ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «ءوز مىندەتىمىزدى اتقارىپ بولدىق. بۇدان ارعى شارۋانى جاڭا دەپۋتاتتار جالعاستىرۋى كەرەك» دەپ مالىمدەمە جاساپ، ەلباسىدان وزدەرىن تاراتۋدى سۇراعالى دا تۋرا ءبىر اپتا بولىپتى. پارلامەنت تومەنگى پالاتاسىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ءالى ناقتى شەشىم شىقپاعانىمەن، ەل كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ وتەتىنىنە كۇماندانبايدى. ءىرىلى-ۇساقتى ساياسي پارتيالاردىڭ اشىق بەلسەندىلىك تانىتپاسا دا جاڭا ناۋقانعا قاتىساتىندىقتارىن ءبىلدىردى. ءتىپتى، قوعامعا «جاڭا پارلامەنتتە كىمدەر بولۋى ءتيىس؟» دەگەن ساۋال تاستالىپ، جۇرتتىڭ تامىرىن باسىپ كورۋگە ارەكەتتەر جاسالۋدا.
سونىمەن، ەلباسى ءماجىلىس ۇندەۋىن قابىلداپ، جاڭا سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى جارلىق شىعارسا، ساياسي دودا ناۋرىز ايىندا وتەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەكى ايعا جۋىق ۋاقىت بولسا دا، مۇنداي ۇلكەن ساياسي ناۋقان ءۇشىن بۇل مەرزىم جەتكىلىكسىز دەسە دە بولادى. الايدا، ەلدە سوڭعى سايلاۋلاردىڭ بارلىعى دەرلىك وسىلاي كەزەكتەن تىس، اپىل-عۇپىل ءوتىپ جۇرگەنىن ەسكەرسەك، بۇعان بالەندەي تاڭ قالۋدىڭ دا رەتى جوق. قىسقا مەرزىم ىشىندە ساياساتكەرلەر شۇعىل شەشىم قابىلداپ، ساياسي دوداعا تۇسۋگە، بيلىك سىزىپ بەرگەن جولمەن جۇرۋگە ءماجبۇر.
الدا وتەتىن سايلاۋ تۋرالى دا ەلدىڭ پىكىرى ءبىر جەردە توعىسپايدى. بىرەۋلەر «سايلاۋ ءوتتى نە، وتپەدى نە، ءبارىبىر سول دەپۋتاتتار قايتا سايلانادى» دەپ ۇمىتتەرىن ءبىر جولا ءۇزىپ قويسا، ەندى ءبىرى «بۇل – قالاي بولعاندا دا ساياسي جاڭارۋعا باستايتىن شارا. ەلدەگى ساياسي كۇشتەرگە بەرىلگەن جاڭا مۇمكىندىك» دەگەن باعا بەرۋدە. شىنىمەن دە، ەرتە ءوتسىن، كەش ءوتسىن، كەز-كەلگەن سايلاۋدى ءاربىر ساياسي ۇيىم ۇتىمدى پايدالانا ءبىلۋى كەرەك.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءوز ۇندەۋلەرىندە ايتقانداي، بۇل سايلاۋدا پارلامەنت ءماجىلىسى جاڭارۋى كەرەك. جاڭارۋ دەگەندە دە تەك دەپۋتاتتاردىڭ اتى-جوندەرى عانا وزگەرىپ قويماي، زاڭ شىعارۋشى ورگانعا وزىندىك ۇستانىمى، قوعام دامۋىنا دەگەن وزگەشە كوزقاراسى بار، ۇلتتى ورگە سۇيرەۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن كورە بىلەتىن جاڭا تولقىن كەلۋى كەرەك. بۇگىنگى ماجىلىستەگى ءۇش پارتيا اتى بولەك بولعانىمەن، زاتىندا ەش ايىرماشىلىعى جوق ۇيىمدار. وپپوزيسيامىز دەپ ايقايلاعان «اقجول» دا، كەدەي-كەپشىكتىڭ مۇڭىن جوقتايمىز دەگەن كوممۋنيستەر دە «نۇر وتاننىڭ» جەتەگىندە ءجۇرىپ كەلدى. ءماجىلىس وكىلەتتىگى اياقتالعانشا جۇرە بەرمەك تە ەدى.
ەندىگى سايلاۋ شىنىمەن دە وسى بىرىزدىلىكتى دوعارۋعا ىقپال ەتە الا ما؟ سايلاۋ جايلى داقپىرت شىققاندا بوي كورسەتە باستاعان كوپ ساياساتتانۋشىلار مەن ساراپشىلار جاڭارعان پارلامەنتكە كەمى 5 پارتيا وتەدى دەگەن «جوسپار» دا جاساپ قويدى. قىزدى-قىزدىمەن ول پارتيالاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ جاتقاندار دا بار. بۇل ورايدا ءماجىلىس وعان وتكەن پارتيالاردىڭ سانىمەن ەمەس، دەپۋتاتتىق مانداتقا يە بولعان ناقتى ازاماتتاردىڭ ساياسي سالماعى تۇرعىسىندا جاڭارۋى ءتيىس سياقتى.
