وتكەن سەنبى كۇنى ساۋد ارابياسىنىڭ بيلىگى تانىمال ۋاعىزشى شەيح نيمر باكر ءال-نيمردى جانە ساۋد ارابياسىنداعى ازشىلىق قاۋىمدى قۇرايتىن شەيىتتەردىڭ تاعى قىرىق التى وكىلىن جازالاعاننان كەيىن يران مەن ساۋد ارابياسىنىڭ قارىم-قاتىناسى كۇرت شيەلەنىسىپ كەتتى. ولاردىڭ بارلىعىنا دا تەرروريزم بويىنشا ايىپ تاعىلدى، - دەپ جازادى بي-بي-سي.

تەگەران ەر-ريادتىڭ ارەكەتىن قاتتى سىنعا الدى، ال يرانداعى ساۋد ەلشىلىگىنە شابۋىل جاسالدى. سودان كەيىن ساۋد ارابياسى يرانمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى ۇزەتىنى تۋرالى مالىمدەدى.

بۇل جانجال قانشالىقتى ۋشىعۋى مۇمكىن؟

زيباكالام موفراد، تەگەران ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ساياساتتانۋ پروفەسسورى:

يراندا ءبىرىنشى بولىپ تۋعان رەاكسيا رەتىندە جينالعان جۇرت ساۋد ارابياسىنىڭ ەلشىلىگىنە شابۋىل جاسادى. ءبىراق ەندى يراندىقتاردىڭ كوپشىلىگى مۇنى ايىپتاپ وتىر، ويتكەنى بارشانىڭ نازارى ەلشىلىك عيماراتىنا ءورت قويىلۋىنا اۋىپ، شەيح نيمر باكر ءال-نيمردىڭ جازالانعانى ەلەۋسىزدەۋ قالدى. بولعان جاعداي وكىنىشتى-اق، سەبەبى بۇل ايماقتاعى شەيىت-سۋننيت جانجالىن شيەلەنىستىرە تۇسەدى.

سونىمەن قاتار، يران ءولىم جازاسى ءۇشىن قاتال كەك الاتىنىن مالىمدەدى، ءبىراق، مەنىڭ ويىمشا، بۇل ءىس جۇزىندە ساۋد ارابياسىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر اسكەري ءىس-قيمىل بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. وسىدان ەكى ايعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن قاجىلىق كەزىندە بولعان سىعىلىستا بىرنەشە جۇزدەگەن يراندىق قازا تاپقاندا يرانداعىلاردىڭ كوبى، سونىڭ ىشىندە «يسلام ريەۆوليۋسياسىنىڭ ساقشىلارى» دا مۇنى كەشىرمەيتىندەرىن، كەك الاتىندارىن مالىمدەگەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ءبىراق ءىس جۇزىندە ەشتەڭە دە بولعان جوق. بۇل جولى دا يراننىڭ قولىنان كەلەتىنى شامالى دەپ ايتار ەدىم.

يران سونىمەن قاتار ساۋد ارابياسىمەن قارىم-قاتىناستىڭ ۇزىلۋىنەن زارداپ شەگۋى مۇمكىن، ويتكەنى ءىس جۇزىندەگى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس بولماسا، ونىڭ قولىندا ەر-ريادقا قىسىم جاساۋ تەتىكتەرى بولمايدى. يراننىڭ باسقا اراب مەملەكەتتەرىمەن قارىم-قاتىناسى دا ونشا تۇراقتى ەمەس، وسىلايشا ونىڭ اسەر ەتۋ اۋقىمى شەكتەۋلى ءارى ءوز پىكىرىن ءبىلدىرۋ مۇمكىندىكتەرى تىم از.

حالىققا، قاراپايىم يراندىقتارعا كەلسەك، ساۋد ارابياسى ەلشىلىگىنە شابۋىل جاساعاندارعا ينتەرنەتتە سىن ايتىپ جاتقانداردى كوپتەپ كورىپ وتىرمىن. كەيبىر تاۋەلسىز گازەتتەر دا بۇل وقىس وقيعانى سىنعا الدى.

حانان رازەك، بي-بي-سي اراب قىزمەتىنىڭ ءتىلشىسى:

بىرنەشە ساياساتتانۋشىمەن سۇحباتتاسقانىمدا، ولاردىڭ بارلىعى دا بۇل جانجالدىڭ قاتتى ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سولاردىڭ ءبىرى جوسپاردا سوعىس  بولماسا دا، ول كەزدەيسوقتا، ءبىر تاراپ نەمەسە ولاردىڭ وداقتاستارىنىڭ ءبىرى شالىس قادام جاساسا تۇتانىپ كەتۋى ىقتيمال دەپ ايتتى.

بۇل جانجالدىڭ ۋشىعۋى عانا ەمەس، ونىڭ بۇكىل ايماققا جانە ەڭ الدىمەن سيريا مەن يەمەنگە تيگىزەتىن سالدارى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى.

