1. HH ǵasyrdyń basyna, dálirek aıtqanda 1921  jylǵa deıin qazirgi Mońǵolıa Túrkistan dep atalǵan.
2. Mońǵol ımperıasynyń 1331 jylǵy kartasynda qazirgi orys jeri de «Alash» quramyna kiretindigi, onyń ımperıanyń Qıyr Soltústik batystaǵy ajyramas bóligi ekendigi kórsetilgen. Alash pen Qazaq sınonım jáne Alash Qazaqtyń urany emes pe? 
3. Shyńǵys qazan atamyzdyń tegi qazaq ekendiginiń basty aıǵaǵy kúni búginge deıin birde-bir el Shyńǵysty meniń atam dep senimdi túrde aıta almaı keledi. Eger ony biz aıtpasaq, ony eshkim eshqashan aıta almaıdy. Aıtqan kúnde de ony ózderinen basqa eshkimdi de sendire  almaıdy.
4. Shyńǵysqan qaǵanatynyń aqshasy teńge dep atalǵan. Bizder ony qazirde de teńge dep ataımyz. Myna soltústiktegi kórshi orystardyń «dengı» dep júrgenderi osy bizdiń teńgemizdiń ataýyn oryssha transkrıptasıa jasaǵany.
5.  Shyńǵys qaǵan ımperıasynyń  teńgelerinde «Qazaq», «Alash» jáne «Aǵa han» degen jazbalar bolǵan. Shyńǵysqannyń eli qazaq dep atalmasa, mundaı jazbalar bolmaǵan bolar edi. Kúni búgingi qolyńdaǵy teńgeńde de «Qazaqstan» degen elińniń ataýy turǵan joq pa? Búkil álem elderi aqshalarynda ár eldiń óz ataýlary jazylady. Negizinen memlekettiń ataýy men aqsha ataýy sáıkes kelmeıtin jaǵdaılarda kóp kezdesedi. Mysaly,  nepal, pakıstan, úndiler men ındonezıalyqtardyń rýpıi;  ıýgoslavıa, kýveıt, ırak pen ıordanıalyqtardyń dınary;   orystardyń rýbli; qytaıdyń ıýany t.t. Áıtse de, sol eldiń aqshalarynda memleket ataýy mindetti túrde jazylady. Aqshalaryna memleket ataýyn jazbaıtyn el tarıhta bolyp kórmegen. Túsine bilgen kisige osy ataýlardyń bári sol eldiń shyqqan teginen (tarıhynan)   tolyqtaı habar beredi. Mysaly, rýpı (rýpıa), rýbl degen ataýlar qazaqtyń rý bı, rýyńdy bil; dınar – din (dın) jáne a; ıýan – man (Manǵystaý) degen uǵymdardy qamtıdy.
6. Ol zamandaǵy muńaldar (mońǵoldar) qazaqtyń Ana tilinde sóılegen. Qazirgi Mońǵoldardyń tili basqa. Mysaly,olar sol Shyńǵysqan zamanynda muńaldardyń ózimen jazylǵan «Muńaldyń qupıa shejiresi» atty tarıhı eńbekti aýdarmashysyz oqı da, túsine de almaıdy. Sol sıaqty, Shyńǵys qaǵanǵa baǵynǵan elderdiń bári de osy biz sóılep júrgen tilde sóılegen, ıaǵnı báriniń ortaq tili búgingi qazaqtyń ana tili bolǵan.
7. Olardyń salt-dástúri, ádet-ǵuryptary dál qazirgi qazaqtardikindeı boldy. Eshqandaı aıyrmashylyǵy joq. Al, qazirgi mońǵolıadaǵy mońǵoldardyń  salt-dástúri men ádet-ǵuryptarynda aıyrmashylyq óte kóp.  Mysaly, sol "Qupıa shejirede" sol eldiń kelinderiniń úlken kisilerge "Sálem etkeni" jazylǵan. Eske usta! Qazaqtan basqa eshbir eldiń kelinderi Sálem etpeıdi. Úsh júz jylǵa jýyq orys bodandyǵy kezinde ózge óńirlerdiń kelinderi bul dástúrdi umytqan kezde, Qaz Adaıdyń kelinderi sálem etýdi umytqan joq.
8. Qazirgi mońǵoldardyń rýlyq júıesinde Shyńǵysqan shyqqan eldiń rýlyq júıesi joq. Ol júıe tek qana qazaqtarda saqtalǵan. Shyńǵysqan eliniń rýlyq júıesi demekshi, ol júıe Qaz Adaıdan basqa eshbir eldiń quramynda joq.   Barlyq jazba derekterde atamyzdyń tegi ejelgi túriktiń Qıan (Qıat) rýynan dep kórsetilgen. Qıan atty rý Qazaqtyń qarashańyraǵy Adaıdyń Muńalynan órbıdi. Bul Adaı shejiresinde aıqyn kórsetilgen. Áıgili Murat aqynnyń "Úsh Qıan" jyrynda eske alyp qoıyńyz. Daý týdyrmas úshin basyn ashyp keteıin, Qıat rýy tek qana Adaıda emes, Qońyratta da, Ózbekte de, Qaraqalpaqtarda da t.b. kóptegen elderdiń ishinde bar. Bulardyń báriniń tegi, ıaǵnı shyqqan jeri bir. Adaı atadan taraıdy. Qıat rýlarynyń shyqqan tegi Qıan. Qıat onyń kópshe túrdegi ataýy.