ءماجىلىس پەن سەنات تۋرالى سوڭعى پىكىرلەرگە قۇلاق تۇرسەك، ولاردىڭ كوبى «قازاق پارلامەنتى قارتتار ۇيىنە اينالدى» دەگەنگە سايادى. شىنىمەن دە، بۇگىنگى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ جارتىسىنا جۋىعى زەينەت جاسىنداعىلار جانە زەينەتكەرلىكتىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعاندار ەكەن. وسى ورايدا، ءماجىلىستىڭ «جاسارعانى» دا كەرەك سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز، ساياسات ساحناسىندا «جاستار وكىلى» سانالاتىن تاڭىربەرگەن بەردىوڭعاروۆتىڭ ءوزى ناۋرىز ايىندا قىرىق جاسقا تولادى. قولدانىستاعى زاڭناماعا ساي وتىزدان اسقاندار «جاستار» دەگەن كاتەگوريادان اۆتوماتتى تۇردە شىعىپ كەتەدى. ياعني، ماجىلىستە جاستار اتىنان سويلەيتىن، جاڭا بۋىننىڭ ءۇنىن جەتكىزەتىن ازاماتتاردىڭ ورنىن قاريالار مەن جىگىت اعالارى يەلەنىپ وتىر.
تەك ساندىق كورسەتكىشتەرگە ارقا سۇيەۋ سالدارىنان بولسا كەرەك، پارلامەنتتى ساياسي باسەكە الاڭىنا اينالدىرۋ ءىسى وعان 3 پارتيادان دەپۋتاتتار سايلاۋمەن شەكتەلدى. ەسەسىنە بۇرىنعىداي باتىل باستاما كوتەرىپ، ەل كوكەيىندەگى ماسەلەلەردەن ۇندەۋ جاسايتىن دەپۋتاتتاردان كوز جازىپ قالدىق. بيلىك پارتياسىنىڭ قۇرامىندا بولسا دا كەزىندەگى ۇكىمەتكە قاراتا سىن ايتا الاتىن سەرىك ءابدىراحمانوۆ، نۇرتاي سابيليانوۆ، مۇرات ابەنوۆ، بەكبولات تىلەۋحاننىڭ دەيگەيىندەگى دەپۋتات جوق بۇگىنگى پارلامەنتتە. دەمەك، «اۋىلدان» با، «اقجولدان» با، ماسەلە دەپۋتاتتاردىڭ قاي پارتيانىڭ وكىلى بولۋىندا ەمەس، ەلشىل، مەملەكەت بولاشاعىنا، ۇلت تاعدىرىنا جانى اۋىراتىن تۇلعا بولۋى ماڭىزدى. بۇگىنگى جەمقورلىق جايلاعان بيلىك ورگاندارىنىڭ جۇمىسى، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارداعى كوررۋپسيالىق سحەمالار، سوت تورەلىگىندەگى ادىلەتسىزدىكتەر مەن قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنەن ءزابىر كورگەن قازاقتىڭ قامى، قىل اياعى شيرەك عاسىر بويى كەڭسە ءتىلى بولا الماي كەلە جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ جايى، ءبارى-بارى بۇگىنگى پارلامەنت تورىندە كوتەرىلمەي كەلەدى. ولاي بولسا، زاڭ شىعارۋشى ورگاندا اتقارۋشى بيلىكتەن اقىرىپ تەڭدىك سۇرايتىن الاششىل ازاماتتارعا ورىن بۇيىرۋى كەرەك.
ۇلت ماسەلەسىنە كەلگەندەي اينالىپ وتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر جاعداي بار. ول وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلگە كەلگەن قانداستارىمىز. ولار دا بۇگىندە ءبىر قاۋىم ەل بولدى. قوعامدا وزىندىك ءۇنى بار، مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا قوسار الەۋەتى بار ۇلكەن توپقا اينالدى. 24 جىلدا قازاقستانعا ءبىر ميلليوننان استام قانداسىمىز ورالىپتى. ولاردىڭ الدى اعارتۋ، شاعىن جانە ورتا بيزنەس، ونەركاسىپ، مەملەكەتتىك قىزمەت سىندى بىرنەشە سالادا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ ىشىندە ەلىمىزگە ەرتەرەكتە كەلگەن، كونستيتۋسيا بويىنشا ماجىلىسكە سايلانۋعا قۇقىق بەرەتىن قازاقستان اۋماعىندا ون جىلدىق تۇراقتى تىركەۋى بارلار دا جەتىپ ارتىلادى.
الداعى سايلاۋدا ۇمىتكەرلەر وسىنداي تالاپتار تۇرعىسىنان تالقىعا تۇسسە ءجون بولار ەدى. ايتپەسە، ساياسي باعدارلاماسىن سايلاپ، ۇگىت ماتەريالدارىن دايىنداپ وتىرعان ۇمىتتىلەر جەتەرلىك. ولاردىڭ ارتىندا قارجىلىق، اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتەتىن، قولدارىندا ءتۇرلى بيلىك تەتىكتەرى بار، ساياسي دودانىڭ باستالعاندىعى رەسمي جاريالاناتىن ءساتتى كۇتىپ وتىرعان قارجىلىق-ونەركاسىپتىك، ساياسي، ءتىپتى، ەتنيكالىق توپتار تۇر. ساياسات ساحناسىندا سان سارىنعا سالىپ، نەشە الۋان ءان شىرقالادى. ۋادەنىڭ دە ءتۇر-تۇرى بەرىلەدى. جوق جەردەن بيلىككە سىن ايتقان، «كوزسىز باتىرلار» دا پايدا بولا كەتۋى عاجاپ ەمەس. سول كەزدە سايلاۋشى تەك ءبىر كۇندىك سايلاۋدى ويلايتىن ساياساتكەردەن ەل تاعدىرىنا الاڭداۋلى شىن قايراتكەردى ايىرا ءبىلۋى كەرەك.
جومارت ابدوللا ۇلى
