«تۇرىكمەنستان  — جەر كولەمى 488،1 مىڭ كم² الىپ جاتقان، باتىستان شىعىسقا 1100، سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە 650 كم سوزىلىپ جاتقان ورتالىق ازياداعى مەملەكەت. جەرىنىڭ 80 % ارتىعىن ءشول (قاراقۇم ءشولى)، قۇم كوشكىندەرى، تاستى تاۋلار مەن اششىلى الاپتار باسىپ جاتىر. تۇرىكمەنستاننىڭ ەڭ ۇلكەن وزەنى ءامۋداريا. ونىڭ ۇزىندىعى 1415 كم بولسا، سونىڭ 1000 كم وسى ەلدىڭ اۋماعىندا. وسى وزەننەن باستاۋ الىپ تۇرىكمەنىستاننىڭ استاناسى اشحابات قالاسىن، وزگە دە مارى، بۇزمەيىن، بالقانابات (نەبيت تاۋ)، تۇرىكمەنباشى (كراسنوۆودسك) سياقتى ەڭ ۇلكەن قالالارىنا اۋىز سۋ جەتكىزىپ جاتقان قاراقۇم كانالى.

حالقىنىڭ سانى 6 ملن-عا جۋىق. تۇرىكمەن حالقىنىڭ جالپى سانى ءقازىر 20،0 ملن. ارتىق دەگەن دەرەك بار. تۇرىكمەندەر اۋعانستان، يران، تۇركيا، يراك،سيريا سەكىلدى ەلدەرگە دە جايىلعان»  (ۋيكيپەديا — اشىق ەنسيكلوپەدياسىنان).

          «ۇلان بايتاق قازاق جەرىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا XVIIءى عاسىردا كاسپيي تەڭىزىمەن شەكتەسىپ، حوراسان (يران) مەملەكەتى، حورەزم حاندىعى اراسىندا تۇركىمەندەر كوشىپ قوندى. ءوز باستاۋلارىن سىبىردەن كوشىپ، ارال، كاسپيي بويلارىنا دەيىن ءبىر زاماندا جايلاعان وعىزداردان الىپ، يرانعا، كاۆكازعا، رەسەيگە دەيىن تارادى. XVII عاسىرداعى تۇرىك جازبا ەسكەرتكىشى - «شەجىرە-ي تۇرك» «وعىز بالالارى  تۇرىكپەنمەن بىرگە ماۋەرەنناحر مەن حوراساندا بولدى. قىپشاقتار دون، ەدىل، جايىق وزەندەرىنىڭ اراسىن مەكەندەدى» -دەپ اتاپ وتەدى (ءابىلعازى. تۇرىك شەجىرەسى. – الماتى، 1991، 31 ب.).

        XVIIءى عاسىردىڭ زەرتتەۋشىسى پ.ي.رىچكوۆ ءوزىنىڭ «توپوگرافياسىندا» «تۇركىمەندەر - قىرعىز-قايساقتارمەن ارالاس كوشپەلى حالىق، ولار ەمبى وزەنىنىڭ ارعى بەتىنەن، قىرعىز-قايساقتار مەكەنىنەن باستاپ كاسپيي تەڭىزىن بويلاي كوشىپ، پارسى جانە حيۋا يەلىكتەرىنە دەيىن سوزىلعان ارالىقتى جايلايدى» دەپ تولىقتىرا تۇسەدى.  (رىچكوۆ پ.ي. توپوگرافيا ورەنبۋرگسكوي گۋبەرنيي. – ۋفا،1999.س.17).

        تۇرىكپەندەردى بۇل كۇندەرى ءتىلى باسقا بولسا دا، قازاق شەجىرەسى بىزگە ەڭ جاقىن تۋىس ەل دەپ شەجىرەلەيدى. قاز اداي شەجىرەسى ولاردى انەس، جابال، مەكوراي، ءساھيل، قۇرايىش، الامان، سەيىلحان دەپ، سەيىلحاننان سەگىز ارىس تۇرىكپەن: ەرسارى، دەربىش، سارىق، سالار، تەكە، ءجاۋمىت، ەگدىر، ءشاۋدىر رۋلارىن تاراتادى. ال، «تۇرىكپەندەر» ءوز تەكتەرىن ەسەن (حاسەن) جانە ءسۇيىن (سەيىل) دەگەن ەكى اعايىندى جىگىتتەن باستايدى. سۇيىننەن جوعارىداعى قازاق شەجىرەسىندەگى سەگىز ارىس تۇرىكپەن تاراسا، ەسەننىڭ بەس ۇلى بولعان ەكەن، ولار ءشاۋدىر، ەگدىر، بوزاشى، مۇرىنشىق، ابدال. بۇلاردى بەس ەسەن دەپ اتايدى. وزبەك، نوعاي، قاراقالپاق، قازاق رۋلارىنىڭ ءبىرىنىڭ ىشىنە ءبىرى كىرىپ ارالاسىپ جاتقانى سياقتى، قازاق پەن تۇرىكپەن رۋلارى دا ارالاسىپ جاتىر. مىسالى، ءشاۋدىر - ءالىم ۇلى، ءتورتقارا-قاراماشاق رۋىنىڭ ۇلكەن تاقتالارىنىڭ ءبىرى بولىپ، ول ءقويلىباي-شاۋدىر دەپ اتالسا، ءشاۋدىر ماڭعىستاۋدى مەكەندەگەن تۇرىكپەن رۋى. قويلىباي ءسوزىن تۇرىكپەننىڭ اققويلى، قاراقويلى ەتنونيمدەرىنەن كورۋگە بولادى. تانا – الشىن، 12 اتا باي ۇلىنىڭ ءبىر اتاسى، ورتا ءجۇز ۋاق رۋىنىڭ ەرەنشى-سەيىتكەن-بوكەن تارماعىنان تارايتىن تاقتا بولسا، بالقان جاۋمىتتەرىندە تانا دەگەن رۋ تارماعى، قازاقتا سارى اتاۋى بار كوپتەگەن رۋ-اتا ەسىمدەرى، سارىق-وعىز تۇرىكپەن رۋى. اسپان - ءالىمۇلىنداعى شومەكەي توبىنىڭ ۇلكەن بولىگى، ياسمان-تەكە رۋىنىڭ ءبىر بولىمشەسى. كوكشە باتىر-قازاقتىڭ ەپوستىق باتىرى، تەگى ۋاق رۋى ءماڭعىستاۋ-ۇستىرت وڭىرىندە تۇرعان. گەوكچە – تەكە رۋىنىڭ ءبىر بولىمشەسى. ۋاق «ۋباق» – ورتا ءجۇزدىڭ التى رۋىنىڭ بىرەۋى، ۋباق-تۇرىكپەننىڭ اتا رۋىنىڭ ءبىر توبى، الاشا – باي ۇلىنىڭ ۇلكەن ءبىر اعاسى بولسا، سارىق رۋىنا كىرەتىن بەس اتانىڭ بىرەۋى الاشا دەپ اتالادى. تاز، ماسقار رۋلارىندا ابدال اتالىعى بولسا، تۇرىكپەندە دە ابدال رۋى بار.