       9. Shyńǵysqan qaǵanatynyń bas tańbasy (gerbi) «Til tańba» bolǵan. Bul tańba búgingi Mońǵolıadaǵy Shyńǵysqannyń týǵan jeri Avargadadaǵy Shyńǵysqanǵa arnalǵan "obelıskige" salynǵan.  Bul "Til tańbaly Adaılardyń»  bas tańbasy.

          Osy "Til tańba" Mańǵystaýdyń ejelgi qorymdarynyń bárinde de kezdesedi. Shyńǵys qaǵan ımperıasynyń bas tańbasy «Til tańba» bolatyn sebebi, eń alǵash Uly Jaratýshy - Alla Adam Ata men Aýa Anany jaratqanda osy bizdiń Ana tilimizben birge jaratqan. Búgingi Qaz  Adaılar sol alǵashqy Adam Atanyń qarashańyraǵynyń ıeleri bolyp tabylady. Adaıdyń Qazaq shejiresiniń eń sońynda turǵan sebebi de osy. Myna batys pen orystyń bizdiń atalarymyzdy «ıazychnıkı» dep atap júrgenderiniń de syry osy.

          Qazirgi Mońǵol taıpalarynyń arasynda Shyńǵysqannyń «Til tańbasyn» ıemdenetin birde-bir taıpa joq. Ol tańba tek Adaılarda ǵana saqtalǵan. Olar ózderin kúni búginde de «Til tańbaly Adaılar» dep ataıdy.

10. Shyńǵys qaǵan atamyzdy meniki dep menshiktep júrgen qazirgi Mońǵolıada da, nemese ózge elderde de Shyńǵysqannyń ósıetteri saqtalmaǵan. Al, bizdiń aramyzda Atamyzdyń ósıetteri túgeldeı saqtalǵan.  Bul jerde de týra Qorqyt babamyz sıaqty. Búkil Túrik Qorqytty meniń atam deıdi. Biraq onyń kúıleri (Mysaly, «Qorqyttyń kúıi») tek qana qazaqtarda saqtalǵan.

11. Atamyzdyń laýazymy barlyq tarıhı derekterde qaǵan dep atalady.  Al,  Mońǵolda qaǵan degen laýazym joq.

12.  Mońǵolda han degen de laýazym joq. Olar bıleýshilerin Qontaıshy dep ataıdy. Ol búgingi Mońǵol atalǵan eldiń urpaǵy bolǵanda Qontaıshy dep atalýǵa tıis edi.

13. Shyńǵysqandy qaǵan dep jarıalaǵan jer búgingi qazaqtyń Saryarqasyndaǵy  Shyńǵys taýy. Qazaqtyń áıgili on eki rýynan (On eki ata Baıuly)  bir-bir ókilden 12 adam atamyzdy sol taýdyń ústine aq kıizge salyp, kóterip shyǵyp taýdy Shyńǵys dep atap, atamyzǵa Shyńǵys degen madaq at beredi. Bul derekterdi Shákárimniń shejiresinen taba alamyz. Onyń rýynyń Muńal ekendiginiń aıdaı aıǵaǵy sol taýdyń eń bıik shyńy kúni búginde de Muńal shyńy dep atalady. Shyńǵysqannyń rýy (atasy) Muńal bolmasa, Shyńǵys taýdyń eń bıik shyńy Muńal shyńy dep atalmaǵan bolar edi.

