Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, profesor, OQO boıynsha memlekettik kirister departamentiniń basshysy Altynsary ÚmbetÁlıevpen memlekettik damýdyń bes ınstıtýsıonaldyq reformasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan «100 naqty qadam» Ult jospary jóninde suhbattasqan bolatynbyz.

– Altynsary Dúısenbekuly, Siz basqaratyn departamentke Ult jospary boıynsha qandaı mindetter júktelgen?

– Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev jarıalaǵan, Memlekettik damýdyń bes ınstıtýsıonaldyq reformasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan «100 naqty qadam» Ult josparynda salyq jáne keden saıasatyna qatysty 37-45-qadamdarda, ıaǵnı 9 qadamda, salyq jáne keden saıasatyn ońtaılandyrý, múlikti jáne qarjyny zańdastyrý resimderin ońaılatý, kiristi jáne shyǵysty jalpy jarıalaýdy kezeń-kezeńmen engizý, salyq deklarasıalaryn qabyldaý jáne óńdeýdiń ortalyq jelisin qurý, sondaı-aq, táýekelderdi basqarý júıesin engizý mindetteri qoıylyp otyr.

– Múlikti jáne qarjyny zańdastyrý resimderin ońaılatý týraly ne aıtasyz?

– Prezıdentimizdiń salıqaly saıasatynyń arqasynda, elimizde úshinshi ret, múlikter men qarajattarǵa raqymshylyq aksıasy 2014 jyldyń 30 maýsymynda jarıalandy. Osy baǵytta jumystar júrgizilip jatqandyǵy jáne aksıanyń merzimi aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin uzartylǵany barshańyzǵa málim.

 Oqyrmandarǵa aıta ketetin jáıt, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda ornalasqan múlikterdi jarıa etýge jergilikti atqarýshy organdarda qurylǵan komısıaǵa ótinish berilýi tıis. Al, respýblıka aýmaǵynan tys jerde ornalasqan jyljymaıtyn múlikterdi, aqshany, baǵaly qaǵazdardy jáne zańdy tulǵalardyń jarǵylyq kapıtalyndaǵy qatysý úlesi týraly jarıalaý, memlekettik kirister organyna deklarasıa tapsyrý arqyly júzege asyrylady.

Arnaıy zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa sáıkes, aǵymdaǵy jyldan bastap aqshany jáne jyljymaıtyn múlikti jarıa etý tártibi ońaılandyryldy. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, aqshany jarıa etýdi eki túrde júrgizýge bolady. Aqshany bank shotyna salý (aýdarý) arqyly jarıalaǵanda, 10 paıyz jarıa etý alymy tólenbeıdi jáne bank shotynda turǵan aqshany kez kelgen maqsatta jumsaýǵa bolady. Mysalyǵa, bızneske salýǵa, jyljymaıtyn múlikti satyp alýǵa jáne basqa da qajettilikterge jarata alady nemese bank shotynan alýyna da múmkindik bar. Al, naqty aınalymda júrgen aqshany bank shotyna salmaı, jarıa etken jaǵdaıda, 10 paıyz jarıa etý alymy tólenedi. Sonymen qatar, osy eki jaǵdaıda da memlekettik kirister organdaryna kelip, arnaıy deklarasıa tapsyrylýy tıis.

Jyljymaıtyn múlikti jarıa etýge keletin bolsaq, bıyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda turǵan jáne zańdy túrde resimdelgen múlikti jarıa etý úshin memlekettik kirister organyna arnaıy deklarasıany jáne aqparattardy rastaıtyn ózge de qujattardy tapsyrsa boldy.

Al, Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerde ornalasqan jyljymaıtyn múlikti jarıa etken jaǵdaıda, osyǵan qosymsha, júginýshi tulǵanyń ózi arnaıy deklarasıaǵa belgilegen múlik qunynan 10 paıyz alym tóleıdi. Mundaı jaǵdaıda, múliktiń baǵalaý qunyn rastaıtyn qujat talap etilmeıdi.

