«رۋ شەجىرەسىن ءبىلۋ – ساحارا توسىندە كوشىپ-قونعان قازاقتار ءۇشىن ومىرلىك قاجەتتىلىك. قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق، جۇزدىك-قاۋىمداستىق ءبىرتۇتاس ءبىتىمى عاسىرلار بويى «بۇكىل قازاق – ءبىر اتانىڭ ۇرپاعى، ءبىر تامىردىڭ بۇتاعى» دەگەن ۇستانىم بويىنشا وسىپ-وركەندەپ وتىرعان». قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نازارباي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.

«اتاسى الىس بولعانمەن

جاميعي قازاق ءبىر تۋعان» (بازار جىراۋ. (1842-1911).

        قازىرگى «بىلگىشتەر» اۋزىن اشسا بولدى رۋدى جامانداپ شىعا كەلەدى. رۋدى اۋىزعا الۋدى، رۋعا بولىنۋشىلىك دەپ، قازاقتىڭ رۋلىق شەجىرەسىن  بىلەتىندەردى ەل اراسىنا جىك سالادى دەپ كۇستانالايدى.  رۋدى اۋزىنا العان ادامدى اشىقتان-اشىق قارالاپ «حالىق جاۋى» دەپ اتايدى. مىسالى، مەنىڭ «اباي كز» سايتىندەگى «پارسى تاريحى ءوز باستاۋىن ماڭعىستاۋدان الادى» دەگەن ماقالاما پىكىر جازعان  بەكجان دەگەن ازامات «رۋشىل قوجىربايتەگىن قولداپ وتىرعان اباي.كز سايتى باسشىلارى دا قازاقتىڭ جاۋلارى» دەپ جازىپتى (#98 بەكجان دن، 11/01/2016 - 13:35).

        وسى ماقالامدى سىزدەرگە، ياعني  «رۋ» دەگەن ءسوزدى جاۋ كورەتىندەرگە جاۋاپ رەتىندە جولداپ وتىرمىن. مەنىڭ ماقساتىم ءوز قانداس-باۋىرلارىمنىڭ اراسىنان جاۋ ىزدەۋ ەمەس، كەرىسىنشە بارلىق قانداستاردىڭ باسىن قوسۋ. ۇلى اتالارىمىز دا وسىلاي جاساعان. قازاق حالقى سان مىڭداعان جىلداردان بەرى وسى رۋلىق جۇيەنى ساقتاعاندىقتان عانا بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. رۋ ەلدى بولمەيدى. كەرىسىنشە بىرىكتىرەدى. سەبەبى، قازاق ەلىنىڭ ءوزى ءبىرىنىڭ ىشىنەن ءبىرى شىققان رۋلاردان (اتالاردان) تۇرادى.

        دالەل مە؟ تىڭداپ كورىڭىز؟

         «قوسايدان - ايتەي، بەگەي، بايبول، تىنەي، ءبالي، سۇيىندىك (جامان اداي). ولار وسكەن اۋىل. اداي شەجىرەسىندە التى قوساي بولىپ اتالادى. قوسايلار سەگىز ارىس ادايدىڭ ۇلكەن ءبىر توبىن قۇرايدى» («مانقىستاۋ ەنسيكلوپەدياسى» الماتى، 1997. 198-199 بەتتەر).

        «اداي تايپاسىنىڭ ەڭ كوپ تاراعان جانە كوپ شاشىلعان ىرگەلى اتالاردىڭ ءبىرى - قوساي. ادايلار ونى ەڭ ۇلى اۋليە اتامىز دەپ ايرىقشا ءقادىر تۇتادى. تورقالى توي، توپىراقتى ءولىم دە ءتور - قوساي ۇرپاعىندا، باتا بەرەتىن دە سولار. "قوساي شاپانى" ءىسى  ادايعا مىندەتتى باس كادە.  "جولىم بولسىن دەسەڭ - قوسايدان جولداسىڭ بولسىن" دەگەن ماتەل دە ءمالىم. قىسقاسى، قوساي-ەرەكشە ءقادىرلى ءاز اۋليە.

        ...بايقاپ وتىرساق، ءتورت تاراپقا شاشىلعان «اد» قاۋىمىنىڭ اراسىندا جان سانى مول، ىرگەلى قوساي تايپاسى بولعانىن اڭعارامىز. ونىڭ العاشقى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ب.د.د. X عاسىردا ءداۋىت پاتشا توڭىرەگىنەن كورىنسە، مۇحامبەت پايعامبار دۇنيەگە كەلمەس بۇرىن  200 جىل شاماسىندا ارابتاردا قوساي رۋى بولعانىن، پايعامباردىڭ بەسىنشى اتاسى زەيد قوساي اۋلەتىنەن ايەل الىپ، سولاردىڭ شاڭىراعى استىن پانالاعاندىقتان، قوساي اتانعان.

        ...قوساي قازاق ەپوسىنان ويىپ ورىن العان ەڭ تۇلعالى قاھارمانداردىڭ ءبىرى. ول-"ەر كوكشە"،  "ەر كوكشە ۇلى ەر قوساي» جانە مۇرىن جىراۋ  "قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى" جەلىسىنە قوسىپ جىرلاعان "ەر قوساي جىرىنىڭ باس كەيىپكەرى".

        ...قازىرگى اتباسى مەن نارىن جوتالارىنىڭ ارالىعىندا "قوسايدىڭ قاراتاۋى"،  "قوساي قورعانى" تالاس وزەنىنىڭ باسىن  "ءۇش قوساي"، الاتاۋ دا «قوساي تاۋ» اتالاتىن تاۋ دا بار ەكەن» (انەس ساراي «كونەلىكتەر»).           

