«وسى قونايەۆتىڭ ۇلتى كiم، رۋى كiم؟». بۇل ساۋالعا بەلگiلi مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرi كەڭەس اۋحادييەۆتiڭ «قازاعىمەن ماقتاناتىن» اتتى ەستەلiگiندە كەلتiرگەن مىنا بiر ءۇزiندiمەن-اق جاۋاپ بەرۋگە بولادى: «قازاق كەزiندە قونايەۆىمەن ماقتاندى، ال قونايەۆ ولە-ولگەنشە قازاعىمەن ماقتانىپ ءوتتi. قازاقتىڭ كەيبiر اپەرباقاندارى عايباتتاپ سويلەپ، قيانات جاساپ، قيمالاپ جالا جاپقانىمەن كەشiرiمدi، كەڭ قونايەۆ جالپى قازاقتى جانىنداي ءسۇيiپ، جاقسى كورiپ ءوتتi. ول قازاققا وكپەلەگەن جوق. ول جاقسى كورەتiن قازاقتىڭ بiرi – مۇحامەتجان تىنىشبايەۆتىڭ 115 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە بارعان ساپارىندا ويدا جوقتا ورالماس ساپارعا اتتاندى»، – دەپ جازادى («ەلۋ جىل ەل اعاسى». «سانات» باسپاسى، 2002 جىل. 33-بەت.).

 «ءتۇبىن بىلمەگەن تۇگىن بىلمەيدى» دەپ حالىق دانالىعىندا ايتىلعانداي، اتامىز قازاقتىڭ اتا-تەگىن، تىپتەن جەتى اتاسىن اجىراتا الاتىن اسىل قاسيەتتەرى باسقا ۇلتتارعا قاراعاندا وتە ءبىر ارتىقشىلىق قاسيەتى ەكەندىگىندە داۋ جوق. وكىنىشكە قاراي، وسىنداي حالقىمىزعا ءتان ارتىقشىلىق قاسيەتتەرگە كەيىنگى جاستارىمىز ءمان بەرمەي، ونى رۋشىلدىققا، جەرشىلدىككە اپارىپ تەليدى.

 وتكەن حح عاسىردا قازاق حالقىن الەمگە تانىتقان، اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، جارتى عاسىرعا جۋىق رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا، شيرەك عاسىر مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان، اكادەميك، ءۇش مارتە سوسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قونايەۆتىڭ اتا-تەگى، تاربيە العان ورتاسى جايلى ەل اراسىندا الۋان-الۋان «اڭگىمەلەر» ايتىلىپ، كەيدە كەيبىر «بىلگىشسىماقتاردىڭ» تيسە-تەرەككە، تيمەسە-بۇتاققا دەگەندەي، «ديمەكەڭنىڭ ۇلتى قازاق ەمەس ەكەن» دەگەن سياقتى اسىرا سىلتەپ جىبەرەتىنى بار. وسىندايدا «يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدى» دەگەن قازاقتىڭ ورىندى ماقالى ويعا ورالادى.

 ءبىز مەرزىمدىك باسىلىمداردان، سونداي-اق د.ا. قونايەۆتىڭ كوزىنىڭ تىرىسىندە جازعان «ءوتتى داۋرەن وسىلاي» اتتى ەستەلىك ەڭبەگىنەن ديمەكەڭنىڭ ءوز اكەسى مەڭلىاحمەت پەن اتا-تەگى جايلى ايتقان ءبىراز ەستەلىگىن، زامانداستارىنىڭ ايتقان دەرەكتەرىن بىلەمىز. ال اكەسى مەڭلىاحمەتتىڭ ارعى اتا-بابالارى تۋرالى دەرەكتەردى كوپشىلىگىمىز بىلە بەرمەيمىز. راسىندا دا، قونايدىڭ شىققان تەگى كىم بولعان؟ ەندى اڭگىمە تىزگىنىن سول تاراپقا بۇرايىق. قوناي اتا تۋرالى قولدا بار دەرەكتەر تۋرالى ايتپاي تۇرىپ، رەتى كەلگەندە از عانا شەگىنىس جاساي وتىرىپ، مىنا ءبىر جايعا نازار اۋدارا كەتەيىك:

 قازاقتىڭ بەلگىلى ساتيريك اقىنى، قازاق ءتىلى ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ كۇرەسىپ، بۇكىل ەلىمىزدە قازاق مەكتەپتەرىن اشۋعا مۇرىندىق بولعان، ومىردەن ەرتە كەتكەن اعامىز شونا سماحان ۇلى كەزىندە پروزا سالاسىندا دا قالام تارتقان. ونىڭ 1984 جىلى (مۇمكىن ودان دا بۇرىنىراق جازعان بولار) جارىق كورگەن «ءۇمىت جۇلدىزى» اتتى دەرەكتى پوۆەسىن وقىپ وتىرساڭىز، سونداعى باستى كەيىپكەر – جانايدىڭ (ءپروتوتيپى – قوناي)، ونىڭ ارعى اتاسى قازىناباي (ازىناباي)، قازىنابايدىڭ تۋعان ۇلى جانايدىڭ، ودان تۋعان ۇل جۇمابايدىڭ باستان كەشكەن قيلى-قيلى تاعدىرلارى دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ (دۇرىسىندا مەڭلىاحمەت ۇلىنىڭ) اتا-تەگى مەن ءۇرىم-بۇتاقتارىنىڭ ءومىرباياندىق دەرەكتەرىمەن سايكەس كەلەدى.