– Múlikti jarıa etý boıynsha qandaı jumystar atqarylýda jáne nátıjeleri týraly aıtyp ótseńiz?

– Múlikti jarıa etý aksıasyn halyq arasynda keńinen nasıhattaý jumystaryn tıimdi júrgizý maqsatynda bizdiń departament pen oblys ákimdigi arasynda birlesken medıa-jospar bekitilgen. Aǵymdaǵy jyldyń 8 aıynda jalpy oblys boıynsha múlikti jarıa etý baǵytynda buqaralyq aqparat quraldary arqyly 1221 maqala jarıalandy, telearna arqyly 537 márte sújet berildi, ınternet resýrstaryna 343 habarlama ornalastyrylyp, 1549 semınar-keńes pen «dóńgelek ústel» májilisteri ótkizildi. Odan bólek, oblys, aýdan ortalyqtarynyń kórnekti jerlerine múlikti jarıa etý aksıasy týraly 217 bılbord ilindi. Sonymen qatar, biz osy baǵytta «ashyq esik» kúnderin ótkize otyryp, halyq arasynda týyndaǵan suraqtarǵa túsindirmeler berdik, býkletter men jadynamalar tarattyq. Múlikti jarıa etýde tıimdi atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde, bizdiń oblys respýblıkada alǵashqy úshtiktiń qatarynda keledi.

Statısıkalyq málimetke súıensek, jergilikti atqarýshy organdarda qurylǵan komısıalar jalpy somasy 75,3 mlrd. teńgeni quraıtyn 8190 ótinish qabyldapty. Onyń 1185-i komersıalyq nysan (21 mlrd. teńge), 119-y turǵyn úıge jatpaıtyn nysan (1 mlrd. teńge) jáne 6 886-y turǵyn úı boıynsha ótinishter (53 mlrd. teńge).

Búgingi tańda, osy qabyldanǵan ótinishterde kórsetilgen 6 571 nysanǵa (57 mlrd. teńge) raqymshylyq jasalsa, 1071 ótinish (13,2 mlrd. teńge) keri qaıtaryldy. Al, 548 ótinish (5,2 mlrd. teńge) qaralý ústinde.

 Memlekettik kirister organdary tarapynan búginde Qazaqstan Respýblıkasynan tys ornalasqan jyljymaıtyn múlikter boıynsha 342,2 mln. teńgeni quraıtyn 26 ótinish ıesiniń múlkine raqymshylyq jasalyndy.

Atap aıtsaq, Ózbekstan Respýblıkasynan – 17 (8 mln. 350 myń teńge), Birikken Arab Ámirlikterinen – 5 (327 mln. 147 myń teńge), Túrkıa memleketinen – 2 (5 mln. 984 myń teńge) jáne Reseı Federasıasynan 2 (697 myń teńge) ótinish qabyldanyp, jarıa etildi. Jyl basynan beri oblysymyzdyń 366 azamaty 29,1 mlrd. teńge kóleminde aqsha qarajattaryn jarıa etti. Al, el aýmaǵyndaǵy jyljymaıtyn múlikterge qatysty quny 571,2 mln. teńgege teń 2 ótinish boıynsha raqymshylyq jasalyndy.

Múlikti jarıa etý aksıasy halyqqa qolda bar múlikti jarıa etip, zańdy aınalymǵa engizýge múmkindik beredi. Sondyqtan barlyǵyńyzdy, jalpyǵa birdeı deklarasıalaý aldynda, osy múmkindikti tolyq paıdalanyp qalýǵa shaqyramyn.

– Altynsary Dúısenbekuly, memlekettik mańyzǵa ıe qujat – «100 naqty qadam» Ult josparynyń 42-qadamynda 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap memlekettik qyzmetkerler, odan keıin barlyq azamattar úshin kiris pen shyǵysty jalpy jarıalaý kezeń-kezeń boıynsha engiziledi delingen. Osynyń mánisin túsindirip berińizshi?

– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, múlikti jarıa etý aksıasy – jalpyǵa birdeı deklarasıalaý naýqanyna daıyndyq. Jalpyǵa birdeı deklarasıalaýdyń birinshi kezeńi 2017 jyldan bastalady. Alǵashqy kezekte depýtattar, memlekettik qyzmetkerler, memlekettik kásiporyn qyzmetkerleri, sýdıalar jáne Ulttyq kompanıalardyń ókilderi kiris pen shyǵystaryn jarıalaı bastaıdy. Osy jobany talqylaý kezinde mynadaı ortaq sheshim shyǵaryldy, memlekettik kásiporyn qyzmetkerleri 2020 jyldan bastap deklarasıa tapsyrsa, ulttyq kompanıada jumys isteıtinder ózderimen birge jubaılary da kiristeri men shyǵystaryn rastaýlary qajet.

Ekinshi kezeńde, ıaǵnı 2020 jyldyń sońyna deıin halyqtyń qalǵan bóligi deklarasıalaýǵa qatysatyn bolady. Búgingi tańda Memlekettik kirister komıteti tarapynan deklarasıa nysandarynyń jobasy aıqyndalyp, taldaý-talqylaýdan ótýde. Sonymen qatar, deklarasıa tapsyratyn ókilderdiń sanyn anyqtaý jumystary júrgizilýde.

– Ózińizge málim, «100 naqty qadamnyń» 43-qadamynda salyq deklarasıasyn qabyldaý men óńdeýdiń ortalyq jelisin qurý týraly tapsyrma berilgen bolatyn. Bul baǵytta qandaı jumystar atqarylýda?

– Iá, jalpyǵa birdeı deklarasıalaý bastalǵan shaqta memlekettik kirister organdary onyń ýaqtyly qabyldanýyn jáne óńdelýin tolyqqandy qamtamasyz etý úshin QR Úkimetiniń qaýlysymen «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasıasy quryldy. Ol búgingi tańda nátıjeli jumys atqarýda. Endigi jerde deklarasıalardyń ýaqtyly qabyldanýyn qamtamasyz etýde eki birdeı mekeme, memlekettik kirister organdary men memlekettik korporasıa birlese jumys júrgizetin bolady.

– Táýekelderdi basqarý júıesi degenimiz ne? Ol kimge tıimdi?

– Jalpy, táýekel sózi salyq tóleýshiniń memleketke nuqsan keltirýin nemese solaı bolý múmkindigin, sondaı-aq, salyq mindettemesin oryndamaýdy jáne tolyq oryndamaý yqtımaldyǵyn bildiredi. Sondyqtan táýekelderdi basqarý júıesi taldaý, zerdeleý jumystary arqyly salyq tóleýshilerdiń salyqtan jaltarý joldaryn anyqtaýǵa jáne tıisti sharalar qoldanýǵa kómektesedi. Táýekelderdi basqarý júıesi arqyly kedendik jáne salyqtyq tekserýlerdi retteý kózdelip otyr. Iaǵnı, zańbuzýshylyqqa jol bermegen kásipkerler salyqtyq jáne kedendik tekserýlerge ushyramaıdy. Prezıdentimizdiń bergen tapsyrmasyna oraı engizilgen osy reformanyń arqasynda zańdylyqty buzbaǵan kásipkerge baqylaý organdary tarapynan eshqandaı tekserý júrgizilmeıdi. Iaǵnı, salyq tóleýshi óz mindettemesin tolyq oryndasa, salyqtyq tekserýlerge ilinbeı, óz bıznesin alańsyz jalǵastyra beredi.

– «100 naqty qadamnyń» 44-qadamynda janama salyq salý tetikterin jetildirý týraly másele qoıylǵany anyq. Búginde atalǵan tapsyrmanyń oryndalý barysy qalaı?

