قازاقتىڭ جەتىمى مەن جەسىرىن جىلاتپاعان حالىق ەكەنى بۇگىندە اڭىزداي ايتىلادى. گۋمانيستىك يدەيالار قانىنا سىڭگەن قازاققا قاريانى قادىرلەۋدىڭ، بالانى تاربيەلەۋدىڭ، انانى قۇرمەتتەۋدىڭ، اكەنى سىيلاۋدىڭ، وتباسى ينستيتۋتىن ساقتاۋدىڭ ءجون-جوسىعىن ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى جوق. «بالانى جاستان...» دەيتىن قازاق ءۇشىن تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى تالىم-تاربيە ومىرلىك سالتقا اينالعانى راس. دەگەنمەن عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ، قانعا ءسىڭگەن، ءبىراق قۇرساۋلى زاماننىڭ تەپكىسىمەن كومەسكىلەنە باستاعان قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋدى. مىسالى جەتىمدەردى اسىراپ الۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك. بۇعان قوسا انا مەن بالانى، ەگدە جاستاعى ازاماتتاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعاۋ ءۇشىن تالاي زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلداۋ قاجەت.
بىلتىردان بەرى پرەزيدەنت جارلىعىمەن قىركۇيەك ايىنىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسى «وتباسى كۇنى» مەرەكەسى بولىپ بەكىتىلگەن ەدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى جاس ۇرپاقتىڭ بالالىق شاعىن الاڭسىز، ال قارتتاردىڭ زەينەتىن بەرەكەلى ەتۋ، انا مەن بالا قۇقىعىن قورعاۋ، ءار شاڭىراقتا شات-شادىمان تۇرمىستىڭ ورناۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن.
جاپپاي عالامدانۋ زامانىندا ەتەك-جەڭىن قىمتاپ ۇستاۋدى ويلاعان ۇلت ۇرپاق تاربيەسىنە الاڭداسا ءجون. الەۋەتىن كوتەرىپ، الەمنىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن وتباسى قازىعى مىقتى بولۋى ءتيىس.
توقسانىنشى جىلداردان بەءرى ەلىمىزدە 6 ميلليوننان اسا ءنارەستە دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. حالقىمىزدىڭ سانى 17 ميلليوننان اسۋىندا بۇل سابيلەردىڭ ۇلەسى مول. ءاربىر 1،5 مينۋتتا دۇنيەگە ءبىر بالا كەلەدى ەكەن. وسىلايشا، قازاقستاندا بىلتىر 254 مىڭ بالا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشتى.
ءبىراق قازاقستاندا جىل سايىن 1،5 مىڭ بالا جەتىم اتانادى. قازىرگى تاڭدا ەلدەگى جەتىمدەر قاتارى 34 مىڭعا جەتكەن. ال 149 مىڭ بالا دەنساۋلىعىنىڭ دىمكاستىعىنان ارنايى باعىپ-قاعۋعا، ەرەكشە قامقورلىققا مۇقتاج.
ۇرپاعىنان قايىر كورمەگەن جەتى مىڭ قاريا قارتتار ۇيىندە تىرشىلىك ەتىپ جاتىر.
«ءبىر بالا دۇنيەگە كەلسە، ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق وسەدى» دەيتىن تاۋبەشىل قازاق جاراتىلىس زاڭدىلىعىمەن ءۇندەس ءومىر ءسۇردى. بالانى ومىرگە اكەلۋ مەن ونى ازامات ەتىپ ءوسىرۋ، جاقسى تاربيە بەرىپ، قاتارعا قوسۋدىڭ اراسىندا تۇتاس ەلگە سالماق بولار وراسان جاۋاپكەرشىلىك جۇگى بار. بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنە باستاعانى قۋانتادى. بۇعان دەيىن ۇرپاق تاربيەسىنە، انا مەن بالاعا، جەتىم-جەسىرگە جاعداي جاسالمادى دەمەيمىز، ءبىراق وسى باعىتتا كەشەندى باعدارلاما جاسالىپ، اقپاراتتىق-يدەولوگيالىق جۇمىس جۇرگىزىپ، ۇدايى باسىمدىق بەرىپ وتىرۋدىڭ بەرەرى باسقاشا بولماق.
وسى ورايدا، بيىل تۇڭعىش رەت وتكىزىلگەن «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جانداندىرۋعا سەپ. ەرتە كوكتەمنەن باستالعان ىرىكتەۋ بايقاۋلارىنا ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 1298 وتباسى قاتىسىپتى. ەڭ سوڭعى ساتىدا ون التى وڭىردەن 16 وتباسى وزىپ شىعىپ، اقتىق سىنعا قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا كەلدى. ولاردىڭ ىشىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان شىققان بيماحانبەتوۆتەر وتباسىنىڭ مەرەيى ەرەكشە ۇستەم بولىپ، 83 جاستاعى ەلتاي اقساقال پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قولىنان ارنايى ديپلوم جانە قازاقستاندا جاسالعان امبەباپ شاعىن اۆتوبۋستىڭ كىلتىن الدى. قالعان ون بەس وتباسىنىڭ ءارقايسىنا وتاندىق جەڭىل اۆتوكولىكتەر تارتۋ ەتىلدى.