 شىعارمادا باياندالاتىن بەيمەمبەت اتانىڭ ەكى ايەلى – سارى كەمپىر مەن قارا كەمپىردىڭ، نۇرمامبەت، جەتىباي مەن بالتابايدىڭ باستان كەشكەن حيكايالارى دا قوناي اتا جايلى كوپتەگەن دەرەكتەردەن ماعلۇمات بەرەدى. قازىناباي اۋلەتىنىڭ جەر داۋى مەن ەل داۋى، جەسىر داۋىنا بايلانىستى 70-80 ءتۇتىننىڭ جەتىسۋ جەرىنەن ارقاداعى توبىقتى ەلىنە ۇدەرە كوشۋى، ودان ارادا جيىرما جىلداي ۋاقىت وتكەندە اتاجۇرتىنا قايتا ورالۋى، پوۆەستەگى باستى كەيىپكەر جانايدىڭ (قونايدىڭ) ەرلىك ىستەرى، ونىڭ سۇرانشى باتىر باستاعان ساربازدارمەن بىرگە قوقان باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسكە قاتىسقاندىعى، جاۋجۇرەكتىلىگى، قازاقتىڭ جىگىتتەرىنە ءتان سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى بولۋى، ەلىم دەپ، جەرىم دەپ، اتاقونىسى – جەتىسۋعا قايتا كوشىپ كەلگەندە بۇرىن جانايدى جان-تانىمەن سۇيگەن قىزى ۇلدارعا دەگەن قىزعانىشتان كەك الۋ ءۇشىن جانايعا قانجار سۇعىپ الىپ، قاپىدا مەرت قىلۋى دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ «ءوتتى داۋرەن وسىلاي» اتتى ءومىرباياندىق كىتابىنداعى دەرەكتەرمەن سايكەس كەلەدى. ونداعى جەر مەن سۋ، اتاقونىس، رۋ اتاۋلارى دا دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ ارعى اتاسى قونايدىڭ ءومىر-تاريحىنان قاز قالپىندا سىر شەرتەدى.

 دىنمۇحامەد احمەت ۇلى ءوزىنىڭ «ءوتتى داۋرەن وسىلاي» اتتى عاسىرلار پەرنەسىنەن سىر شەرتەتىن ەستەلىك-ەسسە كىتابىندا ءوز اتا-تەگى تۋرالى بىلاي دەپ سىر شەرتەدى: « ن.اريستوۆتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ۇيسىننەن – اقساقال (اباق)، ودان – قاراشا بي، ودان بايدىبەك تۋادى. ءبىزدىڭ اتا-بابامىز سول بايدىبەكتىڭ ءۇشىنشى ايەلى زەرەپتەن تۋعان جالمامبەتتىڭ ىستى دەگەن بەل بالاسىنان تارايدى. ال ەندى وزىمە دەيىنگى جەتى اتامدى قۋالاپ ايتسام بىلاي:

 جولىن

 نۇرمامبەت

 ازىناباي

 قوناي

 جەتىباي – جۇماباي

 مەڭلىاحمەت

 دىنمۇحامەد

 اتا-بابام تەگىنە تارتىپ، قاۋعا ۇستاعان كىسىلەر ەكەن. شارۋا باققانمەن قارا باسىنىڭ قاسيەتىن قادىرلەي بىلگەن. كىسى ەسىگىن ساعالاماي، ەڭبەگىن ەمگەن. ولار وسى كۇنگى قاپشاعاي وڭىرىنەن كۇرتى وزەنىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىن، نەگىزىنەن ىلەنىڭ سول قاناتىنان مىنا قۇيعانعا دەيىنگى جەردى قونىس ەتىپتى. ەرتەرەكتە بۇل جەرلەر تومەنگى ىلە بولىسى، جەتىسۋ گۋبەرنياسى اتانعان. ءقازىر وسى ءبىر تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن ءوڭىردى الماتى وبلىسىنا قاراستى بالقاش، كۇرتى اۋداندارى جايلاپ وتىر.