         بەس ەسەن رۋى اداي قۇرامىندا دا بار. ولار دا بەس ەسەن دەپ اتالادى. اداي – كەلىمبەردى – بۇزاۋ – شىلىم – وردەك – ەسەن (بەس ەسەن) بولىپ تاراتىلادى. (ماڭعىستاۋ ەنسيكلوپەدياسى. الماتى، 1997، 200 بەت).

ءسۇيىن رۋى دا اداي شەجىرەسىندە اداي-قۇدايكە-قوساي-سۇيىندىك، ياعني ءسۇيىن جىگى (جامان اداي، نەمەسە تۇرىكپەن اداي دەپ تە اتالادى) بولىپ تاراتىلادى.

        «قوسايدان - ايتەي، بەگەي، بايبول، تىنەي، ءبالي، سۇيىندىك (جامان اداي). ولار وسكەن اۋىل. اداي شەجىرەسىندە التى قوساي بولىپ اتالادى. بۇلاردىڭ اناسى تۇرىكپەن قىزى بولعاندىقتان ولار ەل اراسىندا «تۇرىكمەن اداي» دەپ تە اتالادى. سەگىز ارىس ادايدىڭ ۇلكەن ءبىر توبىن قۇرايتىن وسى التى قوساي (نەمەسە «تۇرىكمەن اداي») بولىپ ەسەپتەلەدى («مانقىستاۋ ەنسيكلوپەدياسى» الماتى، 1997.199 بەت).

كورسەتىلگەن شەجىرە دەرەگىنىڭ راستىعىن ايعاقتايتىن قازىرگى تۇرىكتەن جەرىندە تازا قازاقي توپونيمدەر:  قازاقسور اتتى سور؛  قازى، قازانجىق، قازار، قاراكوز، قاراكول، قارابەكاۋىل، مارى اتتى ەلدى مەكەندەر؛  بالقان (بالىقشى حان) اتتى تاۋ، ۇلكەن كولەمدەگى قاراقۇم  قۇمى مەن قارابۇعاز ءمۇيىسى ت.ت. بار.

        ولاردىڭ بىزبەن ءتۇبى ءبىر تۋىس ەكەندىگىن قازاق شەجىرەسىنىڭ ولاردى تۇرىكپەن اداي دەپ اتايتىنىنان دا ايقىن كورە الامىز. اتانىڭ (ادانىڭ) سوڭىنا جالعانعان  «ي» دىبىسى ءارقاشاندا ۇرپاعى (بالاسى) دەگەن ماعىنا بەرەدى. ەجەلگى ۇلى عۇلامالاردىڭ بارلىعى ءوز تەكتەرىن:ياسساۋي، جۇگىنەكي، فەرداۋسي، نيزامي، سارايي، جالايري، تارازي، بالاساعۇني ت.ت. دەپ جازعان. بۇل جەردە  قازاقتىڭ رۋلىق شەجىرەسى تۇرىكپەندەردىاداي اتانىڭ بالاسى دەپ ايقىن كورسەتىپ تۇر.

بۇل قاعيدا ولاردىڭ قازىرگى تۇرىكپەن (تۇرىكمان) دەگەن اتاۋىندا دا ەش وزگەرمەيدى. تۇرىكپەننىڭ تولىق مىناسى تۇرىك ماننىڭ ۇرپاعى. ولاردىڭ بىزبەن ءتۇبى ءبىر تۋىس، ولاردىڭ تەگىنىڭ بىزدەن تارايتىنىنا تۇرىككە جالعانىپ تۇرعان مان دەگەن اتاسىنىڭ اتىنان دا ايقىن كورە الامىز.مان اتا ەسىمىنىڭ سوڭعى «ن» دىبىسى ەجەلدە دە، قازىردە دە ءبىز قولدانىپ جۇرگەن «وۆ» پەن «ەۆ»-تەردىڭ ورنىنا قولدانىلادى. مىسالى، سارىنىڭ بالاسى – سارين، التىنسارىنىڭ بالاسى – التىنسارين، نۇرالىنىڭ بالاسى – نۇرالين، نۇرتازين، بەگالين، مۋستافين، مايلين،  مامين، كارين ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى.

تۇرىكپەندەر قۇرامىندا اتا دەگەن رۋ دا بار. «ەتنوگرافتار مالىمەتى بويىنشا بۇگىنگى سولتۇستىك باتىس تۇركمەنيا (وق – بالقان)، باتىس  تۇركمەنيا جانە وعان تاريحي جاعىنان دا، گەوگرافيالىق جاعىنان دا ساباقتاس ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ «تۇركمەندىكى» دەلىنەتىن اۋليەلى نىسانداردىڭ كوپشىلىگى وسى «اتا رۋىنان شىققان» دەلىنەدى. شير–كابير (مەدەت اتا)، شارلوۋك (بەدەلي اتا) بەيىتتەرى بالقان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك–باتىس بولىگىندە، ال بالقاندا – دانا–اتا، ۇدەك، كۇكىرت، قوشوبا قورىمدارى، قاراالەم اتا سياقتى اۋليەلەر بار. ومار اتانىڭ ءبىر مولاسى بالقاندا، ول – شاعادام–بالقان ايماعىنداعى دجەبەل–كياريز جولىنا تاياۋ ماڭداعى، بالقان تاۋىنىڭ سول جاق قاپتالىنداعى كونە اۋليە. دارعان اتادا تۇراتىن «اتا رۋىنىڭ» ادامدارى بۇل قورىمدى جاقسى بىلەدى جانە ومار–اتا وسى «اتا رۋىنان» شىققان كىسى دەپ ەسەپتەلىنەدى. اڭىز بويىنشا ومار–گوزلى اتانىڭ بالاسى. ومار اتانىڭ ەكىنشى مولاسى–تەڭىز جاعاسىندا، بەكداش ماڭىندا.

