ كورسەتۋى قالاي؟
جۋىردا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاق ەلىن "ۇلى دالا ەلى" دەپ اتاۋدى ۇسىندى. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتتىڭ اتالعان مالىمدەمەنى حالىقارالىق كونفەرەنسيادا جاساۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى، القالى جيىنعا شەت ەلدىڭ كىل مىقتىلارى قاتىستى. بۇل دەگەن ءسوز اتالعان ازاماتتار ءوز ەلدەرىنە بارعاننان كەيىن قازاقيانى «ۇلى دالا ەلى» دەپ اتاۋعا تۇرتكى بولادى دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. ويتكەنى، پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا بىزگە قانداي دا ءبىر قازاقستاندىق برەند ويلاستىرۋ قاجەت. ماسەلەن، جاپونيا كۇنشىعىس ەلى، كورەيا تاڭعى بالعىندىق ەلى، نيدەرلاندى – قىزعالداقتار ەلى، جۇڭگو – اسپان استى ەلى دەگەن سياقتى. سونداي-اق نۇرسۇلتان نازارباەىۆ «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا تاعى دا بۇل ماسەلەگە توقتالدى.
– «ۇلى دالا» ۇعىمى – باياعىدان بار ۇعىم. دەشتى قىپشاق دەگەن ءسوز قىپشاقتىڭ دالاسى دەگەن ءسوز. ۇلى دالا ۇعىمىنا مىناۋ التايدان قارا تەڭىزگە دەيىنگى دالانى اتايتىن بولعان. ونىڭ نەگىزگى اۋماعى – ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جەرى. ءبىزدىڭ دالامىزدا كەن دە بولعان، تەمىر دە بولعان، قولونەر دە بولعان، ءبارى بولعان، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ اتالعان مالىمدەمەسىن كوپشىلىك جۇرت بىردەن قولدادى. سەبەبى ءار مەملەكەتتىڭ رەسمي اتاۋىنان بولەك بەيرەسمي اتى بولادى. سول سياقتى قازاق ەلىن كوپشىلىك «ۇلى دالا ەلى» دەپ اتاسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. الايدا اتالعان تەرميندى ءىلىپ اكەتىپ، قولداۋ بىلدىرگەن قالامگەرلەر از بولدى. ەسەسىنە ولار وزگە جۇرتتىڭ بەدەلىن كوتەرىپ قىتايدى «اسپان استى ەلى» دەپ دارىپتەپ ءجۇر. وسى رەتتە «اسپان استى ەلى» دەگەن اتاۋ قايدان شىقتى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بەلگىلى قىتايتانۋشى عالىم دۇكەن ءماسىمحاننىڭ ايتۋىنشا «اسپان استى ەلى» دەگەن ءسوزدى ءتىپتى قىتايلاردىڭ وزدەرى دە قولدانبايتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا بۇل اتاۋدى ساياساتتانۋشىلار مەن جۋرناليستەردىڭ پايدالانعانى دۇرىس ەمەس.
– وسى “اسپان استى ەلi” دەگەن ءسوزدi ەلگە كەلگەندە بiر-اق ەستiدiم. مۇنىڭ ءمانi نە دەپ ءۇڭiلiپ كورسەم، بۇل ورىس تiلiنەن اۋدارىلعان ءسوز ەكەن. ال قىتايلار وزدەرiن ەشقاشان دا “اسپان استى ەلi” دەپ اتامايدى. مىسالى، ولاردىڭ “جۋنگو” دەگەن اتاۋى ورتالىق مەملەكەت دەگەندi بiلدiرەدi. ايتسە دە اتالعان ءسوزدi ءارتۇرلi بۇرمالاپ ءتۇسiندiرەتiن قازاق جانە شەتەلدiك ساياساتكەرلەر بار. شىن ءمانiندە “جۋن” – ورتا، “و” دەگەن مەملەكەت دەگەندi بiلدiرەدi. الدەكiمدەر ايتىپ جۇرگەندەي جۋنگو دۇنيەنiڭ كiندiگi دەگەن ءسوزدi بiلدiرمەيدi. نەگiزiنەن قىتايدا كوپتەگەن ۇساق-ۇساق بەكتiكتەر مەن حاندىقتار بولعان. سولاردىڭ ورتالىعىندا شوعىرلانعان بەكتiكتiڭ نەگiزiندە كەيiن كەلە جۋنگو دەگەن مەملەكەت قۇرىلادى. ال “اسپان استى ەلi” دەگەن قازاق جانە جۇڭگو ۇعىمىنا كەلمەيدi. بۇل – ورىستاردىڭ شىعارىپ جۇرگەن اتاۋى. ال ولاردىڭ قايدان الىپ جۇرگەنiن بiلۋ ءۇشiن مۇنى زەرتتەۋ كەرەك. ويتكەنi قىتايدىڭ ءوزiندە “اسپان استى ەلiمiز” نەمەسە “اسپان استىندا بiز عانا تۇرامىز” دەيتiندەي ءتۇسiنiك جوق. شىن ءمانiندە اتالعان اتاۋدى پايدالانۋ قازاققا عانا ەمەس، وزگە دە حالىققا ءقاۋىپتى جانە ۇيات نارسە، – دەيدى دۇكەن ءماسىمحان ۇلى.
راسىندا، قىتايدى «اسپان استى ەلى» دەپ اتاپ، قولتىعىنا سۋ بۇركۋ ءقاۋىپتى جاعداي. ويتكەنى، بiزدiڭ ولاردى ءدال وسىلاي اتاۋىمىز ءوزiمiزدi جارعا جىعىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبi، ىرگەمىزدەگى كوپشىمىز ونسىزدا “بالقاشقا دەيiن سوزىلعان جەر بiزدiڭ جەرiمiز” دەپ ەزەۋرەپ ءجۇر. ەندەشە «ۇلى دالا» ۇلاندارىنىڭ «اسپان استى ەلى» دەپ ءسوز ساپتاۋى ەڭ اۋەلى وزىنە سىن بولماق.
سەرىك جولداسباي
استانا
