«ەستىمەگەن ەلدە كوپ» دەگەن راس-اۋ. ءسىز يوسيف ءستاليننىڭ كابينەتىندە تولعاتىپ، كرەملدە بوسانعان قازاق ايەلى تۋرالى ەستىدىڭىز بە؟ ەستىمەسەڭىز، ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز – كرەملدە كىندىگى كەسىلگەن قايسار مەڭىسوۆ دەگەن قازاقتىڭ ءومىرتاريحىنا   قاتىستى حيكايات بولماق. ولاي بولسا، اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق…

قايسار مەڭىسوۆتىڭ اكەسى نۇر­جان 1910 جىلى قارقارالى ۋەزىنە قاراستى اقشاتاۋ بولىسىنىڭ ونىنشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەتى ءتىرى، شيراق ادام بولىپتى. سونىڭ ارقاسىندا الاساپى­ران ۋاقىتتا قارقارالىنىڭ پەدا­گوگيكالىق تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ، ءمۇعالىم ماماندىعىن الىپ شىق­قان. ول كەز – مۇعالىمدىككە كىم كورىن­گەننىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن زامان بولعان.

اۋىلدا تىپ-تىنىش قانا بالا وقىتىپ جۇرگەنىندە دۇشپاندارى سىرتىنان ءسوز جۇگىرتىپ، تۇرتپەكتى كوبەيتىپتى. زۇلماتتىڭ زامانىندا «اتاسى – باي… كونترا»، دەيدى عوي، باياعى… ايتكەنمەن، دۇشپاننىڭ سوزىندە جان بار ەدى. شىنىندا دا، اكەسى مەڭىس كەزىندە قولىنا جىگىت ۇستاپ، وزىنە قاراعان ەلدىڭ نامىسىن جىرتقان ەردىڭ سويى ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا: الدىمەن الىسقان، كۇشتىمەن تىرەسكەن. جانە-داعى وزىنە كادىمگىدەي داۋلەت بىتكەن كىسى بولىپتى.

سودان نە كەرەك، اڭگىمە ۋشىعىپ بارا جاتقان سوڭ «باتىرعا دا جان كەرەك» دەمەكشى، نۇرەكەڭ جالادان امان قالۋدىڭ امالىن ويلاي باستاعان. ءساتىن سالعاندا، وقىعان اعايىندارىنىڭ شاراپاتى ءتيىپ، ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قىزمەتكە تۇرىپ كەتەدى. قاراعاندىنىڭ سول كەزدە ەل ىشىندە «ەسكى قالا» دەپ اتالىپ كەتكەن اۋدانىنداعى ميليسيا بولىمىنە جەدەل ۋاكىل بولىپ ورنالاسادى. تابيعاتىنان العىر جاس جاڭا جۇمىستى «ءا» دەگەننەن-اق مەڭگەرىپ اكەتكەن. ارنايى ءبى­ءلىمى بولماسا دا اۋىر دەگەن قىل­مىستاردىڭ ءوزىن اشىپ، كوزگە تۇسە باستايدى. جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ الماتى بارىپ، سونداعى اسكەري-ميليسيا مەكتەبىن ۇزدىك ءبىتىرىپ الادى. زامانىندا بۇل ۇلكەن وقۋ ورنى ەدى. كاپيتان شەنىندەگى ول بىردەن ءوزى جۇمىس ىستەگەن ستالين اۋداندىق ميليسيا ءبولىمىنىڭ باس­تىعى بولىپ تاعايىندالادى. وسى قىزمەتىندە ءجۇرىپ، اتاقتى «قارا مىسىق» وپەراسياسىن باس­قارعان. قالا تىنىشتىعىن الىپ، بازار بىتكەندى قان قاقساتىپ ءجۇر­گەن بۇزاقىلاردىڭ قالىڭ توبىن قولعا تۇسىرەدى. ابىرويى ءوسىپ، مەرەيى تاسيدى. الايدا، تاسى ورگە دومالاعان سايىن مۇنىڭ جاۋى دا كوبەيە تۇسكەن. تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن ولار نۇرجان اكەمىزدىڭ تۇقىمىنىڭ باي ەكەنىن قاعازعا حاتتاپ، جوعارى جاققا ارىزدانۋدان ءبىر تانبايدى. اقىرى، قارشا بوراعان ارىز دەگەنىن ىستەپ، نۇرجان مەڭىس ۇلى بەس جىل سوت جازاسىن ارقالاپ، يگار­كا دەگەن يت بايلاسا تۇرعىسىز ولكەگە ايدالىپ كەتە بارادى. بۇل 1948 جىل ەكەن.