Týra osy jaǵdaıǵa baılanysty Kavkaz taýyn úlgi etip alýǵa bolady. Qazaqta ony ejelgi jyr, shejirelerde «Qap taýy» dep ataǵan. «Qap» taýy ushy-qıyry joq, kóp jerdi orap alatyn taý, ıaǵnı bıiktik ólshem-mejesi bolǵan meken jaı.  «Qap»  taza qazaq sózi. Bul sóz kúni búginde de bizde qoldanysta bar. Kez kelgen zatty ishine salatyn matadan (kenepten) jasalǵan ydys retinde qoldanylady. Bul, aldyńǵy Qap sóziniń balama maǵynasy. Sonda «Kapqazdyń» tolyq maǵynasy – Qazaqtyń uly taýy.

 «Kavkaz» taýynyń aty «qaz», «qazaq» sózinen shyqqanyn jáne qazaqtardyń (kasahı) bizdiń zamanymyzdan buryn Kaspıı teńiziniń batysynda turatyn kún taıpasy ekenin Chehoslavakıa akademıgi B.Groznyı men akademık I.Ia.Marrda kórsetedi. 

       Kavkaz – Qap jáne Qaz degen eki birikken sózden turatyn taza qazaqı ataý. Bul jerde Qazdyń (qazaqtyń) Qap sózinen keıin turǵany, Qaptyń sóz túbiri Ap (apa), ıaǵnı ana degendi bildirip, qazaqtyń Úsh ananyń balasy ekendigin kórsetip tur. Bul tujyrymymyzdyń kim-kimdi de moıyndatar, taǵy bir bultartpas dáleli,  Taý degen sózdiń ózi Aýa anamyzdyń esimi ekendigi. Taý menen Aýa anamyzdyń esiminiń «Aý» degen bir túbirden  bolatyny osy. Sóz túbiri jańylyspaıdy.

       Kapqaz taýy men qazirgi Qazaq dalasynyń (Mańǵystaýdyń) arasyn Kaspıı teńizi bólip jatyr. Kaspıı sóziniń tolyq ataýy Qas bı. Kaspıı sózindegi «Pıdiń» túpki maǵynasy «Bı». Bunyń basty dáleli, bul kúnde Qap taýynyń arjaǵynda turatyn Alban eli (Albanıa) Qap taýyn «Taý bı» dep ataǵan.  Sol Albanıa men Qazaqtyń Uly júziniń (Aqarys) quramyndaǵy Alban rýynyń tegi bir, soǵan sáıkes tańbalary da birdeı. Demek, Taý bıdiń baýraıyndaǵy teńizdiń Qas bı atalýy óte oryndy bolyp shyǵady. Taý bı «úsh anadan týǵan» qazaqtyń laqap aty. Onyń keıinnen Qapqazǵa, ıaǵnı qazaqtyń Qap taýyna aınalýynyń syry osy. Sońǵy ataýdan biz  uly, bıik degen sıaqty jalpylama ataýdyń anyqtalyp, naqty Qazaq atymen atalǵanyn kóremiz.

       Endi myna jaǵdaıǵa kóńil bóleıik. Osy taýdyń  bıik shyńdarynyń biri Elburys, taǵy biri Adaı shyńy dep atalady. Bul jerde de taýdyń atyna el ataýy, al onyń eń bıik shyńyna sol eldiń atasynyń aty qoıylǵan. Bul tek Shyńǵys taýy men Kap taýyna emes, barlyq taýlarǵa da osylaı qoldanylady.

       Elbýrstyń tolyq maǵynasy El Bóri, al Adymyz ata, Aıymyz ana. Demek, bul búgingi qazaqtyń atasy El bóriler, ıaǵnı Ad bolsa, qarashańyraǵynyń ıesi Adaı degen sóz.

14. Olardyń dini de bizdiń dinimizben birdeı boldy.  Jalǵyz Jaratqanǵa syıynyp, Táńirge tabyndy. «Qupıa shejireniń» úsh jerinde Shyńǵysqan atamyzdyń «Moınynan burshaq salyp, Táńirden tilek tilegeni» sýretteledi. «Moıynǵa burshaq salyp, Táńirden tilek tileý» qazaqtan basqa eshbir elde joq. Qazirgi mońǵoldar mundaıdy kóz aldaryna elestete de almaıdy.