          الەم تاريحىنا ۇڭىلسەك ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ V عاسىرىنىڭ ورتاسىندا مەككەنى يەمدەنىپ، حيدجاز ءوڭىرىنىڭ كوپتەگەن ايماعىن باسىپ العان قۇرايىشتاردىڭ ايگىلى قولباسشىسى بولعان - قوساي اتاعا تاپ بولامىز. قوساي ءوز زامانىندا اسا ىقپالدى، ءارى باي ادام بولعان، بار-جوعى ءبىر تايپالىق رۋ باسىنىڭ كوسەمى-شەيحى بولعانمەن، قۇرايىشتار ونى باسىنا كوتەرىپ «سۇلتان» دەپ ماداقتاعان. بىزگە جەتكەن كونە اڭگىمەلەردە مەككە وڭىرىندەگى بولعان باستى وقيعالاردىڭ ءبارىن قوساي ەسىمىمەن بايلانىستىرا شەجىرەلەيدى.

         قوساي اتا مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءتورتىنشى اتاسى بولىپ كەلەدى، ياعني پايعامبار دۇنيەگە كەلەردەن 200 جىلداي بۇرىن ءومىر سۇرگەن. مۇحاممەد دۇنيەگە كەلگەن تۇستا، قوسايدىڭ بەس بالاسىنان تاراعان ەركەك كىندىكتەردىڭ سانى 200-250 گە جەتكەن. بۇل تۇستا مەككە شاھارى قوساي تۇقىمىنىڭ اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا بولدى. جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي، ول ۇرپاقتار بۇل كەزدە ءوسىپ-ونىپ، توپ-توپ بولىپ ۇل وربىتكەن ءۇرىم-بۇتاعى تولىسقان ورتاعا اينالدى. اتاقتى قاعبانىڭ كىلتى دە سولاردىڭ قولىندا بولدى-سۋىق قول، ۇرى-قارىدان قاعبانى قورعاۋ ءۇشىن، وعان قۇلىپ سالۋعا ءماجبۇر بولعاندا سولار. قاعبا اينالاسىنداعى قۇدىقتاردى قاداعالاۋ، سوت ىستەرىن جۇرگىزۋ جانە كەسىم ايتۋ، تايپالار اراسىنداعى داۋدى شەشۋ، قۇرايىشتار جاۋعا اتتانعاندا كوتەرىپ شىعاتىن كيەلى تۋدى ساقتاۋ، جوق-جىتىكتەر ءۇشىن سالىق جيناۋ، اقساقالدار ماجىلىسىنە قاتىسۋ، جينالىسقا شاقىرۋ، قوعامدىق قارجىنى باسقارۋ، بالگەرلىك جەبەلەرگە باس-كوز بولۋ، مىنە، وسى سياقتى، مەككەدەگى بارلىق قىزمەت بابىنا باسشىلىق ەتۋ قوساي ۇرپاقتارىنىڭ قۇزىرىندا بولدى.

          سول ءۇردىستى كۇنى بۇگىنگى اداي ەلىنىڭ قۇرامىنداعى قوساي اتا ۇرپاقتارى تاپ سونداي دارەجەدە جالعاستىرىپ كەلەدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. ولار ادايدا اعا بالاسى رەتىندە ۇلكەن قۇرمەتكە يە. الىس ساپارعا شىعاردا، حالىق مۇددەسى ءۇشىن كەلەلى ءىس باستاردا، جاۋعا اتتاناردا قوساي اتا ۇرپاعىنان باتا الۋ، قاسىنداعى ساپارلاس سەرىگىڭ قوساي اتا ۇرپاعى بولسا جولىڭ بولادى دەگەن ۇعىمدا وسى قوسايلار سول قوسايدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى دەگەنگە سايادى دەسەك، شىندىقتان الىس كەتپەيمىز. وعان دالەل كەرەك بولسا، ونى دا ايتا كەتەيىك. مىسالى، قوساي ەسىمىنىڭ كۇنى بۇگىنگە جالعاسىپ، قايتالانىپ وتىرۋى. قازاقتان، نەمەسە قازاققا تۋتالاس ەلدەردەن باسقالارى  بالالارىنىڭ ەسىمىن قوساي دەپ قويمايدى. مەنىڭ بۇلاي دەپ وي تۇيىندەۋىمە تۇرتكى بولعان باستى سەبەپ، ءبىزدىڭ (ادايدىڭ) ءتۇپ قازىعىمىز، قۇراندا كورسەتىلگەندەي، ەڭ العاشقى مادەنيەتتى دۇنيەگە اكەلگەن اد ەلىنىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىمىز بولىپ تابىلادى. سوندا قازىرگى مۇسىلمان ءدىنى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ اراسىندا دۇنيەگە كەلگەن بولىپ شىقپاي ما؟! بۇل جونىندە شىڭعىسحان بابامىزدىڭ جوشىدان تارايتىن تىكەلەي ۇرپاعى ءابىلعازى اتامىز ءوز قولىمەن جازعان «تۇرىك شەجىرەسى» اتتى كىتابىندا «تۇرىك حالقى يافەستەن الىنشا حان زامانىنا شەيىن مۇسىلمان ەدى» دەپ جازىپتى (16 بەت).     

       ال، قاراقالپاق ەلىندەگى بەسوبا جەرىندە جەرلەنگەن جاقىندا عانا 500 جىلدىعىنا ارناپ ۇرپاقتارى اس بەرگەن، قوساي اتامىزعا كەلسەك، بۇل اتامىز سول بۇرىنعى قوساي اتامىزدىڭ ۇرپاعى، تەكتىدەن تۋعان تەكتى دەپ ەسەپتەۋىمىز كەرەك. تەكتىدەن تەكتى تۋۋى بۇل كۇندە بۇكىل الەمدە دە، عىلىمدا دا مويىندالعان شىندىق.   

      تاريحتا تۇرىك قاعاناتى كەزىندە جاساعان تاعى ءبىر قوساي بار. ول سول زاماندا التاي مەن جەتىسۋ ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن نۋشۋبي تايپاسىنىڭ كوسەمى-بار ءومىرىن بەسبالىق (بەيجىن، قازىرگى پەكين) قالاسىن قورعاۋ ىسىنە ارناعان. ورحون-ەنيسەي جازباسىندا «قوساي 720 جىلى بەسبالىقتى جاۋ اسكەرىنەن بوساتقان» دەپ جازىلعان.