وسى ايدا بۇل ەكى ەلدەگى جاعداي بويىنشا بەيبىت كەلىسسوز وتۋگە ءتيىس، ال ەندى ونىڭ بولاتىن-بولمايتىنى جانە بولعان جاعدايدا تابىسپەن اياقتالاتىنى نە باسقاشا سيپات الاتىنى تۇسىنىكسىز بولىپ وتىر.

بولىپ جاتقان جاعدايعا ساۋد ارابياسىندا الۋان ءتۇرلى رەاكسيا تۋىندادى. ەلدىڭ شىعىسىنداعى ازشىلىق شەيىتتەردىڭ كەيبىر وكىلدەرى سوڭعى ەكى كۇندە اياق استىنان نارازىلىق شەرۋلەرىن وتكىزىپ جاتىر.

ال كوپشىلىكتى قۇرايتىن سۋننيتتەر بيلىكتىڭ شەشىمىن قولداپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەرگە، اسىرەسە، ساۋد ارابياسىندا كەڭىنەن پايدالانىلاتىن تۆيتتەرگە قاراساق، ادامداردىڭ كوپشىلىگى كورول وتباسىنا ماقتاۋ ءسوز ايتىپ، ونىڭ قابىلداعان شەشىمى ءۇشىن العىس ايتىپ جاتىر.

ولار مۇنى دۇرىس ءارى ۋاقتىلى قابىلدانعان شەشىم دەپ سانايدى. دەگەنمەن ايماقتا سوعىس باستالىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ ءقاۋىپ يلەپ وتىرعاندار دا بار.

رەسمي ساياساتقا كەلسەك، يراندىق ديپلوماتتار 5 قاڭتارعا دەيىن ساۋد ارابياسىنان كەتۋگە ءتيىس. كەشە ەر-ريادتاعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ولارعا جينالىپ كەتۋگە 48 ساعات ۋاقىت بەردى. كەيبىر باسقا ەلدەر بۇعان نيەتتەستىك تانىتتى. ايتالىق، باحرەين جانە سۋدان يرانمەن  ديپلوماتيالىق بايلانىستى ۇزەتىندەرى تۋرالى شەشىمگە كەلسە، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى يرانداعى ديپلوماتيالىق وكىلدىگىن قىسقارتپاق.

بەلگىلى بولعانداي، كۋۆەيت تە يرانداعى ءوز ەلشىسىن كەرى شاقىرىپ الاتىنىن مالىمدەدى.

كريستيان كواتس ۋلريحسەن، لوندونداعى چاتەم-حاۋس كورولدىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى:

قازىرگى تەكەتىرەس بۇرىن 1980ء-شى جىلداردا بولعان جانجال سياقتى ءقاۋىپتى. سول كەزدەردە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس تۇڭعىش رەت 1988 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن ۋاقىتشا توقتاپ قالعان ەدى.

بۇل جاعداي 1979 جىلعى يران ريەۆوليۋسياسى مەن سەگىز جىلعا جالعاسقان 1980 - 1988 جىلدارداعى يران-يراك سوعىسىن قامتىعان داۋ-دامايلى ونجىلدىقتان كەيىن ورىن العان بولاتىن.

بۇل سوعىس كەزىندە ساۋد ارابياسى مەن پارسى شىعاناعىنداعى اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ باسقا مۇشەلەرى ساددام حۋسەيندى قولداپ، وزدەرىنىڭ كەمەلەرىنە يران تاراپىنان شابۋىل جاسالعانىنان زارداپ شەككەن ەدى، ال 1984 جىلى ساۋد ارابياسىنىڭ اۋە-اسكەري كۇشتەرى ساۋد ارابياسىنىڭ اۋە كەڭىستىگىن بۇزدى دەپ يراننىڭ جويعىش ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىردى.

ساۋد ارابياسى مەن پارسى شىعاناعىنداعى باسقا اراب ەلدەرى يراننىڭ ريەۆوليۋسيادان كەيىنگى ۇكىمەتىنىڭ جانە شەيىتتەردىڭ اراسىندا سوعىسقۇمارلىق كوڭىل-كۇيدىڭ ارتۋىنىڭ، 1981 جىلى باحرەيندە ۇيىمداستىرىلىپ ىسكە اسپاي قالعان توڭكەرىستىڭ جانە سودان كەيىن ءتورت جىل وتكەن سوڭ ساتسىزدىككە ۇشىراسا دا كۋۆەيت امىرىنە قارسى قاستاندىق جاسالۋىنىڭ اراسىندا بايلانىس بار دەپ ەسەپتەيدى.