ەلباسى قۇتتىقتاۋ سوزىندە بالا قۇقىعى ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى قۇندى ۇسىنىس ايتتى. «ءبىرىنشى كەزەكتە، قوعامدىق نەگىزدە بالا قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ينستيتۋت قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن. جەتىم جانە قامقورشىسىز قالعان بالالاردىڭ ءبىرىڭعاي جالپىۇلتتىق دەرەك قورىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. مەملەكەت پەن جەكە مەنشىكتىڭ سەرىكتەستىگى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن، جاس وتباسىلارعا، جالعىزباستى انالارعا، بالالارعا، قارتتارعا جان-جاقتى كومەكتەسەتىن ينستيتۋتتار جەلىسىن دامىتقان ءجون»، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
وتباسى تۋرالى تەرەڭنەن تولعانعان ەلباسى مۇنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا ساي ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. «وتباسى – بەرەكە-بىرلىكتىڭ قاينار كوزى. وتباسىنىڭ بىرلىگى – وتاننىڭ بىرلىگى، اعايىننىڭ تاتۋلىعى – اتامەكەننىڭ تۇتاستىعى. ءبىز جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىمدى، دەنى ساۋ بولۋى، ءاربىر نەكەنىڭ مىزعىماس بەرىك بولۋى، قارتتاردىڭ زەينەتتى ءومىر كەشۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساپ كەلەمىز. بۇل دەموگرافيالىق احۋالعا وڭ اسەرىن تيگىزۋدە»، – دەدى پرەزيدەنت.
وتباسىلىق قاتىناستاردى، مورالدىق-ەتيكالىق جانە رۋحاني ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى نىعايتۋ ءۇشىن ەلباسى 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋگە تاپسىرما بەردى. پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا وسى ىسكە مۇرىندىق بولۋى كەرەك.
بۇل ورايدا اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق جۇمىستاردىڭ ءجونى بولەك. اقپارات قالاي قاراي بەت السا، ادامي پيعىل سولاي قاراي بۇرىلاتىنى انىق. «ححI عاسىردىڭ ورتاسىندا وتباسىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تىنىشتىق پەن مولشىلىقتا ءومىر سۇرەتىن ەل عانا ەڭ دامىعان مەملەكەت قاتارىندا بولادى. بالالاردى تاربيەلەپ، ولارعا ساپالى ءبىلىم بەرەدى، اعا بۋىنعا قامقورلىق كورسەتەدى، سالاماتتى ءومىر سالتىمەن جۇرەدى»، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
جەڭىمپاز ون التى وتباسىنىڭ ءارقايسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ءاربىرىنىڭ وزگەشە تاريحى بار. ءبىرى – كوپبالالى وتباسى بولسا، ءبىرى – 340 جەتىمدى پانالاتقان قامقور جانۇيا. ەندى ءبىرى – تەمىرجولشىلار اۋلەتى بولسا، تاعى ءبىرى ءۇشىنشى اتادان بەرى مۇنايشى ماماندىعىن تاڭداعان وتباسى. ولاردان باسقا سپورتشى-الپينيستەر، مۇعالىمدەر، دارىگەرلەر، ءورت سوندىرۋشىلەر، زووتەحنيكتەر، ەنەرگەتيكتەر، ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرى جانە ەكولوگتار اۋلەتى دە بار. قاراعاندىدان كەلگەن بەلگىلى وليمپيادا چەمپيونى سەرىك ساپييەۆتىڭ وتباسى دا جەڭىمپازدار قاتارىندا. قىزىلوردا وبلىسىنان كەلگەن، ەگىز جانە ۇشەم بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان الىبەكوۆتەر وتباسى دا ەرەكشە اتاپ وتۋگە لايىق. ال باتىسقازاقستاندىق ساندىبەكوۆتەردىڭ ورالمان وتباسىن دا بۇل قۇرمەتكە لايىق ەمەس دەپ ەشكىم ايتا الماس.
ەندى «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋى جىل سايىن وتكىزىلەتىن ءداستۇرلى شاراعا اينالماق. ەندەشە، بالانى باستى قازىنا دەپ ساناعان تالاي قازاق وتباسى وتاندىق كولىك ءمىنىپ، ەل الدىنا شىعىپ، مەرەيى ۇستەم بولادى دەگەن ءسوز. ەلباسىنىڭ «وندا كەلەسى بايقاۋعا دەيىن بالا سانىن كوبەيتۋ كەرەك» دەگەن قالجىڭنىڭ استارىندا باتا-تىلەك بار.
دەرەككوز: تۇركىستان گازەتى