 مەنىڭ بابام ازىنابايدان ءتورت ۇل تۋادى. اۋلەتىمىز، نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن، اڭىز-اڭگىمەلەرگە زەر سالا قويماسا كەرەك، ازىناباي جارىقتىق اعايىنمەن نەگە، نە ءۇشىن ارازداسقانىنان بەيحابارمىن. جانە ول قارا قازاق ءۇشىن جاتمىنەز ەمەس. ايتەۋىر ءبىر تۇندە ءبۇتىن ءبىر اۋىلدى ورە تۇرعىزىپتى دا، ۇدەرە كوشە جونەلىپتى. اساۋ ىلەدەن ءوتىپ، بالقاشتىڭ وڭتۇستىك كۇنگەي بەتىن جاعالاي ءجۇرىپ، اياكوزگە جەتسە كەرەك. ودان ءارى توبىقتى جەرىنە قونىس اۋدارىپتى. كىسى ەلىنە سىڭىسە قويۋ قيىن بولدى ما ەكەن، جوق باۋىر باسۋدىڭ جولى سولاي ما، تەگىندە قىز ايتتىرۋعا شاماسى كەلمەس، ءجونى قۇدا تۇسكەن بولار، ەكىنشى ۇلى قونايدى توبىقتىنىڭ قىزىنا ۇيلەندىرەدى. بۇعان دەيىن ول كىسى ەكى رەت توسەك جاڭعىرتىپتى. سونىڭ بىرىنشىسىنەن جەتىباي دەگەن ۇل قالادى. ال كەيىنگى شەشەمىزدەن ءبىر ۇل، ءبىر قىز – جۇماباي مەن بۇلانتاي تۋادى.(«اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى». «سانات»، 1994 جىل.13-14 بەت).

 قازاق تاريحىندا كەيدە كىشىگىرىم رۋلار ەل-جۇرتىنا تانىمال، سىيلى دا قۇرمەتتى بولعان انالارىمىزدىڭ اتتارىمەن اتالىپ كەتكەنى دە بەلگىلى. مىسالى قوناي اتامىز ىستى رۋىنان تارالعان. ىستى دەگەن رۋ اتى جالمامبەت اتامىزدىڭ سىلاندى اتتى ءبىر ايەلى وڭتۇستىكتىڭ قايناعان ىستىعىندا قىمىزدى بۇزباي (اشىتىپ جىبەرمەي) وتە جاقسى ۇستاعان كورىنەدى. ۇلكەن كىسىلەر كەلىپ: «ءسىزدىڭ ساقتاعان قىمىزىڭىز نەگە بۇزىلماي، اشىماي ساقتالادى؟» دەپ سۇراعاندا ول كىسى: «سابانى جاقسىلاپ ىستاپ، سۋىق سۋمەن ءجيى-جيى جۋىپ تۇرسا بۇزىلمايدى»، – دەگەن ەكەن دەيدى. اتالارى كەيدە سىلاندى كەلىننىڭ اتىن ۇمىتىپ قالىپ، «الگى ىستى كەلىننىڭ ۇيىنە بارىپ قىمىز ءىشىپ كەلەيىك» دەپ ايتا بەرگەن سوڭ، «ىستى كەلىن» اتالىپ كەتىپتى. كەيىنىرەكتە بۇكىل سول اۋىل، سول اۋلەت، ءتىپتى رۋ دا ىستى اتانىپ كەتىپتى دەگەن اڭىز بار.

 مىنە، ءدال وسى سەكىلدى قاتىعۇلاق اتامىزدىڭ دا ۇرپاقتارى قارا كەمپىر، سارى كەمپىرلەر دەپ اتالىپ كەتكەن دەيدى كونەكوز قارتتار. ءسويتىپ، قوناي اتامىزدىڭ دا اتا-تەگى كەيدە «سارى كەمپىر بالالارى»، «سارى كەمپىرلەر» دەپ اتالادى.

 سارى كەمپىرلەر ىلە مەن شۋ وزەنىنىڭ ارالىعىنداعى كەڭ القاپتاردى مەكەن ەتكەن. ولار الماتى وبلىسىنداعى ىلە وزەنىنىڭ سارىتاۋقۇم، ىلە وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىنداعى قۇيعاننان باستاپ، بالقاش كولىنە بارىپ تىرەلگەنشە، سودان كەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ، مويىنقۇم اۋداندارىنىڭ بەتپاقدالاعا دەيىنگى جەرلەردى، اقباستاۋ، كوكباستاۋ، قوپالى، اڭىراقاي دەپ اتالاتىن القاپتاردى مەكەندەگەن ەكەن.

 بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ نەگىزگى كۇنكورىسى – مال ءوسىرىپ، سونىمەن كۇنكورۋ بولعان عوي. ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا قاراعاندا ىستىلار، ونىڭ ىشىندە، اسىرەسە قاراكەمپىر، سارىكەمپىر بالاسى كەدەيلەۋ بولعان ەكەن. باي اعايىندارى كەدەيلەرىنە «انا جەر مەنىكى، مىنا جەر مەنىكى» دەپ، كۇن كورسەتپەي قۋالاي بەرگەن سوڭ ازىناباي اشۋلانىپ، ءبىر تۇندە وزىنە قاراعان 60-70-تەي ءتۇتىندى ەرتىپ، اياكوز ارقىلى ارقا جەرىنە، توبىقتى ەلىنە قونىس اۋدارادى. كونەكوز قارتتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ازىناباي سول كوشكەننەن مول كوشىپ، شىڭعىس تاۋىنىڭ بەرگى ەتەگىندەگى ارعىننىڭ توبىقتى رۋلارى مەكەندەگەن جەرلەرىنە شەتپۇشپاقتاپ قونىس تەبەدى. «مەن بۇل دەرەكتەردى ديمەكەڭنىڭ اكەسى مەڭلىاحمەت اقساقالدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەدىم»، – دەيدى كوپتى كورگەن، كەزىندە پارتيا-كەڭەس كەزەڭىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان ءىزباسار بالتاعۇلوۆ اعا.