تاپ سول كەزدە 1987 جىلدىڭ مامىرىندا ليۆانداعى «حەزبوللانىڭ» ۇلگىسىمەن يراننىڭ قولداۋىنا سۇيەنەتىن ءدىني نەگىزدەگى «حەزبوللا ءال-حيدجاز» دەگەن اسكەريلەندىرىلگەن توپ قۇرىلدى. ونىڭ كوزدەگەن ماقساتى ساۋد ارابياسى اۋماعىندا اسكەري وپەراسيالار جۇرگىزۋ بولاتىن.

«حەزبوللا ءال-حيدجاز» ساۋد ارابياسى كورولىنىڭ وتباسىنا ارناپ قوقان-لوققىعا تولى بىرنەشە مالىمدەمەنى جاريا ەتتى. 1980ء-شى جىلداردىڭ اياعىندا، يران مەن ساۋد ارابياسىنىڭ اراسىنداعى قاتىناس كۇرت شيەلەنىسكەن كەزدە بۇل توپ بىرنەشە قانتوگىس شابۋىل جاسادى دا.

قازىرگى جانجال كەزىندە وسىناۋ تىكەلەي مايدانداسقان جاعدايلار بولماسا دا، بۇل شيەلەنىستىڭ 1980ء-شى جىلدارداعىداي ءقاۋپى زور. مۇنىڭ ءۇش سەبەبى بار.

ەڭ الدىمەن، بۇل كوپتەگەن جىلدارعا جالعاسقان، تاياۋ شىعىستى سۋننيتتەر مەن شەيىتتەردىڭ مۇددەلەرىنە قاراي تەرەڭىنەن ەكى جارىپ بولگەن ءارى يران مەن پارسى شىعاناعىنداعى ونىڭ كورشىلەرىنىڭ اراسىندا تۇڭعيىق سەنىمسىزدىك احۋالىن تۋعىزعان سەكتانتتىق ساياساتتىڭ سالدارى.

مۇنداي شيەلەنىستى احۋالدا حالىقتىڭ ۇستامدى بولىگىنىڭ ىقپالى قاتتى السىرەپ، بيلىك تىزگىنى ايماقتىق ىستەردە قاتاڭ ارەكەت ەتۋدى قولداۋشىلاردىڭ قولىنا ءوتتى.

ەكىنشىدەن، پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرى سوڭعى ءتورت جىل بويى بارعان سايىن تاباندى سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. ويتكەنى ولار ءبىر جاعىنان يران كوپ جىل بويى ايماقتىق جانجالدارعا ارالاسىپ وتىر دەپ ەسەپتەسە، ەكىنشى جاعىنان ولاردا باراك وباما اكىمشىلىگىنىڭ تاياۋ شىعىسقا قاتىستى جوسپارلارىنا كۇمانمەن قاراۋ كۇشەيىپ وتىر.

پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن يراننان ءتونىپ وتىرعان نەگىزگى  قاتەر – ونىڭ يادرولىق باعدارلاماسىندا ەمەس، ال تەگەراننىڭ «حەزبوللا» سياقتى بويەۆيكتەرگە قولداۋ كورسەتۋىندە جانە سوڭعى كەزدە يەمەندە باس كوتەرگەن شەيىت كوتەرىلىسشىلەرىندە جاتىر.

اقىرىندا، ساۋد ارابياسى مەن يراننىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستىڭ ءۇزىلۋى ەڭ بولماعاندا جۋىق ارادا يەمەن مەن سيرياداعى سوعىستاردى توقتاتۋ بويىنشا ايماقتىق تالپىنىستى ىسكە اسىرماي قويادى.

15 جەلتوقساندا يەمەندە باستالعان وسال ءبىتۋانانىڭ ءقازىردىڭ وزىندە كۇللى كوككە ۇشتى.

بۇۇ ەگيداسىمەن وتەتىن يەمەن بويىنشا كەلىسسوز 14 قاڭتاردا قايتا باستالۋعا ءتيىس، ءبىراق ساۋد ارابياسىنىڭ كواليسياسى مەن يران باسقا بىرەۋدىڭ قولىمەن بۇل قاقتىعىسقا قاتىسۋىن بەلسەندىرسە، كەلىسسوزدىڭ ءوتۋى ەكىتالاي.

قاڭتاردىڭ سوڭىندا جەنيەۆادا باستالۋعا ءتيىس سيريا بويىنشا بەيبىت كەلىسسوز دە وسىنداي جاعدايعا ۇشىراۋى مۇمكىن. جانجالدىڭ ەڭ ىقپالدى وسى ەكى سىرتقى تاراپى وتقا ماي قۇيۋىن قويماسا، قارسىلاسۋشى تاراپتارمەن ۇزاق ۋاقىت جۇرگىزىلگەن ىجداعاتتى استىرتىن جۇمىس بەكەرشىلىك بولىپ شىعۋى ىقتيمال.

دەرەككوز: serke.org