نۇرەكەڭنىڭ اۋىلدا اڭىراپ قالعان جان جارى ءدانيا شەشەمىز بەتتى ادام بولىپتى. ەندى شە، ءوزى اتاعى اتىراپقا ءماشھۇر جاق­سى جاكەم – جاڭعۇتتى ءبيدىڭ تۇقى­مىنان، تەكتى جەردىڭ قىزى! ول كىسى بار بىتىرگەنى جەتىجىلدىق وقۋ بولسا دا سول كەزدە اۋدان ورتالىعىندا اجەپتاۋىر قىزمەتتەر اتقارعان. كۇيەۋى­ءنىڭ ناقاقتان كۇيگەن جا­زىق­سىز ەكەندىگىن العا تارتىپ، بۇل كىسى جوعارى جاققا بەلدى بۋىپ شاعىمدانادى. اياق جەتەر جەر­دەگىلەرگە ءسوزى وتپەگەننەن كەيىن، نارتاۋەكەل ەتىپ ماسكەۋدىڭ تۋرا وزىنە تارتادى. سول كەزدەگى كسرو جوعارعى سوتىنىڭ ءتوراعاسىنا دەيىن جەتىپ، قابىلداۋىندا بول­عان ەكەن. ودان دا ناتيجە شىق­پاعان سوڭ، «قۇلاساڭ ناردان قۇلا» دەپ، الىپ يمپەريانى اشسا الا­قانىندا، جۇمسا جۇمىرىعىندا ۇس­تاپ وتىرعان يوسيف ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا جازىلادى. مىنا قۇدىرەتتى قاراڭىز: ارادا از عانا ۋاقىتى وتكەندە ايداھار كوسەممەن كەزدەسۋگە رۇقسات الادى! سودان ءدانيا شەشەمىز قاھارلى باسشىنىڭ الدىندا كو­كىرەكتى كەرنەگەن مۇڭ مەن زاردىڭ تيەگىن اعىتقان عوي. «قارا مىسىق» وپەراسياسىن ۇيىمداستىرعانىن، باندىنى قالاي قۇرىقتاعانىن، ەندى كەلىپ «جاپتىم جالا، جاقتىم كۇيەمەن» بەس جىلعا جازىقسىز سوتتالعانىن ەكى ەتەگى جاسقا تولا وتىرىپ ايتقان. قۇدانىڭ قۇدىرەتى، ءدانيا شەشەمىزدىڭ زارى ءستاليننىڭ تاس جۇرەگىن ءجىبىتىپ، مەيىرىمىن ءتۇسىرىپتى. مۇرتتى كوسەمنىڭ ماسەلەنى شەشەم دەۋى مۇڭ ەكەن، مۇن­داي بولارىن كۇتپەگەن شەشەمىز تۋرا سول جەردە تا­لىپ تۇسكەن. ءوزىنىڭ ايى-كۇنى جاقىنداپ وتىرعان مەزگىلى ەكەن، تۋرا كرەملدىڭ ىشىندە تولعاعى كەلىپ قالادى. ءسويتىپ، قىزىق بولعاندا، سول جەردە اياق-قولىن جينايدى. كىندىگى كرەملدە كەسىلگەن ءسابيدىڭ ەسىمىن «قايسار» دەپ قويادى. كرەمل شىركىننىڭ كۇتىمى مىقتى، ءبىراز جاتىپ شەشەمىز دە وزىنە-وزى كەلگەن، ءسابيى دە شيراعان. سودان ءستاليننىڭ نۇسقاۋىمەن انا مەن بالا قاراعاندىعا اسكەري ۇشاقپەن جەتكىزىلەدى. قاراعاندىعا ۇشىپ كەلگەندەرىندە مۇنداعى اتقامىنەرلەر تايلى-تۇياعى قالماي كۇتىپ العان ەكەن…

ءستاليننىڭ ايتقانى زاڭ – كوپ ۇزاماي نۇرجان اكەمىز قاماۋدان بوساپ، امان-ەسەن ەلگە ورالادى. قاراعاندى وب­لىسىنداعى شەت اۋدانىندا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشى قىزمەتتەردى اتقارادى. 1986 جىلى ءدام-تۇزى تاۋسىلىپ، ومىردەن وتكەن. ال بۇدان ءبىر جىل بۇرىن ادال جار، قايسار انا ءدانيا شەشەمىز دۇنيە سالعان بولاتىن.

كرەملدە كىندىگى كەسىلگەن قايسار نۇرجان ۇلى 1967 جى­لى ميچۋرين سوۆحوز-تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ، تەحنيك-مەحانيك ماماندىعىن الىپ شى­عادى. ءبىرشاما ۋاقىت قارا­عاندىنىڭ ماڭىنداعى ساران قالاسىندا مەحانيك بولىپ ىستەگەن. 1969 جىلدان شەت اۋدان­دىق تۇتىنۋشىلار قو­عا­مىندا قىزمەتتە بولادى. بەرتىندە قاراعاندى قالا­سى­نا كوشىپ كەلىپ، كاسىپ­كەر­لىكپەن شۇعىلدانعان. 2015 جىلى ءومىر­دەن ءوتتى. قايسار نۇر­جان­ۇلىنىڭ ارتىندا ما­ديار، جاسۇلان دەگەن ەكى ۇل مەن ءتورت قىز بالا قالدى. ما­ديارى قازىرگى ۋاقىتتا جاڭا مايقۇدىق پوليسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت ىستەيدى، پوليسيا پودپولكوۆنيگى. ال جاس­ۇلانى مارقۇم بولعان. كە­زىندە قاراعاندى وبلىستىق كەدەن باسقارماسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان ەدى.

تاياۋدا نۇرجان بالاسى ماديار اكەسىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىش­تاپ، اس بەردى. وسى ساۋاپتى ءىستى اتقارىپ شىققاننان كەيىن مادياردان اكەسىنىڭ كرەملدە تۋعانىن ايعاقتايتىن قۇجا­ت­تاردىڭ بار-جوعىن سۇرادىم. «سوۆەتتىك قىزىل پاسپورتىندا «كرەملدە تۋعان» دەگەن جازۋ بولا­تىن. جاڭا ءتولقۇجاتقا اۋىستىر­عاندا زاڭ بويىنشا دەپ پاسپورت ۇستەلىندەگىلەر الىپ قال­دى. ونىڭ كوشىرمەسىن ءتۇسىرىپ الۋ ول كەزدە كىمنىڭ ويىنا كەلگەن؟»، – دەپ كۇلدى كرەملدە تۋعان كوكەمىزدىڭ ۇلى.

قايرات ءابىلدينوۆ،

«ەگەمەن قازاقستان».