– ءقازىر الەمدە «اقپاراتتىق مايدان» جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەن كەز. قاي ەلدىڭ باق-ى مىقتى سول ەل ءوز يدەولوگياسىن وزگە جۇرتقا تاڭا الادى. وسى ورايدا ەلىمىز اقپارات سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر ما؟
– اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك دەگەندە ونىڭ نەگىزگى ەكى بولىگى ەسكە تۇسەدى: اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق جانە اقپاراتتىق-پسيحولوگيالىق. «قازاقستانداعى اقپاراتتىق ءقاۋىپسىزدىك قانداي جاعدايدا؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋ ءۇشىن وسى ەكەۋىن سارالاۋ كەرەك.
اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق ءقاۋىپسىزدىك دەگەنىمىز – ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى اقپاراتتاردى تاراتاتىن، ساقتايتىن تەحنولوگيالاردىڭ كىلتىن ءوز قولىڭدا ۇستاۋ. ءبىزدىڭ نەمىز بار؟ عىلىم مەن تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ كەنجەلەپ قالۋى كەسىرىنەن تۇتاس اقپاراتىمىز وزگەنىڭ قانجىعاسىنا وڭاي بايلانادى. تەحنولوگيانىڭ كوكەسى – عارىشتىق تەحنولوگيا، كوسموس زەرتتەۋ. «بايقوڭىرىمىز بار» دەپ كۇپىنگەنمەن، بۇل سالادا قاي دارەجەدە ەكەنىمىز مەن ايتپاسام دا تۇسىنىكتى. اقشا تولەپ جاساتقان جەر سەرىگى كەڭىستىكتە اداسىپ كەتەتىن ەلمىز. اقىر-اياعى جەلىدە دە رف-نىڭ mail.ru-لارىنا، اقش سۋكەربەرگىنىڭ Facebooكىنە تاۋەلدىمىز. ءبىر مەكەمە بازالىق باعدارلاما ورناتايىن دەسە دە ليسەنزياسىن رەسەيدەن، گەرمانيادان، ءتىپتى قىتايدان الادى. وسىنداي اقپاراتتىق قورلاردىڭ قاقپاسىنىڭ كىلتى كىمدە بولسا بيلىك تە سوندا. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىڭ جەتىلۋى ءۇشىن ەڭ اۋەلى تەحنولوگيا جەتىلىپ وتىرۋى كەرەك. ول جاعىنان ماقتانا المايمىز، ونداي وزىق دۇنيەلەردى ويلاپ تابۋ، سونداي يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مي كەرەك. ميلىعا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك... بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، «بىزدە جاڭا تەحنيكامەن جابدىقتالعان وتاندىق تەلەارنالار، اقپارات اگەنتتىكتەرى بار» دەپ ءوزىمىزدى جۇباتۋىمىزعا بولاتىن شىعار، ءبىراق سولاردىڭ قانشاسىنىڭ «قۇلاق كۇيىن» رەسەيلىك «مەنەدجەرلەر» كەلتىرىپ وتىرعانىنا دا نازار اۋدارۋ كەرەك. مەملەكەت قارجىلاندىرىپ وتىرعان ۇلكەن مەديا-حولدينگتەرگە رەسەيلىك پالەيلەر كەلىپ جاتىر دەگەندە بۇل ناۋبەتتىڭ قاۋلايتىنىن ءىشىمىز سەزدى. ءقازىر ءار ارنانىڭ كوكجەلكەسىندە ءبىر-بىر رەسەيلىك وتىر. كەيبىرىندە ەكەۋدەن... ءتىپتى قالالىق شاعىن ارناعا دا كورشى ەلدەن ەكى «مىقتى» كەلىپتى. سوندا قازاقتىڭ قىپ-قىزىل اقشاسىنا ساتىپ الىنعان جاڭا تەحنولوگيا مەن ول تاراتاتىن اقپار كىمنىڭ ۋىسىندا؟ سوندىقتان ءبىزدىڭ مەملەكەت سىرتقا تاۋەلدى. ءوز حالقىنان اقپارات جاسىرىپ، ىشكى قاۋىپسىزدىكتى كۇيتتەي بەرەتىندەر سىرتىمىزدىڭ ايمانداي بولىپ جاتقانىن بىلەدى، سودان قورقادى. ال ولار قورقاتىن ماسەلە – قازاق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وزگەنىڭ ۋىسىنا ءوتۋى بولاتىن. وسىدان 8 جىل بۇرىن رەسەيلىك «ستس» مۇرنىن سۇققاندا تاناۋىنان جاقسىلاپ تۇرىپ قاعىپ جىبەرۋ كەرەك ەدى. ويتپەدىك. ەندى وزگە مەملەكەتتىڭ اۋەنىنە توڭكەرىلەتىن «ءبىرىنشى ارناسى» بار ەل بولىپ وتىرمىز... وزگەنىڭ اۋزىنداعىنى ءوز سوزىندەي ەتىپ سايرايتىن اقپارات قۇرالى اقپاراتتىق بوداندىقتىڭ ايقىن بەلگىسى. قازاققا جانى اشيتىن ب ا ق «ەلىم، جەرىم، ءتىلىم» دەسە، تاعى ءبىرى «ايۋداي اقىرعان كورشى بولماسا ارام قاتامىز، قازاق ەل بولا المايدى» دەپ كوكيدى. اقپارات كەڭىستىگىندەگى الاۋىزدىق اۋىزداعى تاۋەلسىزدىكتەن ايىرۋى مۇمكىن.