 ازىنابايدىڭ كوشىپ بارعان جەرى شۇرايلى، ەل-جۇرتى دا سىرتتان كەلدىڭ دەپ سىرتقا تەپپەي، العاشىندا قازاقى باۋىرمالدىقپەن جاقسى قارسى الادى. «ءوزى جاقسى كىسىگە – ءبىر كىسىلىك ورىن بار» دەمەكشى، سول ەلگە سۋداي ءسىڭىپ، كوپ كەشىكپەي قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ، جەكجات-جۇراعات بولىپ كەتەدى. ول كەزدە قوناي اتامىز دا ەرجەتىپ، سول توبىقتى ەلىنىڭ ءبىر قىزىنا ۇيلەنەدى. ءسويتىپ، بۇلانتاي اتتى قىز، جۇماباي اتتى ۇل دۇنيەگە كەلەدى.

 قازاقتا «اعايىن بار بولساڭ – كورە المايدى، جوق بولساڭ – بەرە المايدى» دەگەن ماقال ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان عوي، ارقاعا كوشىپ كەلگەن ازىنابايدىڭ جاعدايلارى بىرتە-بىرتە جاقسارىپ، اسىنا – اس، باسىنا – باس قوسىلىپ، ءال-قۋاتتارى ارتا باستايدى. مۇنى كەيبىر قىزعانشاقتار كورە الماي، كورسەقىزارلىق تانىتىپ، كۇندەي باستايدى. مالدارىن ۇرلاپ، ءتىپتى كەيدە زورلىق-زومبىلىقتار كورسەتىپ، ۇرىس-كەرىس، جانجالدار دا شىعا باستايدى. كەيدە نامىسقا تيەتىن «قاڭعىپ كەلگەندەر، قاراشى ەندى، جەتىلىپ، تۇمسىعىن كوتەرۋىن!» دەگەن سياقتى جانعا باتاتىن سوزدەر دە ەستىلىپ جاتادى.

 وسى ءبىر كەلەڭسىز جاعدايلارعا ءتوزىمى تاۋسىلعان ازىناباي اقساقال جاسى ۇلعايعان شاعىندا قۇنانبايعا دەيىن بارىپ، ەل اراسىنداعى كيكىلجىڭدى ءبىرشاما باسقان كورىنەدى. كەيىنىرەك، قونايدىڭ ءوزى ەرجەتىپ، ەلمەن ەل، رۋ مەن رۋ اراسىنداعى تاتۋلاستىققا شاقىرىپ، ەل ىشىندەگى ءبىرلى-جارىم تەلى-تەنتەكتەرگە تىيىم سالۋعا كۇش سالعان كورىنەدى. ازىناباي اقساقال بۇل دۇنيەدەن اتتانار شاعىندا قونايدى شاقىرىپ الىپ:

 – قاراعىم، قوناي، سەن ەرجەتتىڭ. مەن بولسام قارتايدىم. تورىمنەن دە كورىم جاقىن قالدى. ەندى ەلىڭە ءوزىڭ يە بول. مۇندا بۇل جاقتىڭ تەنتەكتەرى تىنىشتىق بەرەتىن ءتۇرى جوق. «ەر – تۋعان جەرىنە، يت – تويعان جەرىنە» دەگەن دانا حالقىمىزدىڭ ماقالى بار ەمەس پە!؟ ولاي بولسا، ەلگە قايتۋ قامىنا كىرىس. سولاي بولعانى دۇرىس،– دەگەن ەكەن. سودان كەيىن كوپ كەشىكپەي ازىناباي اقساقال دۇنيەدەن وزادى. ول كىسىنى سول توپىراق بۇيىرعان ارقا جاققا جەرلەيدى.

 دىنمۇحامەد احمەت ۇلى ءوزىنىڭ «اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى» اتتى ەستەلىك-ەسسە كىتابىندا ارعى اتالارى ازىناباي مەن قوناي تۋرالى ايتا كەلىپ: «قازاقتا «كىرمە مەن كۇندەستىڭ كۇنى ءبىر» دەگەن ءسوز بار. سول ايتقانداي، ازىناباي دۇنيە سالعان سوڭ ارتىندا قالعان ۇرپاققا تىقىر تايانا باستايدى. قوناي قايىن جۇرتىنىڭ يىقتاعانىن كوتەرە المايدى. كونەكوز كىسىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، كەسەك جاراتىلعان، ءور مىنەزدى، باتىر شالىس كىسى ەكەن. اعايىن-جۇرتىنا اقىل سالىپ، اتا قونىسى جەتىسۋعا قايتا كوشۋگە بەل بايلايدى. وعان توبىقتىلار: «ب ا ق دەگەن كوشپەلى، قىز العان كۇيەۋگە دە كەتەدى، قىزدان تۋعان جيەنگە دە كەتەدى» دەپ، قىزدارىن جىبەرمەۋدىڭ ارەكەتىن جاسايدى. ونداعىسى «ەنەسىنە كىسەن سالىنسا، قۇلىندارى ۇزاي قويماس» دەگەن ويلارى بولسا كەرەك.قوناي شارت كەتەدى: «جانىمدى الساڭدار الارسىڭدار، ءبىراق قانىمدى قالدىرا المايمىن!» دەپ، ايەلى مەن قىزىن تاستايدى دا، بەس جاسار جۇمابايىن الىپ كەتەدى. سودان قونايدى ارقا تۇتقان اعايىندارى تۇگەل جەتىسۋعا قايتا كوشىپ كەلىپ، ەلدىڭ شەتىنە ىلىككەن جەرگە قونىس تەۋىپ قالادى. ال قوناي اتاجۇرتىنا جەتىپ، وسى الماتى وزەنىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىن جايلاپتى.