– Aǵymdaǵy jyly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka jáne Qarjy mınıstrlikteri men bıznes qaýymdastyqtary ókilderinen quralǵan jumys toby Salyq jáne Keden kodeksteriniń ornyna jańa Memlekettik kirister kodeksin daıyndaý jumystaryn júrgizýde. Bul másele tóńireginde kóziqaraqty oqyrmandar habardar bolsa kerek. Jańa kodekske Ult josparynyń 44-qadamyndaǵy janama salyq salý tetikterin jetildirý tapsyrmasyna sáıkes, bıznestiń salyq salý prınsıpterin ózgertip, qosylǵan qun salyǵynyń ornyna satýdan salyq alýdy engizý kózdelip otyr.

Memlekettik kirister kodeksine qatysty salyq tóleýshiler tarapynan kún saıyn túsip jatqan usynys, pikirlerdi joǵaryda atalǵan jumys tobyna talqylaýǵa joldaýdamyz.

Búgingi suhbatty paıdalana otyryp, salyq tóleýshilerdi osy salyq máselesine baılanysty kókeılerinde júrgen qandaı da bir usynys, pikirleri bolsa, jańa kodeksti ázirlep jatqan jumys tobynyń qaraýyna joldaýǵa shaqyramyn. Eger bul máselede azamattar kóbirek pikir bildirse, onda halyqtyń kóńilinen shyqqan jańa Memlekettik kirister kodeksine qol jetkizgen bolamyz.

– Jańa kodeks jobasynda qosymsha qun salyǵynyń ornyna satýdan salyq alýdy engizý josparlanýda dedińiz. Bul jóninde ne aıtasyz?

– Ult josparynyń 44-qadamynda bıznestiń salyq salý prınsıpterin ózgertý, onyń ishinde qosylǵan qun salyǵynyń ornyna satýdan salyq alýdy engizý máselesi qazirgi tańda qyzý talqylanýda. Sarapshylardyń pikirinshe, satýdan salyq alýdyń birqatar tıimdilikteri bar. Máselen, «Obnal» suranysy tolyq joıylady, salyqtyq júkteme tómendep, ol óz kezeginde bıznestiń damýyna jol ashady. Deldaldyq qurylymdar qysqaryp ımporttaýshyǵa da, óndirýshige de, birdeı salyqtyq júkteme qalyptastyrylady. Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵyna salyqtyq júktemeni tómendetý sekildi basqa da tıimdilikteri bar.

Satýdan salyq alýdyń taǵy bir paıdasy, ákimshilendirý jumystary jeńildep, búdjet túsimderi ulǵaıa túsedi. Al, bızneske salyq júktemesi azaıyp, «kóleńkeli ekonomıka» aınalymyndaǵy qarjylaryn jaryqqa shyǵarýǵa múmkindik týady. Sonda bıznesti usaqtaý arqyly salyqtan jaltarýdyń qajettiligi bolmaıdy. Jáne salyq tekserýlerinen qoryqpaı, qoǵamǵa baǵyttalatyn áleýmettik shyǵyndardy ulǵaıta alatyn edi. Satý salyǵyn engizý máselesi áli keńinen zerdelenýde, sondyqtan sońǵy sheshimin kúteıik.

– Ult josparynyń 45-qadamynda kiriske jáne shyǵysqa salyq esebin mindetti túrde engizý arqyly qoldanystaǵy salyq rejımin ońtaılandyrý qajettigi aıtylǵany belgili. Osyǵan baılanysty memlekettik kirister departamenti qandaı is atqarýda?

– Qoldanystaǵy Salyq kodeksinde qaralǵan salyq rejımin ońtaılandyrý arqyly kiriske jáne shyǵysqa salyq esebin mindetti túrde engizsek, elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine aıtarlyqtaı jeńildik týatyn edi. Osyndaı jaǵdaıda shaǵyn jáne orta bıznes qoǵamda zor áleýmettik ról atqaryp qana qoımaı, búdjetke eleýli salyq túsimderiniń túsýin qamtamasyz etedi.