– ەكىنشى ماسەلەگە توقتالساق؟
– ەندى اقپاراتتىق-پسيحولوگيالىق كۇيگە ويىسايىق. بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان قارجى الاتىن ارنالار اۋتسورسينگ اتتى جۇقپالى «دەرتكە» شالدىققان. ول قاراجات كابەلدىك جۇيەدەگى شەتەلدىك ارنالارعا تەلمىرگەن قازاق حالقىنا جان-جاقتى شىن اقپارات بەرۋ، ءبىزدى «رەيتەرس»، «روسسيا +» تەردىڭ شەڭگەلىنەن قۇتقارۋ، وزىندىك اقپارات كوزىنە يە بولۋىمىز ءۇشىن جۇمسالۋى كەرەك ەدى؟! اۋتسورسينگ سول قازاننىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن 10 ادامعا، ولاردىڭ تۋىستارىنا پايدالى شىعار، ال 10 ميلليوننان اسا قازاققا پايداسى شامالى. ار مەن ۇياتتى ۇمىتقان 5-6 ءانشىنى جىرقىلداتىپ، كەزەكتەسىپ ەكرانعا شىعارا بەرەتىن كوپ باعدارلامانىڭ كەسىرىنەن جىل سايىن ميللياردتاعان قارجىنى شوتتان قاعىپ تاستاپ وتىرۋ – ارسىزدىق. رۋحاني-مورالدىك قۇنارى جوق دۇنيەلەرمەن ۇلتىڭنىڭ رۋحانياتىن جۇلىم-جۇلىم كۇيگە ءتۇسىرۋ – تەكسىزدىك. 5 جىل بويى وسىنداي حابار كورگەن حالىقتىڭ پسيحولوگياسى تۇراقتى دەپ ايتا الامىز با؟ ءقازىر سايلاۋبەكتى تۇرتپەكتەۋشىلەر كوپ. ول – بار بولعانى شاتپاعى جاستارعا جاققان، ەزۋ تارتقىزعان پەندە. ال شىنتۋايتىنا كەلەر بولساق، سايلاۋبەك – ساناسى اقپاراتتىق شابۋىلدان قورعالماعان قازىرگى قوعامنىڭ بەت-بەينەسى. ءوزىمىزدى اينادان كورىپ شوشىپ جاتىرمىز. ول سوڭعى 20-30 جىلدىقتا ءوز ساناسىنا قۇيىلعان تۇسىنىكسىز ءتىل، جابايى ءريتمدى ناسيحاتتاپ، نان تاۋىپ ءجۇر. ءبىز بۇل ريتمگە، بۇل تىلگە باياعىدا ۇيرەنگەنبىز... سەنبەسەڭىز «پاح، پاح!»، «پوح، پوح» دەپ ەلدى تابىندىرىپ جۇرگەن جۇرگەن ءجۇلدىز-انشىلەردى تىڭداڭىز؟! ءسوزى قازاقشاعا ۇقساعانىمەن ۇندەستىگىندە، ستيليستيكاسىندا، مانەرىندە قازاقىلىقتان تۇك جوق. ماقاۋ ءتىل. بىزگە سايلاۋبەك سول ءتىلدىڭ ءتۇپنۇسقاسىن تانىتتى. ناسيحاتتىڭ كەمشىندىگىنەن ۇلتتىعى ۇلىقتالماعان، ءسالت-داستۇرى بوساعادا جۇرگەن، ونەرى ەكسپونات دارەجەسىنە تۇسكەن حالىق تۇبىندە «سايلاۋبەككە» اينالادى. ازىرگە بىزدە شالا-جانسار يممۋنيتەت قالدى. سايلاۋبەك-ۆيرۋستان قورعانعان بولامىز، كۇڭكىلدەيمىز، كەپكا كيگەن بايعۇستى سىباپ الساق، ءىشتى كەمىرىپ جاتقان «پسيحولوگيالىق كەمشىندىك» دەگەن كورتىشقان ءسال دە بولسا تىنىشتالاتىنداي.