       قايتالاپ ايتساق، اتالعان اۋليەلەردىڭ بارلىعى دا «اتا» رۋىنان شىققاندار جانە قالاي دا ءبىر رەتپەن «گوزلى اتانىڭ تۋىسى نە بالاسى، نەمەرەسى بولىپ شىعىپ جاتادى». مىسالى، كەمەل–اتا رۋىنان شىققان كەمالاي دەگەن كىسى كورىنەدى، ال كۇكىرت–اتا (كۋرتىش–اتا) – اڭىز بويىنشا گوزلى اتانىڭ نەمەسەرەسى. بالقان تاۋىنىڭ تەرىستىك بەتكەيىندەگى، ومار اتادان شىعىستاعى ءبىر قورىمدى قاراالەم–اتا دەپ اتايدى. ونىڭ ەكىنشى اتاۋى–قارايمىق–اتا، اڭىز بويىنشا ول دا اتا رۋىنان شىققان جانە گوزلى اتانىڭ بالاسى (نە نەمەرەسى) كورىنەدى.

       ايلادىر ەلىندەگى اۋليەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ «اتا رۋىنان» شىققان كىسىلەر بولىپ ەسەپتەلۋى بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتى كورسەتەدى. ولاردى شەجىرە ءبىر رۋعا مەنشىكتەگەن، سوعان قاراعاندا وسى اۋليەلەردىڭ كۋلتىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا ءبىر ءدىني–شىعارماشىلىق ورتانىڭ نەگىز بولعانى ايقىن. سوندىقتان «اتا» رۋىنىڭ تەگىنە ءۇڭىلۋ كوپ ماسەلەنى شەشە الادى دەۋگە بولادى. ءبىز ءتىپتى وسى ەتنونيمنىڭ دە، رۋدىڭ دا قازاقتىڭ ادايىمەن بايلانىستى بولۋ ىقتيمالدىعىن اتاپ كورسەتە الامىز.

       حالىق بولىپ قالىپتاسۋىنا نەگىزگى ەتنيكالىق كومپونەنت بولعان وعىزداردان ءوز تەگىن باستايتىن تەكە، ءجاۋمىت، ەرسارى، سالور سياقتى قاراپايىم تۇرىكمەن رۋلارىنىڭ قاتارىندا «اتا رۋىنىڭ» شىعۋ تەگى بولەكتەنەدى. اتا رۋى–تۇرىكمەن رۋلىق–الەۋمەتتىك قوعامىنداعى ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولعان بەس–التى «اۋليە» نەمەسە «اۋلەت» (وۆلياد) رۋلار قاتارىنا جاتادى.

      «اۋلەت» نەمەسە «اۋليە» (وۆلياد) توبىنىڭ رۋلارىنىڭ ءتىزىمى مىناداي:

1. شيح (شيحى، شيحلار).
2. قوجا (حودجا).
3. ماقتىم
4. سەيىت (سەيد).
5. اتا رۋى؛

      شيح، قوجا، ماقتىم، سەيىت رۋلارى ءوز تەكتەرىن مۇحامبەت پايعامباردىڭ قاسىنداعى ساقابالاردان شىعارادى، ياعني ولاردىڭ ارعى تەگى تۋرالى شەجىرە جاساۋ ۇردىسىندە ورتاقتىق بار، بۇل ولاردى ءبىر تەكتى ورتا دەپ قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، ياعني ولاردىڭ تەگىندە ەتنيكالىق پارسى–تۇركىلەردەن شىققان سۋفيستەر نە باسقا دا يسلام ۋاعىزشىلارى (ميسسيونەرلەرى) جاتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار.

       ەكىنشى توپقا «اتا رۋىنىڭ» جالعىز ءوزىن كىرگىزۋگە بولادى. ولار ءوز تەگىن ەسەن اتادان (ەسسەن اتا)، «گوزلى» دەپ لاقاپقا يە بولعان دانىشپان كىسىدەن باستايدى. انىق نارسە – ەسەن اتا اراب تا، پارسى دا ەمەس، ايتپەسە اتا رۋىنىڭ شەجىرەسى دە قالعان ءتورت «وۆليادتان» وزگەشە بولماس ەدى. بۇل «اتا رۋىنىڭ» ەتنوگەنەزىندە وعىز ەتنيكالىق سۋبستراتىنان باسقا «بەلگىسىز ەتنيكالىق ماتەريالدىڭ» جاتقاندىعىن كورسەتەدى.

       اتا رۋىنىڭ قالىپتاسۋ ۋاقىتىن زەرتتەۋشىلەر 14-15-عاسىرلاردان باستايدى. بۇل – وق–بالقان مەن ماڭعىستاۋدىڭ تولىق يسلام دىنىنە ءوتىپ بولۋ ءداۋىرى. وسى تۇرعىدا اتالمىش ايماقتى زەرتتەگەن س.پ.پولياكوۆ ماڭعىستاۋ مەن تۇرىكمەنستان جەرىندەگى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ اتى اتالىپ قالاتىن «يازىر»  تايپاسى وسى «اتا رۋىنىڭ» ارعى تەگى دەپ ەسەپتەيدى جانە بۇعان بىرنەشە پايىم–دالەلدەرىن كەلتىرەدى. ەرتەدەگى يازىلار مەكەندەگەن جەرلەردەگى مولالاردىڭ كوپشىلىگىندەگى «گونوم باشىلار»، ياعني باسىنا زيارات ەتۋشىلەر تۇنەيتىن («قوناتىن») اۋليەلەر «اتا رۋىنان» شىققاندار. وق–بالقانداعى گوزلى اتا، كەمەل اتا، دانا اتالار سياقتى احال وڭىرىندەگى پاراۋ–اتا، ارتمان اتالار دا وسى رۋدىكى، ال سول جەرلەر اۋەلدە يازىلار مەكەندەگەن ايماقتار».

