بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنىڭ اينالىمعا ەنگىزىلگەن كۇنى. وسى كۇن ەلىمىزدە سونىمەن قاتار، قارجىگەرلەردىڭ كاسىبي مەرەكەسى رەتىندە دە اتالىپ وتىلەدى. پورتال وقىرماندارىنا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ اينالىمعا ەنگىزىلۋ تاريحى، تەڭگەنىڭ اينالىمعا ەنگىزىلگەننەن كەيىنگى وزگەرىستەرى تۋرالى ماقالانى ۇسىنامىز.

1993 جىلى 12 قاراشادا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «قر-ى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىعى شىقتى، ال، 15 قاراشا كۇنى تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلدى.

كەشەگى كسرو-عا مۇشە ەلدەر ىشىندە قازاقستان ەڭ سوڭعى بولىپ رۋبلدىك زونادان شىعارىلدى. قازاقستان الدىندا ول كەزدە جاڭا ۆاليۋتاعا ءوتۋدىڭ ەكى جولى تۇردى. ءبىرى، باسقا دا وداقتاس ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندەگىدەي، ەكى كەزەڭدى  قامتيتىن رەفورما ەدى. ول بويىنشا الدىمەن ۋاقىتشا اقشا بىرلىگى اينالىمعا ەنگىزىلىپ، كەيىن تۇراقتى ۆاليۋتاعا كوشۋ كەرەك بولدى. قازاقستان بۇل جولدان بىردەن باس تارتتى. ءسويتىپ، 1992 جىلى بىردەن جاڭا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ءتىرالى شەشىم قابىلداندى. قۇرامىنا جوعارى دارەجەلى ماماندار مەڭدىباي ءالين، تيمۋر سۇلەيمەنوۆ، اعىمسالى دۇزەلحانوۆ جانە حايروللا عابجاليلوۆ كىرگەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ، جاڭا ۆاليۋتانى ازىرلەۋ جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتتى.

ديزاينەرلەردىڭ جاڭا ۆاليۋتا كەسكىنىن ازىرلەۋ جۇمىستارى الماتى قالاسىندا ەرەكشە قۇپيا جاعدايدا جۇرگىزىلدى. بۇل تۋرالى ديزاينەرلەردەن باسقا مەملەكەت باسشىلىعىنداعى ساناۋلى ادامدار عانا بىلگەن.

جاڭا ۆاليۋتانىڭ اتاۋىنا قاتىستى دا ءبىرقاتار ۇسىنىستار بولعان. ەلباسى ن.نازاربايەۆ «التىن» اتاۋىن ۇسىندى. كەيىن جاڭا اقشانى «تەڭگە» دەپ اتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. «تەڭگە» ءسوزى باستاۋىن ورتا عاسىرلارداعى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ كۇمىس اقشاسى «دەنگە»، «تاڭعادان» الادى. وسى ءسوز ورىستىڭ «دەنگي» سوزىنە دە ارقاۋ بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

ال، قاعاز اقشاعا حالقىمىزعا بەلگىلى اقىن-جازۋشى، عالىم، ويشىلداردىڭ بەينەلەرىن سالۋ ۇيعارىلدى. سۋرەتشىلەردىڭ ايتۋىنشا، بارىنەن دە ءال-فارابي بەينەسى بار بانكنوتتار قاتارىن اشاتىن ءبىر تەڭگەلىك كۋپيۋرا قيىنعا تۇسكەن. ونىڭ پورترەتى بۇرىنىراقتا كەڭەس وداعىنىڭ عىلىم اكادەمياسىمەن كانونيزاسيالانعان (اۋليەلەر ساناتىنا قوسىلعان) ەدى. ءبىراق، ونى عالىمداردىڭ مۇراعاتتاردا ساقتالعان ەڭبەكتەرىنەن تابۋ دا قيىنعا سوقتى. ءبىر تەڭگەلىك نومينال بار قاتارعا يدەيا بەرگەن نەگىزگى كۋپيۋرا بولدى. وندا ءال-فارابيدىڭ يسلام الەمىندەگى بارلىق مەشىتتەردىڭ كۇمبەزدەرى ەسەپتەلگەن سحەمالارى، فورمۋلالارى بەينەلەنگەن ەدى. باسقا كۋپيۋرالارمەن دە قيىندىقتار بولعان. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ نەگىزگىسى – ءبىزدىڭ كىتاپحانالارىمىزدا بانكنوتتاردا بەينەلەگىسى كەلگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ تۋرا بەينەلەرىنىڭ بولماۋى.  1992 جىلى تامىزدىڭ 27ء-سى ۇلتتىق بانكتە تەڭگە كۋپيۋراسىنىڭ ۇلگىلەرىن بەكىتكەن ديزاينەرلەر توبى انگلياعا اتتاندى.