15.  Shyńǵys qaǵannyń aınalasyndaǵy rýlardyń barlyǵy kúni búginde de qazaq halqynyń quramynda.

16. Qazaq atalǵan handyqtyń (15 ǵasyr) handarynyń barlyǵy Sol Shyńǵys qaǵan atamyzdyń úlken uly Joshydan

taraǵan urpaqtar boldy. Ózge rý-taıpadan birde-bir adam han saılanǵan joq. Qazaqta "Úlken ul taq murageri, kenje ul qarashańyraq ıesi" dep atalǵan.

17. Barlyq jazba da, aýyzsha da derekterdiń bárinde qazaqtyń áıgili hany Abylaıdyń teginiń Shyńǵys Qaǵan ekendigi aıtylady. Tek qana Abylaı emes qazaqtyń barlyq handary Shyńǵys qaǵan atamyzdyń úlken uly Joshy áýletinen boldy.

18. Shyńǵys qaǵannyń óziniń de, ata-babalarynyń da, bala-shaǵalarynyń da, aınalasyndaǵy barlyq

qolbasshylarynyń da attary (esimderi) bári-bári qazaqsha qoıylǵan. Ol búgingi mońǵol bolǵanda, olardyń attary da, rýlary da mońǵol tilinde bolýǵa tıis emes pe?

19. Shyńǵys qaǵannyń arǵy atalary da, ózi de, úrim butaqtary da tek qana Qońyratpen quda bolǵan. Ejelgi

Qazaqtar eshqashan dini, tili bóten elmen qyz alysyp, qyz berispegen.  Evropa tarıhshylarynyń osyndaı qarapaıym dúnıeni túsinýge sanalary, ıaǵnı  aqyldary men bilimderi jetpedi. Al, bizdiń «Orys tildi bilgishter» Ózimizdiń qońyratty jat-jurtpen («bilgishterdiń» aıtýynsha jaýmen) máńgi baqı quda qylyp qoıdy.

20.  Shyńǵys hannyń teginiń qazaq ekenin álem elderiniń kóbi biledi. Áıtpese, ýkraın tarıhshysy Vladımır Belınskıı,  Avar tarıhshysy Murat Adjı, aǵylshyn jazýshysy Gofedeı Lıas jáne ózgeler "Shyńǵys hannyń tegi Qazaq" degen tarıhı eńbekterin jazbaǵan bolar edi.

21. Shyńǵys qaǵan ordasy búkil álem tarıhynda Altyn Orda dep jazylǵan. Negizinde Altyn Orda degen ataý tek qana Shyńǵys qaǵan Ordasynyń ataýy emes, ejelgi qazaq qaǵandarynyń báriniń Ordasy solaı atalǵan. Búkil álem elderi túgelge jýyq osy Ordadan basqaryldy. Eske ustaıyq! Altyn Orda degen sóz qazaqtan basqa eshbir eldiń sózdik qorynda joq. Altyn Orda men Alshynnyń tegi bir. Altyn men Alshynnyń túbirles bolatyny da osydan.

22. Qaǵan ordalarynyń Altyn Ordadan da basqa taǵy bir ataýy bar, ol Alash Orda. Ejelgi derekterde osy ekeýi qatar atala beredi. Altyn men Alash sınonım, ekeýiniń túbiri (túbi) bir.

23. Alash pen Qazaq sınonım bolyp tabylady. Ejelgi tarıhshylardyń eńbekterinde osy eki ataý biriniń ornyna biri qoldanyla beredi. Alash qazaqtyń urany, ıaǵnı Alash qazaqtyń balasy.

24. Shyńǵysqannyń senimdi ýázirleriniń biri naıman rýynan bolǵan. Áskerleriniń bári de qazaq taıpalarynan quralǵan. Eýropa patshalaryna jiberilgen elshiler jetkizgen hattar da qazaqsha jazylyp otyrǵan. Ol hattar qazir eýropa elderindegi murajaılarda saqtaýly. Móri de qazaqsha. Mórde "qazaq" degen sóz baryn zerteýshiler aıtyp júr. Eger mońǵol bolsa, mońǵolsha jazdyrǵan bolar edi.

25.  Qazaqtyń barlyq handary, áıgili qoǵam qaıratkerleri, ıaǵnı uly tulǵalarynyń bári Shyńǵysqannyń tikeleı urpaqtary bolyp tabylady.

25.    Qalqa Mońǵoldar jaıly «Muńaldyń qupıa shejiresiniń» esh jerinde jazylmaǵan. Qalqalyqtar  qazaqtar sıaqty Táńirge tabynbaǵan.