پارسى اۆتورى بەكران يازىلاردى ءۇش توپقا بولەدى: يازىلاردىڭ ءوزى، ماڭعىشلاقتىق يازىلار، فارلىق يازىلار. ونىڭ ءبىر تايپانى «سوبستۆەننو يازىرى» دەپ جانە باسقا ەكى ايماقتىق (ماڭعىستاۋلىق، فارلىق) توپقا جانە ەكى ءبولىپ كورسەتۋىنە قاراعاندا «ماڭعىستاۋلىق يازىرلار» تازا وعىزدىق تايپا ەمەس سياقتى، ءسىرا، ولار – كەلىمسەك وعىزدارعا سىڭگەن ەجەلگى ماڭعىستاۋلىق (قانداي؟) ەتنيكالىق توپ بولۋى ابدەن مۇمكىن، ايتپەسە بەكران ءۇش توپتىڭ بىرەۋىن «سوبستۆەننو يازىرى» دەپ كورسەتىپ، قالعان ەكەۋىن تۇرعان جەرىنىڭ اتىمەن اتاي سالۋىنا باسقا قانداي سەبەپ بولۋى مۇمكىن؟

        ەگەر «اتا رۋى» - ەجەلگى يازىرلاردىڭ كەيىنگى ۇرپاعى بولسا، وندا ماڭعىستاۋدى مەكەندەگەن «اتا رۋىنىڭ» ارعى تەگىندە «ماڭعىستاۋلىق يازىرلاردىڭ» جاتقانىن اتاپ وتۋگە دە بولادى. قاراپايىم لوگيكا بويىنشا: «ەگەر اتا رۋى ولكەنىڭ كونە تايپاسى – يازىردان شىققان بولسا، وندا اتا رۋىنان شىققان اۋليەلەر تۇسىنىگىنىڭ يسلامعا دەيىنگى ۇعىمدىق بازاسى دا سول يازىرلاردىڭ جانە يازىرلارعا دەيىنگى «بەلگىسىز ماڭعىستاۋلىقتار مەن وق-بالقاندىقتاردىڭ ەنشىسىندە». بۇل ماڭعىستاۋ اۋليەلەرى تۋرالى تۇسىنىكتەر كومپلەكسى 10-شى عاسىرداعى يازىرلاردا، ءتىپتى 10-شى عاسىرلارعا دەيىنگى ءجۇزجىلدىقتار مەن مىڭجىلدىقتاردا وسى ايماقتى مەكەندەگەن تايپالاردان كەلە جاتقان بەينە ءبىر «قولدان قولعا بەرەتىن ەستافەتا» سياقتى رۋحاني- تۇسىنىكتەر دەگەن ءسوز.

       اتا رۋىنىڭ ەتنوگەنەزىن تۇسىنۋدە كوپەتداعداعى «اتا رۋىنان شىققان اۋليە» - اگار ۋباك (اعار-ىباق) ەسىمىنىڭ ەتيمولوگياسىن اشۋ ماڭىزدى. بۇل اۋليەنىڭ ەسىمىنەن ەرتەدەگى «اگار» ەتنونيمى كورىنسە، ەكىنشى بولىمىنەن «ۋباك» دەگەن اتا رۋىنىڭ ءبىر تاقتاسىنىڭ ەسىمى كورىنەدى. بۇل – «اتا رۋىنىڭ» شىعۋ تەگىنە اگار تايپاسىنىڭ قاتىسۋى مۇمكىندىگىن كورسەتەدى.

       اگار ەتنونيمىنىڭ تاريحي قۇجاتتاردان ەستىلە باستاۋى وق-بالقاندا 11ء-شى عاسىردىڭ اياعى مەن 12-عاسىردىڭ باسى (1072-1102 ج.ج.)، ياعني ولار 11-عاسىردا، مۇمكىن، 9-10-شى عاسىرلاردا دا يازىرلارمەن قاتار ماڭعىستاۋدى مەكەندەگەن. «يازىر» اتاۋى سياقتى «اگار» ەسىمى دە 14ء-شى عاسىردان باستاپ تاريحي قۇجاتتاردا كەزدەسپەيدى.

      «اگار» ەتنونيمى ورتاعاسىرلىق ورىس جىلنامالارىندا دا (مىسالى «پوۆەستي ۆرەمەننىح لەت» جىلناماسىندا) كەزدەسەدى، مۇنداعى «اگاريانە» - تۇركى تىلدەس كوشپەلىلەردىڭ جالپى اتاۋى. ال جالپىلاما اتاۋ دەگەنىمىز – تەك ءبىر ەتنيكالىق رۋ-تايپانىڭ عانا ەمەس، بىر-بىرىنە كەيبىر ۇقساستىعى بار رۋ-تايپالاردى ورتاق اتاۋمەن اتاۋ ءۇردىسى، مىسالى، كەزىندە باسقا وتىرىقشى حالىقتار كەز كەلگەن ەۆروازيالىق كوشپەلىنى ءار زاماندا سكيف، سارمات، عۇن، الان، تاتار دەپ اتاي بەرگەن. ادەتتە ءبىر ەتنونيم مۇنداي ورتاق جالپىلاما اتاۋعا اينالۋى ءۇشىن ول اتاۋ كونە جۇرتتىڭ اتاۋى بولۋى كەرەك، ياعني 12ء-شى عاسىردىڭ ورىسى ءۇشىن بارلىق پولوۆەس، پەچەنەگ، ۋز، تورك تايپالارى «اگاريانە» دەپ اتالعان بولسا، وندا ناقتى اگار تايپاسى قىپشاقتان دا، پەچەنەگتەن دە بۇرىن ورىسپەن كورشى بولىپ، كەيىن جويىلىپ كەتكەن جۇرت بولۋى شارت. راسىندا دا سولاي، ويتكەنى اگار دەپ وتىرعانىمىز - 4-9-عع. باتىس دالانى مەكەندەگەن تۇركى (ۋگور-بولگار) تايپالارىنىڭ جالپى اتاۋلارىنىڭ (اگار-ۋگور) ءبىرى.

       مىنە، ءبىز ەسەن اتامىزدىڭ تەگىن ىزدەر بولساق وسى اگار-ۋگور نەمەسە پروتوبولگار زامانىنان ىزدەيمىز. «اتا رۋىنىڭ» ءبىر تارماعىنىڭ «ۋباق» اتالۋى دا ولاردىڭ ەتنوگەنەزىندەگى ۋگور (اگار) سۋبستراتىنىڭ بولۋ ىقتيمالدىعىن كورسەتەدى.

