Qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń kóshbasshylary Turar Rysqulov pen Álıhan Bókeıhanovtyń ómirbaıandary jaqsy zerttelgenine qaramastan, ókinishke qaraı, áli de tereńdete, jan-jaqty asha túsetin jaıttar jetkilikti. Sondaı keleli máseleniń biri – atalǵan qaıratkerlerdiń bir-birine degen ózara qamqorlyǵy bolyp tabylady. Álıhan Bókeıhanov — ult zıalylarynyń aǵa býyn ókilderiniń kóshbasshysy retinde patshalyq monarhıalyq bılik tusynda-aq qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysyn ıdeologıalyq jáne praktıkalyq turǵydan negizdegen saıası tulǵa bolsa, al Turar Rysqulov – totalıtarlyq keńestik bılik jaǵdaıynda egemendik úshin kúres júrgizgen jas býynnyń jetekshisi boldy.
Á.Bókeıhanovtyń qazaq memlekettiligin qalpyna keltirýge kúsh salyp, bul maqsatta lıberaldyq baǵyttaǵy orys partıalarynyń biri – kadetterdi jaqtaǵany belgili, biraq Reseı kadetteri tarıhı múmkindikti tıimdi paıdalana almaı, revolúsıalyq dúrbeleń dáýirinde saıası arenadan yǵysyp qaldy da, olardy qoldaǵan ult qaıratkerleriniń kópshiligi azamat soǵysy jyldarynda bólshevıktermen taıtalasýǵa májbúr boldy. Qyzyl áskerdiń jeńisi lıberaldyq baǵyttaǵy ult zıalylarynyń úmitin sóndirip, jańa bılikti amalsyz moıyndaýǵa májbúr etti. Alashorda jetekshisi Á.Bókeıhanov bul tusta Semeıden Qarqaralyǵa qonys aýdaryp, jergilikti bılik oryndarynyń qyraǵy baqylaýyna alynady. Túrkistan ólkesinde de osy sıpattaǵy prosester óris aldy. Túrkistan zıalylarynyń bastamasymen ómirge kelgen Túrkistan Muhtarıaty 1918 jyly Tashkent bólshevıkteri tarapynan talqandaldy. Ólkedegi saıası bılik 1919 jyldyń ortasyna deıin tolyǵymen orys bólshevıkteriniń qolynda boldy. Muhtarıat talqandalǵannan keıin saıası bılik pen áskerı kúshke ıe bolyp otyrǵan Tashkent bólshevıkterimen ymyraǵa kelý maqsatynda jappaı partıa qataryna óte bastaǵan túrki musylman jastary T.Rysqulov qurǵan Musylman Búrosynyń uıymdastyrýmen shovınısik nıettegi orys bólshevıkterin respýblıkadan yǵystyryp shyǵaryp, Túrkistan Respýblıkasynyń egemendigi men Túrkistan konfederasıasy týraly másele qoıady. «Tutas Túrkistan» ıdeıasyn kótergeni úshin T.Rysqulov Kreml tarapynan qatty qýǵyn-súrginge ushyrap, Túrkistannan Máskeýge «jer aýdaryldy». Jańadan tabylǵan tarıhı derekterdiń málimetine qaraǵanda T.Rysqulov RKP(b) qataryna, ózi jazyp kórsetkendeı 1917 jyldyń qyrkúıeginde emes, 1918 jyldyń basynda ótken. Osylaısha qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń qos jetekshisi de Kreml úshin senimsiz saıası tulǵalarǵa aınalǵan bolatyn. Á.Bókeıhanovtyń 1920–1922 jyldary ashyq saıasatpen aınalysýyna eshqandaı múmkindigi bolǵan joq. Al RKP(b) Ortalyq Komıteti Saıası Búrosynyń sheshimimen I.V.Stalın basqaratyn RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarıatyna qyzmetke jiberilgen T.Rysqulov úshin atalǵan jyldar asa aýyr boldy. RSP(b) Ortalyq Komıtetiniń Saıası Búrosy T.Rysqulovty Máskeýde qyzmette qaldyrýdyń ózin qaýipti sanap, 1921 jyly komısarıattyń Ázerbaıjan Respýblıkasyndaǵy ókili etip alystaǵy Bakýge jiberedi. Teńiz jaǵasynda ornalasqan Bakýdiń klımaty Túrkistannyń qurǵaq aýa raıyna úırengen T.Rysqulov úshin jaısyz bolyp, onyń ústine ol Balqan, Kishi Azıa, Kavkaz aımaǵynda keń taraı bastaǵan juqpaly ókpe aýrýyn juqtyryp, qatty naýqastanady da, azyq-túlik pen qarjy tapshylyǵy jaǵdaıynda bir jyldaı emdelýge májbúr bolady. Densaýlyǵy túzelgennen keıin T.Rysqulov komısarıattyń ortalyq apparatyna oralyp, kollegıa múshesi, artynan komısardyń