Jazda taýda shetel azamattarynyń jıi júrgenin baıqap qalamyz. Qazaqtyń keń baıtaq dalasyn kim qalaı aralaımyn dese de óz erki ǵoı. Bóten elden kelgenderdi eshkim tekserip: «Qandaı maqsatpen, ne izdep júrsiń?», – dep suramaıdy. Barshaǵa qushaǵyn keńinen ashqan, darqan kóńil qazaqtyń jerin aralaıtyn qonaqtardy baqylaýǵa da qaqymyz joq. Qala ishinde sheteldikter jumys isteıdi delik, al alystaǵy taý bókterinde ne izdeıdi? Jáı ǵana demalyp júr me?

Jaz aılarynda Almatydan shyǵyp, taýly óńirge barǵan sa­ıyn shóp tergen sheteldikterdi jıi kóretin boldyq. «Bul ósimdikti ne isteısiz?» dep suraı qalsańyz, «zertteımiz» degennen basqa eshteńe aıtpaıdy. Qazaq jerindegi shóptiń suraýy da, ıesi de joq sıaqty. Biraz ýaqyt buryn «Megapolıs» basylymynda amerıkan, kanadalyq mamandardyń kazaq dalasynan «Qyzyl kitapqa» engen kóksaǵyzdy birneshe shamadanmen tasyp áketkeni týraly jazyldy. Sodan soń bas-aıaǵy 7-8 jyldyń ishinde bul memleketterdiń ǵalymdary kóksaǵyzǵa qatysty jańalyq ashqandyǵyn jahanǵa jarıa etti. Birneshe kılogram kóksaǵyzdy qazaqstandyq bir de bir mekeme teksermesten Amerıkaǵa ońaı ótkizip jiberipti.

Kúnine qanshama taýar shy­ǵarylyp jatqan Qazaqstan áýejaıynda qundy ósimdikterdiń qanshama túri máńgilikke ketip jatyr deseńshi!

Jergilikti tur­ǵyndar nemese tıesili mekemeler qadaǵalamaǵan soń, bótender ıesi joq jer dep bilip, qalaǵan shóbin tamyrymen julyp, óz elderine áketip jatqan sıaqty. UQK shekaralyq beket mańynan biren-saran sheteldikti ustaǵany týraly anda-sanda aıtylyp qalady. Alaıda taýdaǵy demalysty syltaýratyp ózen-kól jaǵasynan, shatqaldardan, tipti kisi balasy shyǵa bermeıtin taýdyń basyna deıin órmelep júrip, emdik shópterdi teretin jat jurttyqtardyń tirligine bizdiń qazaq nemquraıly qaraıtyny aıan.
Osyndaıda tabıǵatyn qorǵaýǵa baryn salyp jatqan elderdiń uqyptylyǵyna qyzyǵasyń. Keıbir memleketterde syrttan keletin sheteldikter aldyn ala qatań tekserýden ótedi. Aýyl-aımaǵyn aralaıtyn bolsańyz da, ne úshin, qandaı maqsatpen kelgenińiz týraly málimet berip, aldyn ala qujat toltyrýyńyz qajet. Jáne sol qujatqa saı áreket etesiz.

Qorshaǵan ortaǵa nemquraıly qaramaıtyn memleketter taýdaǵy gúlderdi julý sıaqty beıbereket áreketke shetel azamatyn jibermeıdi. Tipti týrıser kóp baratyn Taılandtyń ózinde el aýmaǵynan sırek kezdesetin zattardy, ósimdikter men haıýanattardy shyǵarýǵa tyıym salynǵan. Avstralıada ósimdiktermen birge ósimdik tuqymyn, korall, janýar qańqalaryn el aýmaǵynan syrtqa áketýge bolmaıtyn zań bar. Bul elde sondaı-aq, Ýels shtatynyń jaǵalaýyndaǵy qumyn alýǵa tyıym salynǵan. Brazılıadan kóne zattarmen qosa ósimdikterdi ákete almaısyz. Vetnamda marjandar, sırek kezdesetin ósimdikterdi shetelge áketýge bolmaıdy. Úndistanǵa barǵan týrıser ań terisin, pil súıeginen jasalǵan zattardy jáne ósimdikterdi ákete almaıdy. Bul erejeni buzǵandar aıyppul tóleıdi. Italıada tabıǵı óńirge sheteldik demalýshylar aıaǵy tıgen sátten bastap arnaıy top baqylaı bastaıdy eken. Jańa Zelandıa kıvı jemisin jáne odan jasalǵan sýsyndardy syrtqa shyǵarmaıdy. Birikken Arab ámirliginen ósimdik tuqymdaryn alǵandar zań júzinde jaýap beredi.

Al Qazaqstanda ósimdikterdi respýblıka terıtorıasynan shyǵarýǵa tyıym salatyn qatań zań­­namalyq qujat joq. Kerisinshe «Ósimdikter dúnıesi obektilerin, olardyń bólikteri men derıvattaryn, onyń ishinde sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngender sanatyna jatqyzylǵan ósimdikter túrlerin Qazaqstan Respýblıkasyna ákelýge jáne odan tysqary jerlerge áketýge ruqsattar berý qaǵıdasy» tárizdi qujattar baǵaly shópterden qarap otyryp aırylýǵa jol ashýda. Kedende ósimdikter men janýarlardy el aýmaǵynan shyǵarýǵa qatysty tarıfter de bekitilgen. Qajetti sırek shóbin tıep alǵan soń shetel azamaty tómen deńgeıdegi somany áýejaıda tóleı salary anyq. Óıtkeni qasıetti shópterdi tıisti maqsatta zertteýden túsetin paıda shash-etekten ekeni belgili.

Sharafat Jylqybaeva