       ەسەن اتا مەن اسان قايعى ءبىر بەينە مە؟ وسىلايشا ءارى جاۋاپ، ءارى ساۋالدى «تاستاي سالۋ» تەك «اسان» ءسوزى مەن «ەسەن» ءسوزىنىڭ ۇقساستىعىمەن شەكتەلىپ قالمايدى. ارينە، تۇركى تىلدەرىنىڭ زاڭدىلىعىندا  «ا-ە» جانە «ە-ا» اۋىسىمى تۇراقتى قۇبىلىس. بۇدان باسقا ەكى ەسىمدى ءبىر بەينە دەپ ءسوزسىز جاريالاپ جىبەرۋگە نەگىز بولار تىكەلەي اڭىزدار جوق. دەگەنمەن ءبىر «ماڭعىستاۋداعى ەسەن اتا مەن قازاقتاعى اسان قايعى بەينەسى ءبىر وبرازدىق باستاۋدان شىققان» دەپ ايتا الامىز.

       ...تۇرىكمەن اڭىزى بويىنشا ەسەن اتانىڭ لاقاپ ەسىمى «گوزلى اتا»، ياعني «كورەگەن اتا» دەگەن ەسىم. ءبىر قىزىعى ەسەن اتا بەيىتى ماڭعىستاۋدىڭ ويىندا بولسا، ونىڭ لاقابىمەن «گوزلى اتا» دەپ اتالاتىن بەيىتى وق-بالقاندا، ياعني بۇگىنگى سولت-باتىس تۇرىكپەنستاندا. ...گوزلى اتا قازاقتىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن، ودان ءۇش بالا سۇيگەن، ولار – ومار اتا، نۇر اتا، ۋباق اتا. بۇل ۇشەۋى ءۇش رۋ تارماعىنا ءتۇپ اتا بولعان. بۇگىندە ومار اتا تاقتاسى تۇرىكمەنىستاننىڭ تاشاۋىز، شارجاۋ وبلىستارىندا مەكەندەيدى، ال نۇر-اتالىقتار وزبەكستانداعى نۇراتا تاۋىندا مەكەندەيدى، ۋباق-اتالىقتار 20-ع باسىندا يرانعا كوشىپ كەتكەن (س. قوندىباي «ماڭعىستاۋ مەن ءۇستىرتتىڭ كيەلى ورىندارى» الماتى-20007 19-23 بەتتەر).

       مارقۇم سەرىكبول باۋىرىمىزدىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگىندەگى تۇرىكپەننىڭ اتا رۋى قازاقتىڭ اداي رۋىمەن ءبىر تەكتەن شىققان دەگەن قورىتىندىسى قاز ادايلاردىڭ رۋلىق شەجىرەسىمەن ءجۇز پايىز سايكەس بولىپ تۇر.

ەجەلگى جازبالار اراپتاردى دا «اگارياندار»، ياعني اعا ارىستار دەپ اتاعان. بۇل جەردە تاعى ءبىر ارنايى اتاپ وتەتىن جاعداي قاز اداي شەجىرەسىنىڭ تۇرىكپەندەردى «ايلادىر»، ياعني ايلى اۋىلىنان شىققان ەل دەپ اتاۋى. قاز اداي شەجىرەسى  اراپ پەن ەۆرەيلەردىڭ دە شىققان تەگىن ايلى اۋىلى دەپ اتاپ، ولاردىڭ تەگىن اتالىق ەمەس، انالىق تەككە جاتقىزعان.شەجىرە ءتىلى اراپتاردى «ار اپا»،  ەۆروپالىقتاردىڭ تەگىن «ەۆا، ديەۆا، ديەۆۋشكا، ەۆرەي» دەپ اتايدى. شەجىرە ءتىلى كەز-كەلگەن ەلدىڭ تەگىن سول ەل اتاۋىنىڭ ءتۇبىر سوزىمەن اينا قاتەسىز انىقتاي الادى.

تۇرىكپەننىڭ تەگى قازاق ەكەنىن وسى ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ساپارمۇرات تۇركمەنباشىنىڭ «رۋحناما» اتتى ەڭبەگىندەگى مىنا جولداردان دا كورەمىز. «سەن بىلەسىڭ بە، ەڭ ءبىرىنشى اربانى تۇرىكپەننىڭ جاساعانىن؟ ...تۇركپەندەر ەڭ ءبىرىنشى بولىپ تەمىر قورىتتى. تۇرىكپەننىڭ ەڭ العاشقى داستانى «ەرگەنەكون». بۇل داستاندا ادامداردىڭ تەمىر تاۋدى ەرىتىپ، تاۋدان شىققانى سۋرەتتەلەدى. ...وعىز حان اتا تەگىن نۇح پايعامباردان باستايدى، وعىزدىڭ اكەسى قارا حان. ءبىز ءوز تەگىمىزدى وعىز حاننان باستايمىز. ...وعىز حاننىڭ توتەمى قۇرت (قاسقىر). ...ءبىز، تۇرىكپەندەر،  نۇردان جارالدىق، ءبىزدىڭ اتىمىز وسىعان سايكەس «تۇرىك يمان» دەگەن سوزدەن شىققان. ...وعىز حاننىڭ التى ۇلى – كۇن حان (كۇن)، اي حان (اي)، جۇلدىز حان (جۇلدىز)، كوك حان (اسپان)، تاۋ حان (تاۋ)، تەڭىز حان (تەڭىز) بولعان. وعىز حان ولەرىندە ءوز ورنىنا ۇلكەن ۇلى كۇن حاندى قويىپ كەتەدى. ...تۇركپەن حالقى ۇلى ەل يران، وزبەك، قازاق باۋىرلارىمەن  جانە اۋعان حالقىمەن ءتاتۋ-تاتتى تۇرادى. ...ءبىز وعىز دەگەندە، تۇرىكپەندى بىلەمىز. ...تۇرىكمەنىستان جانە تۋرسيا – ەكى مەملەكەت ءبىر ۇلت. شىنىندا دا، ءبىزدىڭ ءدىنىمىز دە، ءسالت-داستۇرىمىز دە، قانىمىزدا ءبىر. وسمان ءتىلى، ونىڭ الدىنداعى وعىزدار مەن سەلجۇكتەر ءتىلى – بۇلار تۇرىكپەن ءتىلى. تۇرىك ءتىلى - وزگەرىسكە ۇشىراعان تۇرىكپەن ءتىلى. ...624 جىل عۇمىر كەشىپ، وسى مەزگىل ىشىندە 36 بيلەۋشىنى اۋىستىرعان تۇركياداعى وسپان يمپەرياسىن 1299 جىلى وسپان قازى قۇرعان بولاتىن.  ...وگىز دەمەكشى، ەجەلدە قۇس جولىن وگىز ساداعى، نەمەسە وگىز قاعان ساداعى دەپ اتاعان. قازىرگى امۋداريا - وگىز وزەنى، بۇزاۋ - وگىز جۇلدىزى  دەپ اتالعان. وگىز ەلى وسى جۇلدىز تۋعاندا جاز جايلاۋعا، باتقاندا قىس قىستاۋعا ورالعان»  (33،34،142،167، 198، 209، 210 بەتتەر، اشحاباد. 2005).