      جالپى قوساي تايپاسى ەجەلگى ادتاردىڭ قۇرامىندا ەجەلدەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى، ءتىپتى ب.د.د. IV عاسىردا گيمالاي تاۋىنىڭ ءبىر شاتقالىندا پۇتقا تابىناتىن بۋددا ءدىنىن دۇنيەگە اكەلگەن. وسى  قوسايدا سوڭعى قوسايلاردىڭ ءتۇپ اتاسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ جازباشا تاريحي ايعاقتاماسىن ءابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىنەن» تابامىز: «كۇيىك حان اتا تاعىنا وتىرىپ، بىرنەشە جىلدار ءادىل پاتشالىق قۇرىپ، التىنشى ۇلى الىنشانى ءوز ورنىنا وتىرعىزىپ، حالىق باراتىن جەرگە كەتتى.

      الىنشا حان كوپ جىلدار پاتشالىق قىلدى. نۇح پايعامبار زامانىنان الىنشا حانعا شەيىن بارشا يافەس اۋلەتى مۇسىلمان ەدى. الىنشا حان زامانىندا جۇرت بايىپ داۋلەتى تاسىدى. «يت سەمىرسە يەسىن قابار» دەگەن وزبەك (قازاق)  ماقالى بار ەدى. ءار كىسى ءوزىنىڭ ەڭ قيماس ادامى نە ۇلى، نە قىزى، بولماسا ءاعا-ىنىسى ولسە، سوعان ۇقساتىپ، قۋىرشاق جاساتىپ قوياتىن بولدى. «بۇل-پالەنشەنىڭ سۋرەتى» دەپ ونى سۇيەر ەدى، اس كەلگەندە ونىڭ الدىنا اس قويىپ، ونىڭ ءجۇزىن ءوبىپ، كوزىن سۇرتەر ەدى، وعان باس ۇرار ەدى. بۇنداي ادەت قايتالانا-قايتالانا پۇتقا تابىنۋعا اكەلدى» دەيدى (13 بەت). تاعى  ءبىر   دەرەكتە:  «تۇرپاننىڭ   بەزەكىلىك    ساعاسىنداعى    بۋددا    ءدىنىنىڭ   ۇڭگىر   (مىڭ ءۇي) عيباداتحاناسىنىڭ  قابىرعاسىنا جانە توبەسىنە سىزىلعان ورنەكتەردە قازىرگى قازاق سىرماقتارىنا سالىناتىن ءمۇيىز ويۋلاردىڭ ۇلگىسى كەزدەسەدى. بۇل ويۋ-ورنەكتەردىڭ تىم ەرتەدەن كەلە جاتقاندىعىنان دەرەك بەرەدى»  («قازاقتىڭ كونە تاريحى». الماتى. 1993. 364 بەت).

       قوساي قازاق، قىرعىز   جىرلارىنىڭ  باستى     قاھارمانى.  ولاردىڭ    قاتارىنا  ورتا  ءجۇزدىڭ    ۋاق    توپتاماسىنا     ەنگەن       «ەر    قوساي»،   قىرعىزدىڭ    «ماناسى»     جاتادى.  نەگىزى    وسى  قوسايلاردىڭ  بارلىعىنىڭ  تەگى    ءبىر.   ماناس   ەنسيكلوپەدياسى،     قوسايدىڭ  اتا   قونىس   اتباسى   ءوڭىرى،  وسى   اتباسى   مەن   نارىن    جوتالارىنىڭ    اراسىندا   «قوساي قورعانى» اتتى قامال   بارىن  جازادى.  جاپون جەرىندە  كاماماسۋ  قالاسىنا  جاقىن  جەردە  قوساي، ءتاڭىر   اتتى   ميكروتوپونيم مەن ەلدى مەكەن بار.  ەندى قوساي دەگەن ءسوزدىڭ تىكەلەي ءوز  ماعىناسىنا  كەلسەك، وسى  ءسوزدىڭ    تۇبىرىندەگى    قوس    ءسوزى    قوساقتالۋ   نەمەسە  ەكەۋ   بولىپ  بىرىگۋ  دەگەن  ءسوز.   مۇنداعى  «اي»  جالعاۋى دا   كوپشە  ماعىنادا.   سوندا قوس اي دەگەنىمىز ادايدىڭ  قۇدايكەدەن  تارايتىن  ەكى  نەمەرەسىنىڭ  (تازىكە مەن قوسايدىڭ)،   ياعني    ەكى (قوس)   ايدىڭ،  ياعني  ەكى بۋىن  ۇرپاقتىڭ   ءبىر اتانىڭ بالاسى ەكەندىگىن ايشىقتاۋ بولىپ   شىعادى.   بۇل   تۇجىرىم   قازاقتىڭ   شەجىرە دەرەگىمەن دە  سايكەس كەلەدى.

       قوساي اتا ەسىمى  – ەر  مەن ايەل دەگەندى دە بىلدىرەدى. وعان «قوس» پەن «جۇپتىڭ» سينونيم ەكەنى كۋا. قازاقتىڭ جاڭادان وتباسى قۇرعانداردى «جاس جۇبايلار» دەيتىنىمىز وسى. سەبەبى، اي ءسوزى   انا، ايەل، ارۋ  دەگەن ماعىنادا دا قولدانىلادى. مىسالى، ايسۇلۋ (ايداي ارۋ)، ايارۋ،  ايمان (اي ماننىڭ قىزى) اينۇر، ايگۇل، ايجان، ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. دەمەك، اي - ايەل، انا وبرازىن جاساپ تۇر. بۇل تۇجىرىمنىڭ ايداي ايعاعى، اسپانداعى ايدىڭ «اي» دەپ اتالۋى. اسپانداعى اي جەردىڭ سەرىگى بولسا، ادامداردا ايەل ەردىڭ سەرىگى. ەكەۋى قاتار ءورىلىپ تۇر.      

       ونىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى، بۇگىنگى قازاق جەرىندەگى قوستاناي وبلىسى اتاۋى بولىپ تابىلادى. دەمەك، بۇل جەر ادام اتانىڭ ەكى ۇرپاعىنىڭ بىرىگىپ قوس تىككەن جەرى. سەبەبى، وسى ءسوز قوس تىگۋ، قوستانۋ، قونىسقا قونۋ، قوساقتالۋ، جۇپ بولۋ (جۇباي ءسوزىنىڭ توركىنى وسى) ۇعىمدارى شىعىپ تۇر. وسى وبلىستىڭ ورتالىعى قوستاناي قالاسىنىڭ قاق ورتاسىن جارىپ توبىل (توبىش)  وزەنى  اعىپ  جاتىر.   وسى  توبىلدىڭ جاعاسىندا  اداي  اتتى  جەر مەن ەلدى مەكەن كۇنى بۇگىندە دە بار.

       تۇسىنىكتەمە: قاز ادايدىڭ شەجىرە دەرەگى بويىنشا قوساي اداي اتانىڭ ەكىنشى نەمەرەسى، ياعني ءۇشىنشى بۋىن ۇرپاعى بولسا، توبىش جەتىنشى نەمەرەسى، سونىمەن قاتار توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعى بولىپ تابىلادى.

       قوساي – بىرىككەن سوزدەردەن تۇراتىن تازا قازاق ءسوزى. ءسوز ءتۇبىرى وس (وش) بولسا،  قوس – ەكى،  نەمەسە ەگىز (جۇپ) + اي دەگەن سوزدەردەن جاسالعان ءۇش سانىنىڭ اتاۋىن بەرەدى.

         بۇل تۇجىرىم قاز ادايدىڭ شەجىرە دەرەگىمەن دە، قازاقتىڭ تاريحي دەرەگىمەن دە، قازاقتىڭ ساندىق جۇيەسىمەن دە تولىقتاي سايكەس كەلەدى.

        ءبىرىنشى بۋىن (ءبىر سانى)، اداي اتانىڭ ەكى ۇلى قۇدايكە مەن كەلىمبەردى.

        ەكىنشى بۋىن، قۇدايكەنىڭ ۇلكەن ۇلى تازىكە (ءاز اكە، ءاز اۋليە). تولىق ماعىناسى: ت- تولىپ تولىسۋ؛ ءازىمىز – ءاز (از)؛ «ءى» - بالاسى، ۇرپاعى؛ سوڭعى «كە» جالعاۋى – اكە دەگەن ماعىنا بەرەدى.  بۇل ەكى بۋىن، قازاق تا «اققۋ مەنەن قاز، اداي مەنەن تاز ەگىز»، - تۇجىرىمدالعان. بالاما اتاۋى از ەلى (كوپ ەمەس، از حالىق). ەكى سانى قازاقتاردىڭ ساندىق اتاۋى.

        ءۇشىنشى بۋىن، ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان قۇدايكەنىڭ ەكى ۇلىنىڭ كىشىسى قوسايدىڭ قاۋىمى. ولاردان قوساي اتانىڭ ۇرپاعى نۇق پايعامبار، ونىڭ وتباسى جانە مۇسىلماندىقتى مويىنداعان از  عانا ەل توپان سۋدا كەمەگە ءمىنىپ امان قالعان. ءۇش سانى قوسايلاردىڭ ساندىق اتى.

        ءتورتىنشى بۋىن، (ءتورت سانى)، كەلىمبەردىنىڭ ۇلكەن ۇلى قۇنانورىس.

         بەسىنشى بۋىن، كەلىمبەردىنىڭ ەكىنشى ۇلى اقپاندار. ەكى مەن بەس سانى قازاق پەن ونىڭ ۇرپاعى اقپاننىڭ (اق مان ۇلدارىنىڭ)، ياعني  اقيقاتتىڭ اتاسىنىڭ ساندىق اتاۋى. بۇل قاعيدا كۇنى بۇگىندە دە بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ قولدانىستارىندا بار. ءبىر - وتە جامان، ەكى - جامان، ءۇش - قاناعاتتانارلىق، ءتورت - جاقسى، بەس - وتە جاقسى دەپ باعا بەرەتىندەرىمىزدىڭ نەگىزى وسى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي «وتە جاقسى» دەگەن باعا قازاققا، ياعني اقيقاتتىڭ اتاسىنا بەرىلىپ وتىر.

         التىنشى بۋىن - التى سانى بالىقشىلاردىڭ ساندىق اتاۋى. ون سەگىز مىڭ عالام دەگەندەگى، عالامنىڭ ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى) «ال» بولاتىنى دا وسىدان. بۇگىنگى عالىمدارىمىز قۇپياسىن اشا الماي جۇرگەن بۇتكىل جەر بەتىن تورلاي سالىنعان الىپ پياميديلاردى دا سالعان سولار. وعان دالەل رەتىندە ايتارىم، سول پيراميدالار شوعىرلارىنىڭ اراسى ارتىق تا ەمەس، كەم دە ەمەس تۋرا 6666 كم بولۋى. دەمەك، ول زامانداردا بۇكىل الەم ەلدەرى ءبىر عانا بيلەۋشى قاعانعا (حانداردىڭ اعاسىنا) باعىنعان بولىپ تۇر. بىزگە ادامزاتتىڭ تەگى ءبىر ەكەنىن وسىلاي جازىپ قالدىرعان بولىپ تۇر.

        جەتىنشى بۋىن – جەتى سانىن يەمدەنگەن جەمەنەيلەر، ياعني بۇزاۋدىڭ ەكى بالاسىنىڭ كىشىسى.  بۇلار سەميتتەردىڭ اعاسى.

        سەگىزىنشى بۋىن – سەميت، اراپ  پەن ەۆرەيلەردىڭ اتاسى. سەگىز سەميتتەردىڭ ساندىق اتاۋى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي سەگىزدىڭ ءتۇبىرى ەگىز. بۇل جەردە «سەگىز كىممەن ەگىز؟»،  دەگەن سۇراق وز-وزىنەن تۋىنداپ تۇر. سەگىز (سەميت) ارينە جەتىمەن (جەمەنەيمەن) ەگىز. مىنا كورشى ورىس حالقىنىڭ جەتىنى (سەم)، سەگىزدى (ۆو-سەم)، ياعني سەگىز جەتىنىڭ (سەميت جەمەنەيلەردىڭ) ىشىنەن شىقتى دەيتىندەرىنىڭ سىرى وسى.