 وسى ءبىر الاساپىران تۇستا وتتاي جانىپ، الماس قىلىشتاي جارقىلداپ تۇرعان ۇلكەن ۇلى جەتىباي جيىرما بەس جاسىندا قىرشىن كەتەدى. جاس ءولىم اتامىزدى ءبىراز قاجىتىپ، ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ كەتەدى. ارتىنشا كۇرتىدەگى تۋعان-تۋىستارىن اڭساپ، تىرىسىنە امانات، ولىسىنە سالاۋات ايتپاققا جولعا شىعادى. ول «جاۋ جوق دەمە – جار استىندا، ءبورى جوق دەمە – بورىك استىندا» دەگەن اۋىر زامان عوي. اڭدىسقان جاۋ الماي تىنبايدى. قاسكەلەڭنىڭ تۇسىندا جول بويىنداعى زيراتقا توقتاپ، ءارۋاقتارعا ءتاۋ ەتىپ، قۇران وقىپ وتىرعان ساتىندە قاستاسقان جاۋ وپاسىزدىقپەن ءولتىرىپ كەتەدى. ءسويتىپ، ونسىز دا قارا جامىلىپ، قاسىرەت شەككەن قىرىقجىلقى دەگەن كەلىنى جيىرما ەكى جاسىندا جەسىر قالىپ، مۇسىلمان مەكتەبىنە بارىپ جۇرگەن جۇماباي وسىلايشا جەتى جاسىندا جەتىم قالىپتى.ارينە، ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق.ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاسايدى. اعايىن ارقاسۇيەر ازاماتىنىڭ وتىن وشىرمەيمىز دەپ، ءىنىسىنىڭ ايەلى قىرىقجىلقىنى ازىنابايدىڭ ورتانشى ۇلى شولاققا قوسادى. جۇماباي سولاردىڭ قولىندا وسەدى. وبالى نەشىك، قولدارىنىڭ قىسقالىعىنا قاراماستان، ونى قاتارىنان كەم قىلماي وسىرەدى. قىرىقجىلقى ون ساۋساعىنان ونەرى تامعان ىسمەر ەكەن، تىگىنشىلىككە جالدانىپ، شولاق ەرتەلى-كەش قارا جۇمىسپەن شۇعىلدانادى. تاپقان-تايانعانىن جۇمابايدىڭ وقۋى مەن جولىنا جۇمسايدى.

 جۇماباي العىر بالا بولىپ وسسە كەرەك. ءدىني مەكتەپتە شاكىرتتەردىڭ ماڭدايالدىسى بولادى. ونى بىتىرگەن سوڭ ەلگە بارىپ ءدارىس بەرەدى. اراعا ەكى جىل سالىپ الماتىعا قايتىپ كەلەدى دە، 1904 جىلى تۇركيا ارقىلى ساۋد اراۆياسىنا ساپار شەگەدى، وسى جولى مەككە مەن مەدينەگە قاجىلىققا بارادى. سودان 1905 جىلى ءۇندىستان مەن اۋعانستان ارقىلى ەلگە ورالادى. ءسويتىپ، قاجىلىق جول جۇماباي اتامنىڭ سەگىز اي ۋاقىتىن الىپتى» دەپ جازادى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى ءوز ەستەلىك كىتابىندا.(«اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى».الماتى، «سانات» باسپاسى، 1994 جىل. 15-بەت.).

 ديمەكەڭنىڭ ءوز جازبا-ەستەلىگىندە ايتىلعانداي، جۇمابايدىڭ 1886 جىلى تۋعان ۇلى مەڭلىاحمەت (قونايەۆتىڭ تۋعان اكەسى) تە ەلىنە ەلەۋلى، حالىق اراسىندا بەدەلدى ادام بولعان. ونىڭ وڭ جاق بەتىندە الاقانداي مەڭى بولعاندىقتان دا اتىن سوعان قاراپ قويىپتى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ مۇراجايىندا اكەسى مەڭلىاحمەتتىڭ وتكەن عاسىردىڭ 1911 جىلى تۇسكەن سۋرەتى، ديمەكەڭنىڭ اناسى زاۋرە بايىر قىزىنىڭ دا سۋرەتتەرى ساقتاۋلى.

 مەڭلىاحمەتتى اتاسى ەس ءبىلىپ، ات جالىن تاراپ مىنەتىندەي – ون ءتورت جاسقا تولعان كەزىندە اتى جەر جارىپ تۇرعان الماتىنىڭ اتاقتى ساۋداگەر تاتار كوپەسى ىسقاق عابدۋلۋالييەۆتىڭ قول استىنا جۇمىسقا ورنالاستىرادى. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن مەڭلىاحمەت سول ىسقاق كوپەستىڭ قاراماعىندا جالدانىپ جۇمىس ىستەپ جۇرەدى.

 دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ ءوزىنىڭ ەستەلىك كىتابىندا باياندالعانداي، ونىڭ ءوز اتا-اناسى مەكتەپ ەسىگىن اشىپ، وقىعان ادامدار بولماعان. الايدا تەك ەتىنىڭ شيراقتىعى، زەرەكتىگى مەن زەردەلىلىگىنىڭ، كورگەنىن كوكەيگە تۇيە بىلگەندىگىنىڭ ارقاسىندا قاتارىنان قالماي ءومىر سۇرگەن. كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن، ودان بەرگى ۋاقىتتا زەينەتتى دەمالىسقا شىققانعا دەيىن ءبارى دە الماتى وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىق جانە ساۋدا سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن. مەڭلىاحمەت اقساقالدىڭ ءوز بەتىمەن ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ جۇرگەنىنىڭ ناتيجەسىندە ەكى تىلدە بىردەي – قازاقشا دا، ورىسشا دا سويلەي ءارى جازا بىلگەن. «اباي ولەڭدەرىن، ءسۇيىنباي جىرلارىن جاتقا ايتىپ، ءوزى دە تۇرتىنەكتەپ، بىردەمەلەردى جازىپ جۇرەتىن. ونى ءبىزدىڭ ۇيدەگى زۋھرا كەلىنىنە (توتە جازۋعا دا، بۇگىنگى ھارىپكە دە جورعا كىسى ەدى) كوشىرتىپ وتىراتىن ادەتى بار ەدى» دەپ جازادى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى ءوز اكەسى مەڭلىاحمەت جايلى ەسكە العاندا. ءقازىر د.ا. قونايەۆ مۇراجايىندا مەڭلىاحمەت جۇماباي ۇلىنىڭ بالالارىن باس قوسقان ءبىر كەزەكتى ساتىندە قاز-قالپىندا ماگنيتوفون تاسپاسىنا جازىلعان اق تىلەگى، ءوز قولىمەن قاراپايىم داپتەرگە توتە جازۋمەن جازعان كۇندەلىك داپتەرى ساقتاۋلى تۇر.

 مەڭلىاحمەت اقساقالمەن كوزىنىڭ تىرىسىندە بىرنەشە رەت ديدارلاسىپ، اڭگىمەسىن ءوز اۋزىنان تىڭداعان، بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءىزباسار بالتاعۇلوۆ اعا ول كىسى جايلى بىلايشا وي تولعايدى:

 – قوناي اتانىڭ جەتىسۋ جەرىنە قايتا كوشىپ كەلگەن ۇرپاقتارى، دالىرەك ايتساق، ارعى اتاسى ازىنابايعا، بەرگى اكەسى قونايعا تارتىپ تۋعان جۇماباي قاجى ءبىلىمدى، مۇسىلمانشا جاقسى ساۋات اشىپ، مەككەگە قاجىلىققا بارىپ، امان-ەسەن ورالعان سوڭ ۇلى مەڭلىاحمەتتى بۇرىنعى ۆەرنىي (قازىرگى الماتى) قالاسىنداعى ىسقاق باي دەگەن ساۋداگەر كوپەسكە جۇمىسقا ورنالاسقانىن كورىپ كەتەدى. ال مەڭلىاحمەت قاريا بىرلى-ەكىلى جاسايتىن ىسىنە وتە ۇقىپتى، ساۋاتتى كىسى بولىپ، ىسقاق بايدىڭ ۆەرنىيداعى ەڭ ءبىر ءىرى كوپەس دارەجەسىنە جەتۋىنە كوپ كومەگى تيگەن ادام بولعان. ونى ول كىسىنى جاقسى بىلەتىن ادامداردان دا، مارقۇمنىڭ ءوز اۋزىنان دا ەستىگەنمىن. الماتىداعى اباي مەن مير (قازىرگى جەلتوقسان) كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى مەڭلىاحمەت اتامىز تۇرعان ۇيگە بارىپ سالەم بەرگەنىمدە ول كىسى:

 – ءا… سەن الگى باقاناستاعى، بالقاشتاعى بالتاعۇلدىڭ بالاسى ەكەنسىڭ عوي. سەنىڭ اكەڭ بالتاعۇل ءبىزدىڭ ىستىدان شىققان كارى قۇلاقتى، ساۋاتتى كىسى ەكەن. ول جاندوسوۆ، بارىبايەۆ، توقاش بوكيندەرمەن تانىس بولعان ادام. كەنەن ازىربايەۆپەن دە ءاعالى-ىنىلى بولعانىن ماعان ايتقان. سەن، بىلايشا ايتقاندا، بىزگە تۋما بولاسىڭ. ءوز بالا-شاعامدى ايتىپ بەرەيىن: ءامينا، مايمۋنا، فازيليا، نەيليا، گاۋھار، روزا، سارا دەگەن قىزدارىم، دىنمۇحامەد، اسقار دەگەن ۇلدارىم بار. ءبارىنىڭ جوعارى بىلىمدەرى بار. بالالى-شاعالى بولىپ كەتتى. قۇدايعا ءتاۋبا دەپ، سولاردىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتىرمىن. ال ەندى ديماشتى وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر. ول مەنىڭ عانا بالام ەمەس، ول قازاقتىڭ، بۇكىل ەلدىڭ بالاسى. اسقار دا جامان ەمەس، ول دا اكادەميك.