         نەسى بار. كەلتىرگەن دەرەكتەرىنىڭ ءبارى دۇرىس. ءبىراق، اركىمنىڭ تۇسىنىگى ءار باسقا.  وگىز قاعان اتامىزدىڭ تاق مۇراگەرى كۇن حان. بۇتكىل الەمنىڭ حۋن، حۋننۋ دەپ جۇرگەندەرى وسى اتامىزدىڭ ەلى. ال، كۇندەردىڭ دە، تۇرىكتەردىڭ دە قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى بۇگىنگى قازاقتار. ال، ونىڭ «تۇرىك يمان» دەگەنىنە كەلسەك، بۇكىل تۇرىك الەمى مويىنداعان يماننىڭ ماعىناسى سەنىم بولعاندا، مان دەگەن اتاۋ سەنىمنەن ەمەس، كەرىسىنشە يمان دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى مان  اتامىزدىڭ   اتىنان شىعاتىنى دا داۋعا جاتپاسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە  وگىز اتامىزدىڭ لاۋازىمىنىڭ قاعان، وزبەك پەن قازاقتى باۋىرىم دەپ اتاعانىن قوسىڭىز. ال، وسمان قازىنىڭ تەگىنىڭ قازاق ەكەندىگى ونىڭ «قازى» دەپ اتالعانىنان دا انىق كورۋگە بولادى. ولار دا كەزىندە تازا تۇركى (قازاق) تىلىندە سويلەگەن. كەيىننەن  اراب، پارسى تىلدەرىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان. وسمان مەملەكەتىن قۇرعاندار ادايدىڭ قوسايى. قوساي مەن وسماننىڭ ءبىر تۇبىردەن، ياعني ءبىر اتادان بولاتىنى وسى. ەسكە ۇستايىق! ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، ءوز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسقان ەمەس.

        «تۇرىكپەن حالقىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقتىڭ بەلدى رۋلارى ءۇيسىن، كەرەي، ارعىن، قىپشاق جانە الشىن» (م.تىنىشبايەۆ «قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار» تاشكەنت-1925. 27 بەت).

        «قۋرايدان تۋعان الامان،

        الامان دەپ شاقىرىپ

        ۇران بولىپ تاراعان.

        ارتىق تۋعان ەر ەكەن

        حاق نۇرىنان جارالعان.

        الاماننان تۋعان الاش-ى،

        الاش، الاش بولعاندا 

       ارىعا سالدى قۇلاشتى.

       سەيىلحان مەن جايىلحان

       ونان تۋعان راس – تى.

       التى ءتۇرلى حالىق بولىپ

       ءاربىر جۇرتقا ۇلەستى.

       سەيىلحان ۇلىن سۇراساڭ،

       سەگىز ارىس تۇرىكپەن،

       بەتتەگەن جاۋى ۇرىككەن،

       دۇشپانىن كورسە ىرىككەن.

       كوك مويىن ات، كوك قىلىش

       ازىراق ءمىن تاپپاساڭ كورىكتەن» (ابۋباكىر كەردەرى «جولداس بولساڭ جاقسىعا مارتەبەگە جەتەسىڭ» اقتوبە-2011. 161 بەت).

      «انەس قازاقتىڭ بالاسى،

       شۋننان الاش بولعان ەكەن (بەرداق، قاراقالپاق شايىرى).

       تۇرىكپەنىستان ەجەلگى شەجىرەلەردىڭ بارىندە دە الاشقا جاتاتىن التى ەلدىڭ قاتارىندا اتالادى. ول جايلى مۇستافا شوقاي بىلاي دەپ جازىپتى: «بۇگىن قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، قاراقالپاقستان، تۇرىكمەنستان ءھام تاجىكستان دەپ جات ۇكىمەت كۇشىن التى جۇمھۇريەتكە ءبولىپ تۇرعان تۇركىستان – بولىنبەس، ايرىلماس ءبىر ولكە. حالقىنىڭ قانى ءبىر، ءتىلى ءبىر، ءدىنى ءبىر». «...تۇرىك حالقى – باتىر حالىق. تۇرىك حالقى – ارىستان ەر حالىق. كىمنەن تاياق جەگەندەي ءبىزدىڭ تۇرىكتىڭ بالاسى، الدىرىپ جۇرگەن دۇشمانعا اۋىزىنىڭ الاسى». 

       تۋرا وسىنداي وسيەتتى بىزگە قوجابەرگەن جىراۋدا قالدىرعان:

        «الاشقا جاتقان التى ەلدىڭ،           

        تۇپكى اتاسى تۇراننان،

        جاڭىلماڭدار قازاعىم،

        الاش بابا ۇراننان».  

        قازىرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ 49 مەملەكەتى وزدەرىن تۇركى مەملەكەتتەرى ساناتىنا قوسادى. ءبىراق ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى بۇكىل تۇرىكتىڭ باستارىن قوسۋ ساياساتىمەن اينالىسقان ەمەس. وسىنىڭ ءوزى-اق ءبىزدى، سوناۋ باعزى زامانداردان بەرى كەلە جاتقان ۇلى قازاق قاعان، الاش قاعان،  اتا ۇلى (اد ۇلى، ەدىل، اتتيلا)، تونىكوك بىلگە قاعان،  قاراحان قاعان، وعىز (وگىز) قاعان،  شىڭعىس قاعان سياقتى الەمدى بيلەگەن ۇلى تۇرىك اسىلدارىنىڭ، ءتۇپ قازىعى، اتا جۇرتى ەكەنىمىزدى كورسەتسە كەرەك.