26.         Barshamyzǵa belgili Shyńǵys hannyń eli kóshpendi halyq. Al, kóshpendi halyq tek qana qazaq halqy. Otyryqshy elderdiń Shyńǵys qaǵanǵa talasýǵa quqyqtary joq.

27.         "Shyńǵysqan qazaq bolmasa, nege onda qazaqtyń barlyq handary men sultandary taqqa talas kezinde tek Shyńǵys tuqymynan bolýy mindet boldy ?" -degen suraqqa eshbir ulttyń ǵalymy jaýap bere almaıdy.

 28.      Qazirgi mońǵoldar sadaqtyń oǵyn «sum» dep ataıdy. Shyńǵys han ony «jebe» dep ataǵan. Sol úshinde ataqty mergen Jorǵa Adaıǵa «Jebe» degen laqap (madaq) at bergen. Al, «Jebe» Qaz Adaıdyń rýlyq tańbasy bolyp tabylady.

29.      Shyńǵys qaǵannyń tegi qazaq bolmasa, Temirshige Shyńǵysqan degen qazaqı laqap (madaq) atty bermegen bolar edi.

30.   Shyńǵys qaǵannyń tegi qazaq bolmasa, Qazaqtyń Saryarqasynyń qaq tórine atamyzdyń qurmetine Shyńǵys taý degen taý atyn bermegn bolar edi.

31. Shyńǵys qaǵannyń tegi Alshynnyń qarashańyraǵy Adaıdyń Muńalynan taramaǵanda, Shyńǵys taýdyń eń bıik shyńyn Muńal shyńy dep atamaǵan bolar edi.

Jaraıdy. Osymen toqtaıyn. Áıtpese, mundaı bultartpas aıǵaqtardy ondap, júzdep, myńdap keltire berýge bolady. Qalǵanyn birge jalǵastyraıyq...

Mine osylaısha, Shyńǵys qaǵan atamyzdyń tegi Qazaq ekendigi eshqandaı daýǵa jatpaıdy. Ol Mańǵystaýlyqtarǵa Atam zamannan belgili. Adaıdyń shejire deregi boıynsha Shyńǵys qaǵan atamyzdyń tegi Qıan (Qıat), Adaıdyń Muńalynan órbıdi. Tańbasy "Til tańba", bul da Adaıdyń negizgi tańbalarynyń biri. Ejelgi shejirelerdiń bárinde olar "Til tańbaly Adaılar" dep atalǵan. Laýazymy "Qaǵan". Qaǵan degen sóz qazaqtan basqa eshbir elde joq. Q-aǵa-n degen sózdiń tolyq maǵynasy, Handardyń aǵasy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, "Han" syrtynda, "aǵa" qaq ortasynda tur. Qazaqta eń kıeli sózder osylaı jasalady. Mysaly, Sadaq - Saq Ada (Ata), Sabaq - Saq apa, Senek-Saq Ene, Qaǵaz - Qaz aǵa, Saǵaq – Saq aǵa (Sý bastalmaıtyn ba edi saǵadan, sóz bastalmaıtyn ba edi aǵadan) t.t. bolyp kete beredi. Eske ustaıyq! Bul jerde "avtorlyq" quqyq saqtalyp tur. Shyńǵysqan da, onyń eli de búgingi qazaqtyń Ana tilinde sóılegen.

Shyndyqtyń aty shyndyq, aqıqattyń aty aqıqat. Odan eshkim, eshqaıda qashyp qutyla almaıdy. Bul shyndyqty búgin moıyndaı almasańyz, erteń moıyndaısyz; erteń moıyndaı almasańyz, arǵy kúni moıyndaısyzdar; arǵy kúni moıyndaı almasańyzdar, onyń arǵy kúni moıyndaısyzdar. Túptiń túbinde báribir moıyndaıtyn bolasyzdar. Mundaı jaǵdaı (jattyń yqpalymen atalarynan adasyp qalý) qazaq tarıhynda burynda da san ret bolǵan. Bárinde de búkil álem Qaz aǵalaryna (Qazaqqa) qaıta oralyp otyrǵan. Atam qazaqtyń "At aınalyp qazyǵyn tabar, Er aınalyp elin tabar" degen maqaly osydan qalǵan. Báriń birdeı Darvın aıtqandaı "maımylǵa" bala bolyp ketpeseńizder, men aıtqan tujyrymǵa kúni erteń-aq kelesizder. Ol kún alys emes. 

Muhambetkárim Qojyrbaıuly

Mańǵystaý