        توعىزىنشى بۋىن، توعىز سانى اتاۋىن يەمدەنگەن توبىشتار. بۇكىل الەمگە بيلىگىن جۇرگىزگەن وعىز (وگىز) قاعان، بۇكىل ازيا مەن ەۆروپاعا تۇگەلدەي بيلىگىن جۇرگىزگەن ەدىل (اتتيلا) پاتشا وسى توعىنشى بۋىننىڭ، ياعني توبىشتاردىڭ ۇرپاعى. توعىزدىڭ ءسوز ءتۇبىرى وعىز بولاتىنى وسىدان.

      وسى قوساي اتامىزدىڭ اتىندا مانقىستاۋدىڭ كەندىرلى ايماعىندا كوسا ارالى (قاسىندا ادا اتتى ارال بار)؛  وزگە وڭىرلەرىن دە قوساممولا قورىمى، قوساۋىل  قۇدىعى، قوساششى (كوسادجي) اتتى 3 القاپ، 5 قۇدىق، قوسايبۇلاق (قوسبۇلاق) دەپ اتالاتىن بەس بۇلاق، قوساي قۇدىق (قوسقۇدىق) اتتى 10 جەر مەن قۇدىق بار. سەرىكبول قوندىبايدىڭ «ماڭعىستاۋدىڭ جەر-cۋ اتاۋلارى» اتتى ەڭبەگىندە قوساي اتا ۇرپاقتارىنىڭ اتىنداعى 56 ميكروتوپونيم كورسەتىلگەن (188-193 بەتتەر).

      قازاق ەلىندە قوستاناي اتتى وبلىس پەن قالا، قىرعىزستاندا دا وش اتتى وبلىس پەن قالا،  قىرىمدا سوچي، تۇركيانىڭ نەگىزىن قالاعان وسمان يمپەرياسى، گرۋزيادا وسەتيا ەلى ت.ت. بار.

      وسىلايشا،  قازىرگى  قازاق  شەجىرەسىندەگى،  باي ۇلىنىڭ كەنجەسى، ياعني باي ۇلىنىڭ دا، سونىمەن  قاتار  بۇكىل قازاقتىڭ دا قاراشاڭىراعىنىڭ  يەسى   قاز ادايدىڭ   قۇدايكەسىنىڭ،  ەسكىشە ايتقاندا  «اد گۋ» - ءدىڭ (ۇلى ادتار)    ەكى  بالاسى  تازىكە  مەن قوساي جايلى قولداعى  بار  تاريحي دەرەكتەر،  ولاردىڭ  سوناۋ  ەسكى زامانداعى، بۇدان  بىرنەشە  مىڭداعان  جىلدار  بۇرىنعى  قۇراندا  ايتىلعان ادتىقتاردىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىن كورسەتەدى.

       تاريحي دەرەكتەردىڭ بارلىعى قازاق حاندىعى  شۋ وزەنىنىڭ بويىندا بۇعان دەيىن «مىڭ ءولىپ، مىڭ ءتىرىلىپ» كەلىپ قايتا قۇرىلعانىن ايعاقتايدى. وسى شۋ وزەنىنىڭ اتىنا قاتىستى ادايدىڭ ۇلكەن ۇلى قۇدايكە كوشىنىڭ جازعىتۇرىم مۇز ۇستىندە سۋعا كەتۋى جايلى اڭىز ساقتالعان.

       «ب.د.د. ح عاسىردا ەۆرەيدىڭ ءداۋىت پايعامبارىنىڭ ءدىني ورداسىنىڭ كۇزەتىندە قوساي، بالىق اۋلەتىنىڭ ادامدارى بولعان. ەۆرەيدىڭ «تاۋرەتىنەن» اداي قاۋىمىنىڭ ەسىمىن ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. قوساي ءدىندار جانە ونىڭ ۇلى زاكاريا تۋرالى تۇتاس  تاراۋلار جازىلعان. كەيىن بۇل اۋلەت ارابياعا اۋىسىپ، مەككەنىڭ كىلتىن قولىنا ۇستاعان. مۇحاممەد ع.ءس-نىڭ بەسىنشى اتاسى وسى قوساي اۋلەتىنىڭ قىزىن العاندىقتان قوساي اتانعان. وسى قاۋىمنىڭ ءبىر تارماعى جارتى شار اينالىپ گيمالاي تاۋلارىنان شىعىپ، ءۇندىنىڭ «ماحابحاراتا» داستانىندا اۋىزعا ىلىككەن. وسى قاۋىمنىڭ اراسىنان بۋددا ءدىنىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى گاۋتاما شاكيامۋني شىققان. جازبالارىندا قازاق توپىراعىنان كەتكەن»  (انەس ساراي «كونەلىكتەر»).

       بۇل دەرەكتەگى انەس اعامىزدىڭ مۇحاممەد پايعامباردىڭ بەسىنشى اتاسى قوساي دەگەن قايىن اتاسىنىڭ ەسىمىن يەمدەنىپتى دەگەنى كوڭىلگە قونىمسىز. بۇكىل الەم تاريحىندا ەبرەيدەن باسقا ۇلت قىزدان تارامايدى  جانە قايىن اتاسىنىڭ ەسىمىن يەمدەنبەيدى. بۇنداي جاعداي، بۇكىل الەم ەلدەرى ءوز تەگىن «سۋداي ساپىرىپ»،  تەگىن بىلمەگەندەردى «تەگىن بىلمەگەن تەكسىز» دەپ جازعىراتىن زامان تۇگىلى،  «گەندەرلىك ساياسات» الەمنىڭ قاق تورىندە سايران سالعان قازىرگى زاماندا دا قولدانىلمايدى. تاريحي وقيعاعا باعا بەرەردە، وعان سول زاماننىڭ كوزىمەن قاراۋ كەرەك. ول ءۇشىن ۇلى اتالارىمىزدىڭ رۋلىق شەجىرەسىن جانە ولاردىڭ اتا سالتىن زەردەلەي ءبىلۋىمىز شارت.  سوندىقتان،  پايعامبارىمىزدىڭ اتا-تەگى جايلى تومەندەگى دەرەكتى ۇسىنامىن:

      «تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، مۇحاممەدتىڭ اتا-تەگىن شەجىرەلەسەك، ونى بىلاي تاراتامىز: مۇحاممەد – ابدوللا - ءابدى ءال ءمۇتالىپ (شەيبا) – حاشيم (ومار بانۋ) - ءابدىماناپ – قوساي  قالاب – مەرا – قااب – لۋي-عاليب – تاھير  -  مالىك – نىزار – ماعيت – ادنان. ...بارلىق تاريحي جازبالار، اۋىزشا اڭىز-اڭگىمەلەر مۇحاممەدتى ەشبىر كىدىرىسسىز يبراگيم (ىبىرايىم) پايعامباردىڭ ناسىلدەرىنە، ونىڭ ۇلى يسمايلدىڭ ۇرپاقتارىنا اكەپ تىرەيدى».  (امانباي قۇنتولەۋ ۇلى «مۇحاممەد پايعامبار» الماتى. 2003. 15، 72 بەتتەر). وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي پايعامبارىمىزدىڭ ءتۇپ اتاسى ادنان (اد مان) اتاسى ءال (ال، الاش، الشىن) دەپ كورسەتىلگەن. ال ەسىمى قوساي اۋلەتىمەن اتىمەن قاتار اتالاتىن، بالىق اۋلەتىن بالىقشى دەپ تۇسىنسەك قاتەلەسپەيمىز.  سەبەبى، ەكەۋى دە اداي اتانىڭ نەمەرەلەرى بولىپ تابىلادى. ولار كۇنى بۇگىندە دە ماڭعىستاۋدا جۇپتارىن جازباي بىرگە ءجۇر.         

      -  ءۇش، وتىز، ءۇش ءجۇز، ءۇش مىڭ، س.س. الدىندا ءۇش سانى بار بارلىق ساندار قوساي اتامىزدىڭ ساندىق اتاۋى. مىنا كورشى ورىستار ءبىر، ەكى، ءۇش دەگەندى، راز (ءسوز ءتۇبىرى از، قاز، قازاق)، دۆا (ديەۆا، قىز)، تري (ءتىرى، توپان سۋدان ءتىرى قالعاندار دەپ دالدەپ  اتايدى).

      -   قوسۋ، الۋ، ءبولۋ، كوبەيتۋ اتتى ءتورت امالدىڭ ىشىندەگى «قوسۋىنىڭ» اۆتورى دا وسى قوسايلار. ونىڭ دالەلى قايدا؟ دەگەن سۇراققا ايتارىم، ونىڭ جاۋابىن وسى ءسوزدىڭ ماعىناسى مەن بىرگە وس دەگەن ءسوز تۇبىرىنەن تابامىز. قوسۋ امالى قوسايلاردىڭ لاقاپ اتى. باستاۋىن ءبىر ەر ادام مەن ءبىر ايەل ادامنىڭ بىر-بىرىنە قوساقتالىپ «جۇباي» دەپ اتالىپ، وسىعان بالاما رەتىندە بىرگە-بىردى قوسقاندا «ەكى» دەگەن قازاقتىڭ لاقاپ اتى شىعاتىنى وسى.

       -   ەڭ العاشقى وت جاققاندار اد قاۋىمى (قاراشاڭىراعىندا ادايلار وتىر). ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىنىڭ قاق تورىندەگى قاراتاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭىنىڭ وتپان (وت مان، وت ادام) دەپ اتالاتىنى جانە ىشىنە وت جاعۋ ءۇشىن جاسالعان  قوندىرعىنى «وشاق»، «موسى» دەپ اتايتىنىمىز وسىدان.  ءبارىنىڭ ءسوز تۇبىرلەرىنىڭ بىردەي بولاتىنى وسى. ياعني وتتىڭ (ودتىڭ) اۆتورى ودوي (اداي) بولسا، موسى مەن وشاقتىڭ اۆتورى ادايدىڭ ءۇشىنشى بۋىن ۇرپاعى قوساي بولىپ تۇر. مىنا كورشى ورىستاردىڭ بارلىق دەرەكتەرىندە  ادايلاردى ودوي، ودويۋت، ۋودوي دەپ حاتتاعان.  بۇگىنگى وتان دەگەن ۇعىمىمىزدىڭ تولىق ماعىناسى وسى وتپان.

      -  بوساعا (ءۇيدىڭ بوساعاسى)، قوس اعا (ءۇيدىڭ اعاسى)،  قوش كەلدىڭىزدەر! قوش كوردىك! دەگەن ۇعىمداردىڭ دا، سونىمەن قاتار «بوساعا» تاڭبانىڭ دا اۆتورى وسى قوسايلار. بۇل وسى تاڭبانى يەمدەنگەن رۋلاردىڭ ءبارىنىڭ اتاسى قوساي دەگەن ءسوز. ءبىز بىلەتىندەردەن (بىلمەيتىندەرىمىزدە بولۋى مۇمكىن) بۇل كۇندە «بوساعا» تاڭبانى يەمدەنگەندەر  قوڭىراتتار، ماڭعىتاي، قاراكەسەك جانە ساڭعىلى بولىپ تابىلادى.

      -  شىندىقتان ەشكىم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايدى. مىنا باتىس ەلدەرىنىڭ كەز-كەلگەن زاتتىڭ وزەگىن «وس» دەيتىندەرى دە وسى قوساي اتامىزدىڭ اتى.

      -  قاسىڭدا جانىڭ سۇيگەن جارىڭ نەمەسە سەن ءۇشىن جانىن قيۋعا بار دوسىڭ بولسا مىنا جارىق دۇنيەدە جولىڭنىڭ بولاتىنى دا، دوس دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبىرىنىڭ وس بولاتىنى دا وسى. وسى كەلتىرىلگەن ۇعىمداردىڭ، سونىمەن قاتار ءسوز تۇبىرىندە «وس» دەگەن ءسوز بار بارلىق اتاۋلاردىڭ ءبارىنىڭ دە «اۆتورى» قوسايلار.