ەلىمىزدە اقشانى باستىراتىن فابريكا جوق بولاتىن. ءتىپتى، قۇندى قاعاز باستىراتىن قارجى دا تاپشى بولاتىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ول كەزەڭدى “پرەزيدەنتتىڭ ۇلكەن ويىنى” فيلمىندە “شەتەلدەرگە بارۋ ءۇشىن ۇشاققا جانارماي، اەروپورتتى جالعا الۋ ءۇشىن قارجى جوق ەدى” دەپ ەسكە الادى. وسىنداي كەزەڭدە ەلىمىزدە قارجىلىق رەفورما جۇرگىزىلىپ، ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قاجەتتى قاراجاتتىق ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ قولعا الىندى. تەڭگە ۇلىبريتانياداعى “حارريسون جانە ونىڭ ۇلدارى” دەپ اتالاتىن بانكنوت فابريكاسىندا باسىلاتىن بولدى. ال، العاشقى مەتالل مونەتالار گەرمانيادا ازىرلەندى.

بۇدان كەيىنگى جاعدايدى ەلباسى ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «جەتى ميلليون دوللار تاۋىپ، اقشامىزدىڭ قالعان بولىگىن شىعارۋعا قاجەتتى شىعىندى تولەدىك. ءتورت «يل-76» ۇشاعىن جالداپ الىپ، اقشامىزدىڭ 60 پايىزىن تاسىپ اكەلدىك. بۇل وتە قۇپيا وپەراسيا ەدى. قۇجاتتارعا: «مەملەكەت باسشىسىنىڭ سالىنىپ جاتقان رەزيدەنسياسىنا كەرەكتى مۇلىك» دەپ جازىلدى. وعان دەيىن وبلىستاردا جەراستى قويما جاساتىپ قويدىق. ءتورت ۇشاق اپتاسىنا لوندون-ورال، ودان وبلىستارعا دەيىن ارلى-بەرلى ون سەگىز رەيس جاساپ تۇردى. 12 قاراشانى مەن اقشانى ەنگىزۋ كۇنى دەپ جاريالادىم. جيىرما كۇنگە جەتەر جەتپەس ۋاقىت قالدى. ۇقك باسشىلارىنىڭ ءبارىن وپەراسيانى وتكىزۋگە جۇمىلدىردىم. ەڭ قيىنى – اقشانى بارلىق اۋداندارعا، بارلىق بانكىلەرگە جەتكىزۋ. ول سەگىز كۇننىڭ ىشىندە اتقارىلىپ شىقتى. بالكىم دۇنيە جۇزىندە جاڭا اقشانى ەنگىزۋ تاپ وسىنداي تەز ءارى تابىستى جۇزەگە اسىرىلعان جوق شىعار» دەپ سوناۋ 1993 جىلداردى ەسكە الادى ەلباسى ن.ءا. نازاربايەۆ. 1993 جىلى 1ء-ى قاراشادا ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستارداعى فيليالدارىنا “ح” كۇنى اشىلادى دەگەن قۇپيا كونۆەرتتەر جەتتى. ال، اراعا ءۇش كۇن سالىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنى ەنگىزۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. 1993 جىلى 3 قاراشادا پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن دايىندادى. بۇل قۇجاتتا جاڭا ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋ مەرزىمى، ءتاسىلى، جاڭا ۆاليۋتانى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىنە جەتكىزۋ ماسەلەلەرى، قولما-قول اقشانى ايىرباستاۋ كوەففيسيەنتى مەن ليميتتەرى، ۆاليۋتا باعامىن قالىپتاستىرۋ جانە باسقا ماڭىزدى ماسەلەلەر ايقىندالدى. 1993 جىلى 12 قاراشادا  «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جارلىعى شىقتى. وندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا 1993 جىلى 15 قاراشادا ساعات 08.00-دەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى-تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلسىن؛ 1993جىلعى 18 قاراشادا ساعات 08.00-دەن باستاپ تەڭگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى تولەم قۇرالىنا اينالادى. تەڭگە 100 تيىننان تۇرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قولداعى اقشا بانكنوتتار مەن مونەتالار تۇرىندە اينالىستا بولادى»- دەپ كورسەتىلگەن.  