 ديماشتى دا، باسقالارىن دا وتە قاتال تاربيەلەدىم. ودان جامان بولعان جوق. وتە جاقسى وقىدى. ماسكەۋدە وقۋ ءبىتىرىپ، بالقاش، قوڭىراتتا، ريددەردە قىزمەت ىستەدى. سوعىس جىلدارىنىڭ باسىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ورىنباسارى، عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، شيرەك عاسىر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى، – دەپ مەڭلىاحمەت اقساقال ادەمىشە كەلگەن مۇرتىن سيپاپ قويىپ، اڭگىمەسىن جالعاستىرا: – ءىزباسار، ساعان ايتايىن، قۇداي تاعالا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ىشىندە قوناي اتامىزعا ەرەكشە ىقىلاسى ءتۇسىپ، ول كىسىگە ايان بەرگەن. ولاي دەيتىنىم، ول كىسىنىڭ اتى ءۇرىم-بۇتاقتارى ارقىلى تەك قازاقستان عانا ەمەس، الەمنىڭ ءار ەلدەرىنە بەلگىلى. سول كىسىنىڭ اتى فاميليالاس بولىپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى دە، شۇكىر، جامان ەمەس. ديماشتى ايتپاعاندا دا، اسقار دا قازاقستاننىڭ جانە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. ال، نەمەرەلەرىم ەلدار مەن ديار دا عىلىم كانديداتتارى. ولاردىڭ بالالارى مۇحتار مەن كىشكەنتاي دىنمۇحامەدتەن دە ءۇمىتىم زور، – دەپ، مەڭلىاحمەت اقساقال اق نيەتىمەن اقتارىلا سويلەپ ەدى، – دەپ ەسكە الادى ءىزباسار بالتاعۇلوۆ اعا.

 دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ اكەسى مەڭلىاحمەت 1976 جىلى توقسان جاسقا تولارىنا ءۇش-اق اي قالعاندا دۇنيەدەن وزعان. اناسى زاۋرە بايىر قىزى بۇرىنعى شەلەك اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا تۋىپ-وسكەن (بايىرعى اتاۋى قوياندى بولعان دەسەدى)، ءسىڭىرى شىققان كەدەيدىڭ قىزى بولسا كەرەك. ديمەكەڭنىڭ اكە-شەشەسى جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بىرگە عۇمىر كەشكەن. ۇلى ادامدى دۇنيەگە كەلتىرگەن زاۋرە اپامىز 1973 جىلى سەكسەن التى جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن.

 قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزىنىڭ اتا-تەگى، قاي ۇلىستان ەكەندىگى تۋرالى ەل-جۇرت اراسىندا اڭگىمە بولعاندا ءبازبىر «ءبىلىمدارلار» جاڭساق دەرەكتەر ايتىپ، جۇرتتى باسقاشا پىكىرگە قالدىرادى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى الاساپىران ۋاقىتتا وتكەن ءوزىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى جازعاندا: «ءبىز ۆەرنىي قالاسىنىڭ سارقاند كوشەسىندە يۆانوۆ دەگەننىڭ ۇيىندە («ۇلكەن ستانيسادا») تۇراتىن ەدىك. مەن سول ۇيدە 1912 جىلى قاڭتاردىڭ 12 جۇلدىزىندا تۋىپپىن. ەكى جىلدان كەيىن اكەم جانىن جالداپ ءجۇرىپ ەڭسەسى تومەندەۋ شاعىن ءۇي سالدى.ۇمىتپاسام ءادىرىسى بىلاي ەدى: ستاروكلادبيششەنسك (ءقازىر بۇل جەردە ءىى الماتى ۆوكزالى تۇر. ونىڭ بۇلاي اتالۋى – ول كەزدە كوشەنىڭ سولتۇستىك جاعىندا ەسكى قورىم بار ەدى) كوشەسى، 39. كەيىن ونى ۆوكزال، سوسىن ستالين اتىنداعى، بەرتىن كەلە كوممۋنيستىك داڭعىل دەپ اتادى. ءقازىر ول ابىلاي حان داڭعىلى. ارينە، ۋاقىت وزعان سايىن دۇنيە وزگەرمەي تۇرمايدى، مەنىڭ بار بالالىق شاعىم وتكەن سول ءۇي الدەقاشان بۇزىلدى. ونىڭ ورنىنا وسى كۇنى ەلەكتر بۇيىمدارىن ساتاتىن دۇكەنى بار كوپ قاباتتى ءزاۋلىم ءۇي سالىنعان.