orynbasary bolyp saılanady. Jıyrmasynshy jyldardyń basynda tolyq saıası-áskerı jeńiske jetken bólshevıkter arnaıy jazalaýshy organdar (VCHK, ishki ister bólimderi, áskerı okrýgtar men maıdandardyń erekshe bólimderi, trıbýnaldar jáne t.b.) arqyly azamat soǵysy jyldaryndaǵy saıası qarsylastaryn izdestirip, jappaı qýǵyndaý saıasatyn bastaıdy. Mundaı saıasat eń aldymen bólshevıkterge jaý jalpyreseılik saıası partıalar (kadetter, eserler, monarhıser jáne t.b.) men ulttyq uıymdarǵa, aqtar jaǵynda soǵysqan áskerılerge, ústem áleýmettik top pen din qyzmetkerlerine, sondaı-aq partıa ishindegi opozısıalyq toptarǵa qarsy baǵyttaldy. Keshirim jarıalaǵandaryna qaramaı-aq burynǵy alashordashylardyń da alǵashqy kezekte qýǵyn-súrginge ushyraıtyny anyq edi. Osyny sezgen alashordashylardyń kópshiligi túrlishe múmkindikti paıdalanyp, Qazaqstan aýmaǵynan Túrkistan ólkesine qonys aýdaryp úlgergen bolatyn. Arnaıy organdardyń qyraǵy baqylaýynda júrgen Á.Bókeıhanov ta 1922 jyly Saryarqadan Túrkistanǵa ketýdi josparlaı bastaıdy. Á.Bókeıhanovtyń qupıa túrde Tashkentke ketýinen qaýiptengen GPÝ-diń (Memlekettik Saıası Basqarma) Qarqaralydaǵy jergilikti bólimshesi 1922 jyly 14-qazanda ony tutqynǵa alady. GPÝ-diń Qarqaraly bólimshesiniń is-áreketine narazylyq bildirip, ózin bosatýdy talap etken Á.Bókeıhanov túrmeden tanystary arqyly qol jalǵap Máskeýge, RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarıatyna «Álıhanov» dep qol qoıylǵan shuǵyl jedelhat joldaıdy. Jedelhattyń «Álıhanov» degen atpen jiberilýiniń ózindik syry bar, óıtkeni onyń naǵyz ıesi kim ekenin bilse, Qarqaralynyń telegraf bólimindegi GPÝ agentteri tárkilep alary sózsiz edi. Jedelhat úsh kisiniń — RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısary I.V.Stalınniń, halyq komısarynyń ekinshi orynbasary T.Rysqulovtyń jáne RSFSR Halyq Komısarlar Keńesi men Eńbek jáne Qorǵanys Keńesi tóraǵasynyń orynbasary A.D.Sýrúpanyń atyna joldanǵan: «16-10-22. Máskeýge. Qarqaralydan. Joldas Stalınge. Kóshirmesi — Halyq Komısarlar Keńesi tóraǵasynyń orynbasary A.D.Sýrúpa men Ult isteri jónindegi halyq komısarynyń orynbasary T.Rysqulovqa. 14 qazanda Memlekettik Saıası Basqarma (GPÝ) buıryǵymen tutqyndaldym, meni Semeı qalasyna attandyrmaq. Máskeý qalasyna óz erkimmen kelýime ruqsat berilýin suraımyn. Álıhanov». Á.Bókeıhanovtyń jedelhatyn 16-qazanda qabyldap alǵan RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarıatynyń poshta-baılanys bólimi mátin jazylǵan telegraf lentasyn jeke paraqqa jelimdep, №13873-inshi qatynas nómirimen mórlep, 1922 jyly 17-qazanda Kremldegi I.V.Stalınge joldaǵan. I.V.Stalın 1917–1923 jyldar aralyǵynda Kremldegi basqa da qyzmetimen qatar RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısary qyzmetin qosa atqarǵanymen de, komısarıattyń isterine kóp aralaspaǵan, óıtkeni ol osy jyldary komısarıat kollegıasynyń nebári 20 májilisine ǵana tikeleı qatysqan eken. Komısarıattyń jumysyn túrli ýaqyttarda orynbasarlyq qyzmet atqarǵan S.S.Pestkovskıı, N.N.Narımanov, T.Rysqulov, M.H.Sultan-Ǵalıev, G.I.Broıdo, M.P.Pavlovıch, G.K.Klınger, M.D.Gýseınov jáne taǵy basqalar júrgizip otyrǵan. I.V.Stalın arnaıy úkimettik baılanys arqyly Kremlge jetkizilgen Á.Bókeıhanovtyń jedelhatymen tanysqan soń, «Álıhanov» degen kisiniń Á.Bókeıhanov ekenin birden túsingen jáne onyń tutqyndalýy qazaq qaıratkerleri ortasynda jaǵymsyz reaksıa týǵyzyp otyrǵanyn ańǵarǵan da, naqty kóńil-kúıdi bilý úshin jedelhat jelimdelgen paraqqa