Elbasynyń kásipkerlikti qoldaýynyń arqasynda bizdiń óńir bul salada úlken jetistikterge jetip, ekonomıkalyq órkendeýdiń úlgisine aınalyp otyr. Oblysta shaǵyn jáne orta bıznes nysandary 207 myńdy qurap, onda búginde 340 myńnan astam adam eńbek etýde. Aǵymdaǵy jyldyń 8 aıynda memlekettik búdjet túsiminiń 55 paıyzy osy salaǵa tıesili, al, olardan túsken salyq 81,7 mlrd. teńgeni qurady.

Memlekettik kirister organynyń basty mindetteriniń biri salyqtyq, kedendik tólemderdiń tolyq jáne ýaqytyly túsýin qamtamasyz etý. Departament aǵymdaǵy jyldyń 8 aıynda memlekettik búdjetke mejelengen jospardy 134 paıyzǵa artyq oryndady. Nemese naqty 203,5 mlrd. teńge óndirip, búdjet tabysyn qosymsha 51,5 mlrd. teńgege eseledi. Túsimderdiń ósý qarqyny 152,7 paıyzǵa jetti. Bul ótken jyldyń 8 aıymen salystyrǵanda memleket qazynasyna 70,2 mlrd. teńge artyq qarajat óndirildi degen sóz. Onyń ishinde, búdjetter kesindisinde toqtalatyn bolsaq, respýblıkalyq búdjettiń jospary 151,5 paıyzǵa oryndaldy. Naqty 130,9 mlrd. teńge óndirilip, búdjet jospardan tys 44,5 mlrd. teńgemen qamtamasyz etildi. Ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda, respýblıkalyq búdjetke 59,9 mlrd. teńge artyq túsim tústi. Jergilikti búdjet boıynsha boljamdy jospar 65,6 mlrd. teńge bolsa, 72,6 mlrd. teńge naqty óndirilip, jospardyń oryndalýy 111 paıyzdy qurady. Nemese jergilikti búdjet qorjynyna 7 mlrd. teńge artyq quıyldy. Ótken jyldyń osy kezeńinde jergilikti búdjetke 62,3 mlrd. teńge túsken bolsa, bıylǵy túsimderdiń ósý qarqyny 116,5 paıyzǵa ulǵaıyp, 10,3 mlrd. teńgege artty.

Josparly túsimderden basqa, departament tarapynan qosymsha kiris kózderin anyqtaý, óndirý jumystary da qarqyndy júrgizilýde. Nátıjesinde, memlekettik búdjetke qosymsha 11,7 mlrd. teńge óndirildi. Onyń 5,8 mlrd. teńgesi respýblıkalyq búdjetke (túsimder ishindegi úlesi 6,7 paıyzǵa teń), 5,9 mlrd. teńgesi jergilikti búdjetke (túsimder ishindegi úlesi 9,4 paıyzǵa teń) tıesili.

Jalpy, qoıylyp otyrǵan mindetterdiń barlyǵy da óte mańyzdy. Salyq pen keden saıasatyn ońtaılandyrý, birinshiden, halyqqa qolaıly jaǵdaı týǵyzady, ekinshiden, salyq tóleýshiler, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshylar jáne memlekettik kirister organdary qyzmetkerleri arasyndaǵy qarym-qatynasty sózsiz jaqsartýǵa alyp keledi. Sondaı-aq, memlekettik qyzmettiń sapasyn jáne halyqtyń memlekettik kirister organyna degen senimin arttyryp, sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa zor yqpalyn tıgizeri anyq.

Sondyqtan oqyrmandarǵa rahmetimdi aıta otyryp, Sizderdiń bıznes salasynda mol tabystarǵa jetip, memleketimizdiń mádenıetti salyq tóleýshileri bolýlaryńyzǵa tilektespin.

–Áńgimeńizge rahmet.

Suhbattasqan Ánýar JUMASHBAEV, "Ońtústik Qazaqstan" gazeti