 ءبىزدىڭ ۇيدەن ءسال عانا جەردە وزبەك مەشىتى بار ەدى. كوش جەردەن كوزگە ۇرىنىپ تۇراتىن. قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي ءارى شاعىن، ءارى ادەمى ەدى. ورازا ايىندا، قۇربان ايتتا اكەم وزىمەن بىرگە مەشىتكە ەرتە باراتىن. جۇما نامازىن دا قازا جىبەرمەيتىن. سول كەزدە جەتى-سەگىزدەر شاماسىنداعى بىزدەر مەشىتتى اينالا جۇگىرىپ، مۇنارالارىنا شىعىپ، بيىكتەن قالاعا كوز سالار ەدىك. ءبارى الاقانعا سالعانداي انىق كورىنەتىن. اكەي ونىمىزدى سەزىپ قالسا كەيىس بىلدىرەتىن. ال ايت كۇندەرى كوڭىلدى ورالاتىن. ءبىز دە ءماز-مايرام بوپ، جىلى-جۇمساققا، بال-شەكەرگە ءبىر تويىپ قالاتىنبىز. اكەم قۇربان ايتتا قۇرباندىق شالۋشى ەدى. سەمىز قويدىڭ توستىگىن وتقا قاقتاپ، ءۇي ىشىندەگىلەرگە تۇگەل اۋىز تيگىزەتىن. سونىڭ ءدامى ءالى اۋىزدان كەتپەيدى. سوسىن جۇمساق باۋىرساق، نەشە ءتۇرلى ءتاتتى نانعا تولى داستارقان شەتىنە كەلىپ وتىرىپ، كۇرەڭ شايعا باس قوياتىنبىز.

 ەسكى ۆەرنىي، ونىڭ كورىكتى جەرلەرى ءالى كوز الدىمدا: گۋبەرناتور ءۇيى، اسكەري ءماسليحات عيماراتى، دۆورياندار ءماسليحات ءۇيى، كافەدرالدى سوبور، پوكروۆ شىركەۋى، ساۋلەتى جاعىنان بىرىنەن ءبىرى وتەتىن مەشىتتەر، كوپەستەردىڭ ۇلكەندى-كىشىلى دۇكەندەرى، ءبىر قاباتتى اعاش ۇيلەر، ول كەزدە ەكى قابات ۇيلەر ىلۋدە-بىرەۋ، اسفالت كوشە اتىمەن جوق، شاڭى شىعىپ جاتاتىن قارا جول، ەسەك ءمىنىپ، تۇيە جەتەلەپ جۇرگەن جۇرگىنشىلەردە تىنىم بولماس ەدى. ءبىر عاجابى، اتتاپ باسساڭ الدىڭنان ارىق شىعاتىن، ارىق تولى سۋ كۇندىز-تۇنى اعاتىن، قاناتىن كەڭ جايعان قالىڭ قارااعاش، كوكپەن تالاسقان تەرەكتەر جانعا سايا ەدى – مىنە، ۆەرنىي قالاسىنا ءتان كەيىپ وسى» (د.ا. قونايەۆ. «اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى».الماتى. «سانات» ، 1994 جىل، 17-18 بەت).

 دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ بالالىق شاعى مەن ماسكەۋدە وقىعان ستۋدەنتتىك ساتتەرىندەگى ءومىرباياندىق دەرەكتەرىنەن باسقا بەرگى قوعام قايراتكەرى دارەجەسىنە جەتكەن كەزەڭدەرىنەن وقىرماندارىمىز ديمەكەڭ ءوزىنىڭ ەستەلىك كىتاپتارى مەن قىزمەتتەس زامانداستارىنىڭ، ءىزباسارلارىنىڭ جازعان سان-الۋان ءومىرباياندىق دەرەكتەرىنەن جاقسى تانىس. مىنە، قازاق حالقىنان شىققان عاسىرلاردا عانا ءبىرتۋار اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قونايەۆتى دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارشا جۇرتشىلىعى جاقسى تانيدى، قۇرمەت تۇتادى، ونىڭ قونايەۆ دەگەن فاميلياسى الەمگە ايگىلى. سول قوناي – ديمەكەڭنىڭ ارعى جولىن، نۇرمامبەت، ازىنابايدان كەيىنگى ءتورتىنشى اتاسى بولادى. سوندىقتان بەرىسى قازاق حالقىنىڭ، قازاقستان اتتى دۇنيە جۇزىنە تانىمال رەسپۋبليكامىزدىڭ ءوسىپ، وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ديمەكەڭنىڭ قازاقتىڭ ىستى رۋىنان شىققان، جەتى اتاسىنان بەرى تارماقتاعاندا: جولىن، نۇرمامبەت، ازىناباي، قوناي، جۇماباي قاجى، ءوز اكەسى مەڭلىاحمەت سياقتى ءدىندار بابالارىنان تارالعان ناعىز قازاق ەكەندىگىنە كوزىڭىز جەتەدى. ۇلى ادامنىڭ ەسىمىنىڭ دىنمۇحامەد دەپ قويىلۋىنىڭ ءوزى تەكتەن-تەككە بولماسا كەرەك.

بولىسبەك باتتالحانوۆ،

 د.ا. قونايەۆ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى،

 نۇرتان تولەپبەرگەن ۇلى،

 قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەس

“تۇركىستان” گازەتىنەن