– گازەت شە...
– «حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى» مۇلدەم قيىن جاعدايدا. «ماعان كەرەگىن عانا ايت!» دەپ القىمدى بۇراي بەرگەننەن ءتىلى سالاقتاپ، كوزى الاقتاپ جانى شىعىپ بارادى. «پاراسات» كىرپىگىن ازەر قاعادى، «انا ءتىلىنىڭ» ءۇنى باسەڭ شىعىپ تۇر، تەك «كومسومولكالاردىڭ» كۇنى تۋىپ تۇر؟! قازاق باسىلىمدارىنىڭ كەيبىرى باس ساۋعالاپ، سايت ساعالايدى. سول جەرگە بارىپ كۇندەلىكتى جەلى ارالايتىن وقىرماندى سۇرىپتاپ، ەلەكتەن وتكىزگەن سوڭ ەرەن ساياسات جايلى ەرتەگىلەردىڭ ەشكىمگە كەرەك ەمەسىن، حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تولاستامايتىن ءبىر سارىننان جەرىنگەنىن، ولارعا ودان كورى اجىراسقان، زورلانعان قىز تۋرالى شاتپاق قىزىق ەكەنىن تۇسىنەدى. گازەتتەردە – ماعىناسى بىردەي، ستيلدىك ەرەكشەلىگى عانا بار ماقالالار، جەلىدە – جەل ءسوز، تەلەارنادا – ءجونسىز باعدارلامالار... ەل پسيحولوگياسى سوعان بەيىمدەلگەن، اقپارات سۇرىپتاۋدان قالعان. مارگارەت تەچەردىڭ «مەملەكەت قارجىسى دەگەن جوق، تەك حالىق قارجىسى بار» دەگەن ءسوزى بار. مەملەكەت – حالىق. دەمەك، قازىنادان بولىنگەن ءار تيىن حالىقتىڭ يگىلىگىنە، ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا، باستىسى قورعاۋعا جۇمسالۋى كەرەك. ال جوعارىداعى ويدى تۇجىرىمداساق ءبىزدىڭ اقپاراتتىق ساياساتتا ۇلكەن قاتەلىك بارىن ۇعۋ قيىن ەمەس. بۇل – اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزى ەكەنىن تۇسىنبەۋدەن تۋعان كەمشىلىك. وعان ۇلتتىق يدەيانى قوسىڭىز. اقپاراتتىق باعىت وسى يدەيامەن سيام ەگىزدەرىندەي تۇتاس. وكىنىشتىسى، ءبىز بۇل ءسوزدى كوپ ايتامىز دا «ۇلت» دەگەندى انىقتاۋعا كەلگەندە قىرقىسىپ قالامىز. جاساندى جولمەن ابستراكتى ۇعىمعا اينالعان ۇلتتىق يدەيا ناقتىلانسا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە، باق-تى وسى ماقساتتا ءتيىمدى پايدالانۋعا جول اشىلار ەدى. ال ازىرگە ءقازاقتىلدى ب ا ق كوپ ادامعا جايلى قونىس بولعان ءۇيدىڭ شام جىلتىراعان تەرەزەسىنە سىرتتان ۇرىلىپ جۇرگەن جىندىكوبەلەك ىسپەتتى.
كەز كەلگەن ءدىڭى مىقتى مەملەكەتتە «اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ساياساتى» جۇرگىزىلەدى. ول اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قىزعىشتاي قورۋى ءتيىس. بىزدە؟ ەگىستىككە جابىلعان تورعايلارداي قاپتاعان بىرەۋلەر ءدىلىمىزدى شۇقىپ، مازامىزدى كەتىردى. قالىڭ تورعايدى ۇركىتۋ ءۇشىن قىرعي-مىنەز كەرەك! اقپاراتتىق تاسقىن كۇننەن-كۇنگە كۇشەيىپ، توپانسۋعا اينالا باستاعان كەزەڭدە قاراقۇستاي قالباڭداي بەرۋ ەلىمىزگە ابىروي اپەرمەيدى.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىرلان بايازيت