      - كوكشە باتىردىڭ بالاسى ەر قوساي تۋرالى جىردىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار.  جىر  تاريحتا بولعان وقيعالاردى قامتيدى. جىردىڭ بارلىعىنىڭ مازمۇنى ۇقساس، نەگىزگى تاقىرىبى – وتان قورعاۋ، يدەياسى – ەل بىرلىگىن ساقتاۋ. قىرعىزدىڭ «ماناس» ەپوسىندا كوكشە ەسىمى كەزدەسەدى. بۇل «ەر قوساي» جىرىنىڭ حالىققا ەرتەدەن بەلگىلى ەكەنىن، ءبارىنىڭ ءبىر اتادان تارايتىنىن، سوعان سايكەس الەم ەلدەرىنىڭ دە بىر-بىرىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعانىن دالەلدەيدى. مۇرىن جىراۋ جىرلاعان «كوكشە باتىردىڭ ۇلى ەر قوساي» جىرىنىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى «ەر قوساي» جىرىنا ۇقساس بولعانمەن، باياندالاتىن وقيعا مۇلدە بولەك. «ەر قوساي» داستانىنىڭ ءار جىلدارى جينالعان 7–8 نۇسقاسى الماتى قالاسىنداعى ورتالىق عىلىم كىتاپحانانىڭ قولجازبالار قورىندا ساقتاۋلى.

     -  التايلىق «ما اداي قارا» داستانىنىڭ باستى كەيىپكەرى مان اداي قارانىڭ ۇلى كوگەدەي باتىر مەن قازاقتىڭ كوكشە باتىرى ءبىر بەينە. قازاقتىڭ اكەلەرىن «كوكە» دەيتىندەرى سولاردان قالعان بولىپ تۇر. كوك اسپانىمىز بەن كوك تۋىمىزدىڭ دا نەگىزى وسى اتامىز بولىپ تۇر.

     -   قوساي رۋىن قازاقتىڭ  نەگىزىن قالاعان بارلىق رۋلاردىڭ ىشىندە بار دەسە دە بولادى. مىسالى:

         قوساي رۋى - ۇلى ءجۇز (اقارىس) - جالايىردىڭ ىشىندە بار.

         اباق كەرەيلەردىڭ جاستاباننان تارايتىن ءبىر تارماعى قوساي دەپ اتالادى.

         نايمان (ورتا ءجۇزدىڭ) رۋلىق شەجىرەسىندە دە ەرگەنەكتى ۋاقتان تارايتىن قوساي رۋى بار.

         ورتا ءجۇز قىپشاقتىڭ دا ءبىر تارماعى قوساي.

         الشىننىڭ اعا بالاسى ءالىم - كەتەنىڭ دە ءبىر رۋى قوساي دەپ اتالادى.

         ۇلى ءجۇز —  ىستىنىڭ قۇرامىندا دا قوساي رۋى بار.

         قوڭىراتتىڭ – جەتىمدەر – سارىسىنان تارايتىن قوساي رۋى بار.

         ورتا ءجۇز (جانارىس) ۋاقتاردىڭ كوپتەگەن ۇرپاقتارى وزدەرىن ەرقوسايدان تاراتادى. ۋاق: بەتكە · ەرقوساي · قالدىباتىر · جانتەلى · بايمەن · توقتامىس · سارمان · ەرگەنشى بولىپ تاراتىلادى.

         بۇل ءتىزىمدى ءالى دە ارى قاراي جالعاسىرىپ كەتە بەرۋگە بولار ەدى. ونىڭ بىزگە قاجەتى دە جوق. سەبەبى، قوساي  ەسىمدى رۋ (ەل) تەك قانا قازاقتىڭ ەمەس، الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى، ۇلكەن رۋلارى مەن تايپالار بىرلەستىكتەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە قۇرامىندا بار. دەمەك، ەلدى ەلگە قوسىپ، ءار ءبىر بولەك شىققان رۋلار مەن ەلدەرگە وڭ باتاسىن بەرىپ وتىرعاندار وسى قوساي اعا ۇرپاقتارى. قوسايلار وزگە قازاقتارعا اتا، بىزدە ولار اعا  دەپ قۇرمەتتەلەدى. الىس ساپارعا شىعاردا، حالىق مۇددەسى ءۇشىن كەلەلى ءىس باستاردا، جاۋعا اتتاناردا قوساي اتا ۇرپاعىنان باتا الۋ، قاسىنداعى ساپارلاس سەرىگىڭ قوساي اتا ۇرپاعى بولسا جولىڭ بولادى دەگەن ۇعىم سول نۇق پايعامبار زامانىنان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. اقيقاتىندا دا، تەك قانا قوساي اتا ۇرپاعى نۇق پايعامبارعا جولداس بولعانداردىڭ عانا جولى بولعانىنا قانداي داۋ بار.  ارينە، سولاي. قاسىندا اعاسى جۇرسە، ءىنىسى قور بولۋشى ما ەدى. قازاقتىڭ «اعاسى باردىڭ جاعاسى بار، ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار» دەگەن ماقالىنىڭ اۆتورى دا وسى قوسايلار. قازاقتىڭ ۇيگە كىرەر ەسىگىنىڭ ەكى قاپتالىن بوساعا دەيتىندەرى دە وسىدان. قوسايلار جۇرگەن جەردە ەل بولىپ ۇيىسۋ، شىنايى ادامي قاسيەت، اۋىزبىرلىك، ب ا ق پەن بەرەكە بار. قازاقتىڭ الىس ساپارعا شىقساڭ «قوسايدان جولداسىڭ بولسا، جولىڭ بولادى»، نەمەسە كەلەلى ءىس باستاردا قوساي اتا ۇرپاعىنان باتا الىپ باستايتىندارى وسى. وسى دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبىرىنىڭ وس بولاتىنى دا وسى.      

       وسى ۇلى قاعيدانى بۇكىل الەمگە باستاپ بەرگەن وس (وش)، قوس، قوساي اتتى اتامىز بەن انامىزعا جانە  سول ءىزدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى ۇرپاقتارى قوسايلارعا بۇكىل الەم قارىزدار.