        تۇراننىڭ تەگى ماڭعىستاۋدا. ونىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى ماڭعىستاۋدا تۇران، قارا تۇران، قىزىل تۇران جانە بەلتۇران (ناعىز تۇران) دەگەن اتاۋلاردا ساقتالعان. اتام قازاقتىڭ سوزدىك قورىنداعى "ول پالەنشەنىڭ بەل بالاسى عوي" دەيتىنىمىزدىڭ سىرى وسى.

    وسى جەردە باسىن اشىپ كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار. ول «قازاق الاشتان تاراعان با؟»، الدە «الاش قازاقتان تاراعان با؟» دەگەن. ءبىز بۇعان الاش (التى الاشتىڭ ءبارى) قازاقتىڭ بەل بالاسى دەپ باتىل ايتا الامىز. بارلىق شەجىرە دە قازاقتاردى «الاش ۇراندى» دەپ كورسەتكەن. قازاق ۇرانعا شىعىپتى دەگەن دەرەك ەش جەردە جوق. ەجەلگى قازاقتار (قازاق رۋلارى، تايپالارى) ۇرپاعىما ۇلگى بولسىن دەپ، ءوز ىشىنەن شىعىپ ەلىن جاقسىلىققا جەتەلەگەن، ەڭايگىلى ۇلاندارىن ۇرانعا شىعارىپ وتىرعان. كەيبىر رۋلاردىڭ بىرنەشە ۇراندارى بولعان. دەمەك، الاش ۇرانعا شىققاندا ونى ۇرانعا شىعارعان قازاق دەگەن ەلى بولعان. اقىل-ەسى ءتۇزۋ قازاق بالاسى بۇل تۇجىرىمعا توقتاۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.

      «ۇشەۋ ەكەن انەستىڭ،

      نەكەلەپ العان قاتىنى.

      ءوز بەلىنەن بالاسى،

      جەتىپتى ءجۇز دە التىعا.

      ...قارتتاردىڭ ايتقان ءسوزى بار.

      بايبىشەدەن انەستىڭ،

      ەستەك پەنەن نوعاي دەپ.

      ەستەكتەن تۋعان جابالدى،

      جابالدان تۋعان سەيىلدى،

      سەيىلدەن تۋعان ماعازدى،

      قازا ەتپەگەن سول ماعاز،

      ورازا مەن نامازدى.

      سول ماعازدىڭ بالاسى،

      اقشولپان مەن قۇراي-دى.

      قۇرايدان تۋعان الامان،

      الاماننان سەيىلحان،

      ەل حالقىنا سىيلى حان.

      سەيىلحاننىڭ ۇلىنا،

      تۇرىكمەن دەپ ات تاعىلعان.

      بۇل تۇرىكمەننىڭ ۇيىنە،

      مەيمان كەلسە باعىلعان،

      اق نيەت ادال ءبىر ءسوزدى.

      تىلەكتەرى قابىلدان،

      سەگىز ارىس تۇرىكمەننەن،

      جاقسى ادامدار تابىلعان» (ىبىراي اقۇن قۇلباي ۇلى «التىندى وردا قونعان جەر» اقتوبە-1994. 10-11 بەتتەر).

      «سەيىلحان بالاسى ەكەن الاماننىڭ

      جۇرەتىن جالعىز ءوزىن كوپكە بالاپ.

      تۇرىكپەن سەگىز جۇيە سەيىلحاننان

      جاۋىنگەر العان اتاق جۇرتتى قاناپ» (ش. جۇبان ۇلىنىڭ شەجىرەسى. حاميت مادانوۆ «كىشى ءجۇز شەجىرەسى». الماتى، 1994. 12 بەت).    

      «ءتۇبىمىز ءبىر تۇركى تىلدەس حالىق بولساق تا، كەيدە وتكەن تاريحىمىز ءبىرىن-بىرى تولىقتىرىپ، ارالاسىپ جاتسا دا جەر ماسەلەسىنە كەلگەندە قازاقتار دا، تۇركىمەندەر دە تالاس-تارتىستى قىزدىرىپ، كۇشپەن شەشەتىن. ءبىر زاماندا تۇرىكمەن ساپار بوزدا جىراۋ تاۋەكەل حانعا كەلىپ،

           قازىعۇرتتان تاراعان بارشا حالىق

           بىزدەردى تۇركەش، ەرنەش، وعىز دەيدى.   

           كىندىگىن قوڭىراتتىڭ ءبولىپ جارىپ،

           كوتەردىڭ «جەتى جارعىنى» بەركە ناۋان!

           ورداڭنان قۇت-بەرەكە ارىلماسىن.

           الاشىڭ جينالا بەرسىن ءتۇبىن تانىپ!

           تانىساڭ قوڭىراتپىن وعىز ءتىلدى

           پاناسىزعا پاراساتپەن قورعان بولعان.

           ساناسىزعا نۇر قۇيعان ءسىز ءبىر جارىق!

          وڭ اياقتى قوڭسىمىن كەرۋەن باستار،

           باحير زارافقا قول ۇشىن بەر وڭ قاناتىڭا الىپ! - دەپ جىرلاپ، قىزىلباس-يراندىقتارعا قارسى سوعىستا كومەك سۇراعان-دى. ۋاقىتىندا بەرىلگەن كومەكتىڭ ارقاسىندا بىرلەسكەن قول جەڭىسكە جەتكەن بولاتىن» (ءا.ق. مۇقتار ت.ع.د.، پروفەسسور. «XVIIءى عاسىردىڭ ءى جارتىسىنداعى قازاق-تۇركىمەن قارىم-قاتىناسى». http://e-history.kz/kz/contents/view/1376).

          تۇرىكپەندەر مانقىستاۋدان كەتكەن جەتى جۇرتتىڭ ءبىرى رەتىندە تۇمەن بالتاباس ۇلىنىڭ «ماڭعىستاۋ» اتتى جىرىندا اتالادى:

...«بۇل جەردەن كىمدەر كەتىپ، كىم قالماعان؟       

 قارا جەر قازا جەتسە كىمدى الماعان؟       

 قىزىلباس، جۇڭگو، قىپشاق، قىرىم، قىرعىز،

  ايلادىر التاۋ بولسا، قالماق جەتەۋ – (ماڭعىستاۋ حالقى تۇرىكپەندەردى ايلادىر دەپ  اتاعان).