قاراشانىڭ 13ء-ى بارلىق گازەتتەر جاڭا ۆاليۋتانىڭ سۋرەتتەرىن بەردى. اقشا كۋپيۋراسى تەڭگە مەن قاعاز تيىندار، اۋىستىرۋ ءتارتىبى تۋرالى رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق باسپا ءسوز حابارلاپ جاتتى. ال قاراشانىڭ 15-ىنەن 20-سىنا دەيىنگى ۋاقىت سومدى تەڭگەگە اۋىستىرۋ ءۇشىن بەرىلدى. تۋرا التى كۇندە حالىق قولداعى اقشاسىن تاۋەلسىز ەلدىڭ ۆاليۋتاسىنا ايىرباستاۋى كەرەك ەدى. حالىق بەس ءجۇز سومى ءبىر تەڭگە الىپ جاتتى. قاعاز اقشاسىن قاپشىقتاپ جيناعان اعايىن ەندى تەڭگەنىڭ كەزەگىنە تۇردى. بۇل كۇندەر ءار تۇرعىننىڭ ەسىندە. قوبىراعان “ءشوپ اقشانى” جيناپ، ساقتاعاندى شىعارىپ، قولعا جاڭا كۋپيۋرانى كورگەندەر ءتول تەڭگەنى بىرنەشە كۇن قىزىقتاعان. اعارتۋشى ءال-فارابي، كۇيشى ءسۇيىنباي، عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ، اقىن اباي، ءابىلقايىر حان بەينەلەنگەن تەڭگە حالىقتىڭ اراسىنا ەنە بەردى. ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستىق باسقارماسى، ەكىنشى دەڭگەيلى ون ەكى بانكتىڭ فيليالدارى، ەسەپ ايىرىسۋ كاسسالارى تاۋلىگىنە 19 ساعاتقا دەيىن تۇرعىندار قارجىسىن اۋىستىرىپ جاتتى. ەسكى اقشا ءتۇنى بويى ەسەپتەلىپ، سۇرىپتالىپ، جونەلتۋگە دايارلاندى. جۇمىستىڭ ەڭ اۋىرى وبلىس ورتالىعىنداعى ەسەپ-كاسسا ورتالىقتارىنا ءتۇستى. بۇل ۇجىم التى كۇننىڭ ىشىندە 8 ميلليارد رۋبل ەسكى اقشا قابىلداپتى. وسى كۇندەرى اقشا تاپسىرۋعا 362 مىڭ تۇرعىن كەلگەن. تۇرعىندار 19،6 ميلليارد ەسكى رۋبل جيناعان. 770 قاپقا سالىنعان 20 توننا رۋبل وتقا جاعىلعان.   1993 جىلدىڭ قاراشاسىندا تەڭگەنىڭ اينالىسقا شىعارىلۋى ءبىزدىڭ جاس تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىزدىڭ جىلناماسىنداعى ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ جولىنداعى تۇبەگەيلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى تاريحي قادام بولدى. ال وسى جىلى قاراشانىڭ 22-سىندە زەينەتاقى مەن ەڭبەكاقى تەڭگەمەن بەرىلە باستادى. ەلىمىزدە ۆاليۋتا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى اشىلىپ جاتتى. كەيىن الماتى قالاسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ بانكنوت فابريكاسى، وسكەمەندە مونەتا سارايى اشىلدى. ۋاقىت تالابىنا ساي تەڭگەنىڭ ديزاينى وزگەردى. بۇگىندە كۋپيۋرالارىمىزدىڭ قورعانىشتىق قاسيەتى دامىعان ەلدەر ۆاليۋتاسىمەن باسەكەلەسە الادى.   رەسپۋبليكادا اقشا اينالىسىنداعى مونەتامەن قاتار مەرەيتويلىق جانە ەسكەرتكىش مونەتالار دا قولدانىلادى. مەرەيتويلىق جانە ەسكەرتكىش مونەتالار ولاردا بەلگىلەنگەن قۇنعا سايكەس تولەم قابىلەتىنە يە، ءبىراق ولار نەگىزىنەن مادەني — اعارتۋ ماقساتىندا شىعارىلعان . ادەتتەگىدەي ، ولار قاتاڭ شەكتەۋلى تارالىممەن شىعارىلادى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا جانە شەت ەلدەردە كوللەكسيالىق قۇنىمەن ساتۋعا ارنالعان.