      ءۇش سانى (قوس، ەگىز، جۇپ+اي) قوساي اتامىزدىڭ ساندىق اتاۋى، ول قازاقتا كيەلى دە، قاسيەتتى سانالادى. باسىن اشىپ كەتەيىن، كيەلى سانالاتىن ءۇش سانىنىڭ ساندىق اتاۋى ەمەس، قوساي اتامىزدىڭ ءوزى. قازاقتىڭ كيەلى ساندارىنىڭ ءبارىنىڭ ماعىناسى وسىنداي. بۇل كۇمانعا دا، داۋعا دا جاتپايدى. ادام بالاسى دۇنيەگە كەلەدى، ولەدى، ولگەسىن ۇمىت بولادى. تەك ەكى ادام عانا ماڭگى ولمەيدى: ءبىرىنشىسى ەلىن جاقسىلىققا جاقىنداتقان ادام، ەكىنشىسى ەلىن سورلاتقان ادام.   

         «ساق دەپ اتالاتىن تايپالاردىڭ ءارقاسىسىنىڭ ءوز الدىنا حانى بولعان. حانداردىڭ ءامىرى كۇشتى ەدى، حان قازا بولسا، ونىڭ ولىگىن ارباعا سالىپ ەل ارالاتقان» - دەيدى. («قازاقتىڭ كونە تاريحى» الماتى 1993. 52-53 بەتتەر). تاريحتان بەلگىلىسى «ساق» اتالعان حالىق (ب.ج.س. دەيىنگى 7-4 عاسىرلاردا) قازىرگى ارال، سىرداريا، قاراتاۋ، الاتاۋ، تالاس، شۋ، ىلە، تارباعاتاي، پامير-التاي، بالقاش، كاسپيي، جەم، جايىق، ياعني قازىرگى قازاق ەلى ايماعىندا قونىستانعان. ولاردى «تيگرا حاۋدا ساقتارى» (شوشاق توبەلى تىماق كيەتىن ساقتار) دەپ اتاعان. قازاق حالقى دا كۇنگى كەشەگە دەيىن وزدەرىن «شوشاق توبەلى قازاقپىز» دەپ اتاعان.

        وسى جەردە ولار وزدەرىن نەگە شوشاق بورىكتىلەر دەپ اتادى دەگەن سۇراقتىڭ وز-وزىنەن تۋىنداپ تۇرعانى انىق. ونى انىقتاۋ ءۇشىن تاعى دا ەشقاشان جاڭىلىسىپ كورمەگەن ءسوز تۇبىرىنە جۇگىنەمىز. وزدەرىڭ كورىپ وتىرعانداي شوشاقتىڭ ءتۇبىرى وش (وس)، ياعني قوساي اتامىزدىڭ ەسىمى. بۇل باياعى نۇق پايعامبار زامانىنداعى توپان سۋعا قارىق بولعان ەلدىڭ اتاۋى. سول ەلدەن تەك قانا نۇق پايعامباردىڭ وتباسى جانە مۇسىلماندىقتى مويىنداعان سەكسەن وتباسى كەمەگە ءمىنىپ امان قالعان دەلىنەدى ەجەلگى شەجىرەلەردىڭ بارىندە. كەمەنىڭ توقتاعان جەرى قازىعۇرت تاۋى. بۇل ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسى قازىق جۇرت.  نۇق پايعامباردىڭ تەگى قوساي. سول ەل تۇگەلدەي سۋعا قارىق بولىپ، تەك قانا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسىنە مىنگەن جاندار امان قالىپ، سول ەلگە نۇق پايعامبار سوڭعى «نۇكتەنى» قويدى. ودان كەيىنگى ۇرپاق قوساي نۇق بولىپ، ال سويلەمدە قوس نۇكتە بولىپ جالعاسىپ كەتتى. قوس نۇكتە - قوساي نۇقتىڭ لاقاپ اتى. قوساي رۋىنىڭ قازاقتىڭ بارلىق رۋلارىنىڭ قۇرامىندا بولاتىنى، قوسايدان جولداسىڭ بولسا جولىڭ بولادى دەلىنەتىنى جانە ولاردىڭ اعا بالاسى دەپ قۇرمەتتەلەتىنىنىڭ سىرى وسى.

         ءبىز بۇل تۇجىرىمنىڭ اقيقات ەكەنىن مىنا سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ قوس نۇكتەنى «دۆوە توچيە» دەيتىندەرىنەن ايقىن كورە الامىز. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، «توچكانىڭ» ءسوز ءتۇبىرى وش (وس) بولىپ ولار دا نۇق پايعامبار اتامىزدىڭ رۋى قوساي اتامىزدىڭ اتىن ۇستاپ وتىر.

          ال، ساۋكەلەگە تاعىلاتىن «ۇكىگە» كەلسەك. بۇل نۇق (نۇك) قاۋىمىنىڭ ءتۇپ اتاسى – ۇكاشا اتا.  ۇكاشا اتامىزدىڭ، ياعني نۇق اتامىزدىڭ مولاسى وسى قازىعۇرت تاۋىنا جاقىن ماڭايدا. ەجەلگى جازبالار نۇق پايعامبار قاۋىمىن ۇكىش قاۋىمى دەپ اتاپتى.

          ۇكىش قاۋىمى – نۇق پايعامبار قاۋىمىنىڭ ەجەلگى اتاۋى. نۇقتىڭ ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، ءوز اتاسى) ۇق (ۇك) بولاتىنى وسىدان. قازاق كەلىندەرىنىڭ ساۋكەلەسى مەن دومبىراعا تاعىلاتىن ۇكىنىڭ جانە ءۇمىتىمىزدى ۇكىلەيتىنىمىزدىڭ سىرى وسى. قازىرگى «ۇكىم» (جارلىق)، «ۇكىمەت» دەگەن ۇعىمىمىزدىڭ دا اۆتورى وسى ۇكىش (نۇق) قاۋىمى. بىزدەن باسقا ەشبىر ەل ءوز بيلىگىن ۇكىمەت دەپ اتامايدى.

جالعاسى مىنا سىلتەمەدە.

مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى،

ماڭعىستاۋ