 ەرلەردەن ەرتەدەگى قالىنعان جەر» (ءازىربايجان قوناربايەۆ «تۇمەن بالتاباس ۇلى» الماتى-2009. 22 بەت).  وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي اتتارى اتالعان ەلدەردىڭ ەشقايسىسى ماڭعىستاۋعا جاۋلاۋشى بولىپ كەلگەن ەل ەمەس، وتاۋ بولىپ كەتكەن ەل  رەتىندە جىرلانادى. ايتپەسە، ولار ەر (باتىر) دەپ دارىپتەلمەگەن بولار ەدى. مىسالى، التىن وردا مەن وسمان يمپەرياسىن كۇيرەتكەن تەمىردى، مىنا كورشى وزبەكتەر ءامىر، كورەگەن، ساقىپقىران دەپ ۇلكەن قۇرمەتپەن اتاسا، ءبىزدىڭ اتالارىمىز ونى اۋىل، ءۇيدىڭ تەنتەك بالاسى ىسپەتتى، جاي عانا اقساق تەمىر دەپ اتاعان. قازاقتا دەنى دۇرىس، قۇرمەت كورسەتەتىن ادامىنىڭ دەنە كەمشىلىگىن ەسىمىنە قوسىپ اتامايدى. ايتپەسە، ەجەلگى قازاقتا دەنە كەمشىلىكتەرى (سوقىر، شولاق، بۇكىر ت.ت.) بار بيلەۋشىلەر (حاندار مەن قاعاندار) از بولماعان.

    ولكەمىزگە بەلگىلى تاريحشى س.قوندىبايدىڭ «قارامان اتا» اتتى ەڭبەگىندە  «قارامان اتا 362 اۋليەنىڭ ءبىرى سانالاتىن ەسكى قورىم، بۇگىندە مەملەكەت قاراۋىنداعى مۇراجاي، جەراستى مەشىتى بار، قاسيەتتى ورىن، ءوز ۇلتى تۇرىكپەن بولسا كەرەك» دەگەن جولدار بار. وسى جولداردى باسشىلىققا العان كەيبىر تاريحشىلار قارامان اتانى تۇركپەندەرگە تەلىپ ءجۇر. بۇل قاتە تۇجىرىم. بۇنىڭ شەجىرە دەرەگىن «قوبىلاندى باتىر» جىرىنان تابامىز. وندا قيات رۋىنان شىققان «سەيىلدىڭ ۇلى قارامان باتىردىڭ» بەينەسى سومدالعان. ال، قيان (قيات)  شىڭعىس حان شىققان رۋدىڭ اتى ەمەس پە؟    

        تۇرىكپەن حالقىنىڭ شىعۋ تەگى دە تۋرا قاراقالپاق حالقى سياقتى. ايىرماسى، قاراقالپاقتار قازاقتاردان جاقىندا عانا (1936 جىلى) بولىنسە، تۇرىكپەندەردىڭ ءبولىنۋى ەجەلگى زامانداردا بولعان. قازاقتار مەن تۇرىكپەندەردىڭ  قۇرامىندا دا ءبىر رۋدىڭ ەكىگە بولىنگەن دەرەكتەرى كوپ. ايىرماسى تۇرىكپەننىڭ قۇرامىندا قيات رۋى جوق، ونىڭ ەسەسىنە قارامان رۋى بار. تۇرىكپەندەر ءوز تەگىن وعىزداردان تاراتادى.

        وعىزداردىڭ تەگى اداي اتانىڭ توعىز دەگەن ساندىق اتاۋىن يەمدەنگەن توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعى، ياعني جەتىنشى نەمەرەسى توبىشتاردان تارايدى.

       «تۇرىكمەن دەگەن ەل ەسكى تۇرىك ناسىلىنەن. بۇلاردىڭ ارعى اتاسى تۋرالى ايتىلعان ءار ءتۇرلى ءسوز كوپ، ولاي دا بولسا كوبىنىڭ قيسىنى باياعى وعۋزحاننىڭ ناسىلىنەن بولسا كەرەك. تۇرىكمەننىڭ باستى رۋلارى جەتەۋ:

      1. شاۋدۋر ءھام امىرلەرى. بۇلار 16ء-جۇز جىلدىڭ ىشىندە قالعان تۇرىكمەننىڭ ادالى دەگەن تاپتان. بۇلار وسى كۇندە حيۋاعا قارايدى. بۇلاردىڭ رۋلارى – ابدال، وكدەر، بوزاششى، ەسەنلۋ، قاراشاۋدىر، بۇرىنشىق، شايىح.

      2. باستى رۋ – يامۋت. بۇلار گۋرگەنە وزەنىندە ورىس، پارسى، حيۋا ۇشەۋىنە ءۇش ءبولىنىپ قارايدى. مۇنىڭ رۋلارى – اتابايتانا، جاپارباي، شاريفچونى، وگىرجالى گەرەي.

      3. ۇلكەن تابى – گوقلان. بۇلار تەرەك وزەنىندە، پارسىعا قارايدى.

      4. ۇلكەن تابى – تەكە. بۇل زاكاسپيي وبلىسىندا احال، تەكە، مەرۆ جەرىنىڭ اتى. احال تەكەنىڭ رۋلارى – كوكشە، سالىق، ياسمان، مەرىش، قوڭىر ءھام ۇساقتارى بار. ءمارۋ تەكەنىڭ رۋلارى – توقتامىش، وتەمىش. توقتامىشتان – بەك، ۋاكىل. كوكشەنىڭ رۋلارى – قان، قوڭىر، اكۆەكيل، قاراۆەكيل. وتەمىش رۋلارى – سيچاماز، باحشى.

      5. ۇلكەن تابى – سارىق. مارحابا ورتاسىندا تۇرادى. قازىرگى ونىڭ رۋلارى – قاڭلىباش، حاراسانى، گاليشاح، سوحتى، بايراش.

      6. ۇلكەن تابى – سالور. بۇل وعۋزحاننىڭ نەمەرەسى. مۇنىڭ رۋلارى – ياالاۋاش، قارامان، انابيلەگى.

      7. ۇلكەن تابى – ەرسارى. امۋداريادا، چارجاۋ ماڭىندا، ونىڭ رۋى – بوردالىق، كەركى.

        زاكاسپيي ەسكى وبلىستىڭ 1890 جىلعى وبزورىندا «تۇرىكمەن – وع<