2006 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتا كەسكىنى تۇبەگەيلى وزگەرتىلدى. وندا بۇرىنعى ۇلگىدە بولعان داڭقتى تۇلعالاردىڭ بەينەلەرى الىنىپ تاستالدى. جاڭا ۇلگىدەگى بانكنوتالار ءبىرىڭعاي ستيلدە ورىندالعان، سۋرەتتەر بەت جاعىندا نەگىزىنەن تىگىنەن، سىرت جاعىندا كولدەنەڭىنەن ورنالاسقان. تۇتاستاي العاندا، ديزاين قازاقستاننىڭ قازىرگى بەينەسىن كورسەتەدى، بارلىق مەملەكەتتىك نىشاندار، ساۋلەت وبەكتىلەرىنىڭ جانە ەلدىڭ تابيعات لاندشافتارىنىڭ بەينەلەرى كىرەدى. بانكنوتالاردىڭ بەت جاعىندا ورتالىق بولىگىندە «استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتى — قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق ساۋلەتتىڭ، كونسترۋكتورلىق جانە ينجەنەرلىك ويدىڭ جەتىستىگى، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋ نىشانى ورنالاستىرىلعان.   2010 جىلىقازاقستاننىڭ ەقىۇ ءتوراعالىق ەتۋىنە ارنالعان 1000 تەڭگەلىك، «ازيادا 2011» جەتىنشى قىسقى ازيادا ويىندارىنا ارنالعان نومينالى 2000 تەڭگەلىك، 2011 جىلعى 25 مامىردان باستاپ يسلام كونفەرەنسياسىن ۇيىمداستىرۋعا قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق ەتۋىنە ارنالعان نومينالى 1000 تەڭگەلىك،   2011 جىلعى 4 شىلدەدە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20-جىل تولۋ قارساڭىندا نومينالدىق قۇنى 10000 تەڭگەلىك، 2011 جىلعى 4 شىلدەدە اينالىسقا جىبەرىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان نومينالدىق قۇنى 10000 تەڭگەلىك، 2011 جىلى 30 جەلتوقساندا اينالىسقا جىبەرىلگەن «قازاق ەلى» مونۋمەنتى بەدەرلەنگەن 5000 تەڭگەلىك، 2013 جىلعى 29 ناۋرىزدا ەرتىس وزەنى بەينەلەنگەن قازاقستان كارتاسىنىڭ سۇلباسى بار 2000 تەڭگەلىك، 2013 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا «Kۇلتەگىن» تۇركى جازبا ەسكەرتكىشىنە ارنالعان نومينالى 1000 (ءبىر مىڭ) تەڭگەلىك ەسكەرتكىش بانكنوتتى اينالىسقا شىعاردى. ونىڭ كولەمى 134ح70 مم قاعازدا دايىندالعان. وسى بانكنوتالاردى ەنگىزۋ كەزىندە جاڭا بانكنوتتاردا گرامماتيكالىق قاتەلەرگە جول بەرىلگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.

2006 جىلى قاراشادا ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ سيمۆولى بولاتىن ۇزدىك سۋرەتكە بايقاۋ جاريالادى. ول بايقاۋدى 30 مىڭ سۋرەتتىڭ ىشىنەن سۋرەتشىلەر ۆاديم داۆيدەنوك مەن سەنجار ءامىرحانوۆتىڭ جوباسى ۇتىپ الدى. ول سيمۆول ت ءارپىنىڭ ۇستىنە كولدەنەڭ تارتىلعان سىزىق تۇرىندەگى قاراپايىم سۋرەت ەدى. جەڭىمپازدارعا ءبىر ميلليون تەڭگە سىياقى بەرىلگەننەنك كەيىن اتالعان سيمۆول جاپونيا پوشتا قىزمەتىندە 126 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلگەنى انىقتالدى...

بۇگىندە قازاقستاندىق بانكنوتالار 15 دەڭگەيلى قورعانىس قاباتىنا يە، قولدان جاساۋ مۇمكىندىگى بارىنشا شەكتەلگەن قارجىلىق اينالىم قۇرالى بولىپ سانالادى.

دارحان مۇقان