qara qalamsappen «Qazaqstan men Túrkistan basshylarynan suralsyn» dep jazyp, komısarıatqa keri qaıtarǵan. I.V.Stalın jedelhattyń bir kóshirmesi joldanǵan A.D.Sýrúpanyń famılıasyn «bul máselede onyń pikiriniń qajeti joq» degen nıetpen belinen syzyp tastaǵan. Jedelhattyń bir kóshirmesi joldanǵan T.Rysqulov bul kúnderi Máskeýde emes edi. 14-qazanda Qarqaralyda tutqyndalǵan Álıhan atalǵan mezgilde Turardyń qaıtadan Túrkistanǵa qyzmetke aýystyrylyp jiberilgenin estimegen. Keńes eli Azamat soǵysynan arylyp, jańa ekonomıkalyq saıasat arqyly qıraǵan sharýashylyqty qalpyna keltirýge jantalasqan qysyltaıań shaqta bólshevık kósemderi maqta ónerkásibi shoǵyrlanǵan Túrkistan sıaqty asa mańyzdy strategıalyq aımaqtyń ekonomıkasyn jandandyrý úshin T.Rysqulov syndy talantty uıymdastyrýshyǵa zárý bolyp, ony Túrkistanǵa keri qaıtarý týraly másele qoıady. RKP(b) Ortalyq Komıteti Orta Azıa Búrosynyń tóraǵasy Ia.E.Rýdzýtak RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Saıası Búrosymen kelise otyryp, RKP(b) Ortalyq Komıteti Uıymdastyrý Búrosynyń 1922 jyly 25-qyrkúıektegi májilisinde Túrkistannyń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıy týraly arnaıy baıandama jasaıdy. Túrkistannyń qıraǵan sharýashylyǵyn qalpyna keltirý úshin RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komıssarynyń orynbasary T.Rysqulovty Túrkistanǵa qaıtarý, ony RKP(b) Ortalyq Komıteti Orta Azıa Búrosynyń músheligine ótkizip, Túrkistan Respýblıkasynyń Halyq Komısarlar Keńesiniń tóraǵasy etip taǵaıyndaý týraly usynys bildiredi. RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Uıymdastyrý Búrosy Ia.E.Rýdzýtaktyń usynysyn qabyl alyp, T.Rysqulovty Túrkistanǵa qaıtarý týraly sheshim shyǵarady. RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Uıymdastyrý Búrosynyń sheshimimen tanysqan soń T.Rysqulov RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarynyń orynbasary retinde komısarıat kollegıasynyń 1922 jyly 26-qyrkúıekte ótken májilisine sońǵy ret qatysyp, kún tártibindegi bes másele boıynsha baıandama jasaıdy: RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarıaty janyndaǵy Halyq aǵartý isi boıynsha Federaldyq komıtet týraly BOAK qaýlysynyń jobasyn qabyldap, ony komısarıattyń Ulttar keńesine jiberý máselesi boıynsha jasaǵan baıandamasynda T.Rysqulov RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarıaty janynda RSFSR Halyq aǵartý halyq komısarıatyna táýelsiz jáne atalǵan komısarıattyń ult aımaqtaryndaǵy saıasatyn qadaǵalap otyratyn Halyq aǵartý isi boıynsha Federaldyq komıtettiń turaqty jumys isteýi qajet ekenin dáleldep shyǵady jáne ózi jetekshilik jasaǵan arnaıy komısıa daıarlaǵan BOAK qaýlysy jobasynyń mindetti túrde qabyldanýy tıis ekenin atap kórsetedi. Kollegıa T.Rysqulovtyń jobasyn azdaǵan ózgerispen qabyldaý týraly sheshim shyǵarady.
Shyǵys eńbekshileriniń Kommýnıstik ýnıversıteti janynan Jumysshy fakýltetin uıymdastyrý týraly BOAK qaýlysynyń jobasyn qabyldaý máselesi boıynsha jasaǵan baıandamasynda T.Rysqulov osyndaı arnaıy fakúltet ashýdyń mańyzy men qajetiligin jan-jaqty negizdeıdi. Kollegıa T.Rysqulovtyń jobasyn azdaǵan ózgerispen qabyldap, BOAK tóralqasyna joldaý týraly sheshim shyǵarady.
T.Rysqulov ózi basqaryp otyrǵan Shyǵys halyqtarynyń Ortalyq baspasy quramyndaǵy Túrik-ázerbaıjan seksıasynyń redaksıalyq kollegıasyn bekitý máselesi boıynsha jasaǵan baıandamasynda seksıanyń qyzmetin durys jolǵa qoıý úshin bilikti mamandardyń asa qajet ekenin atap kórsetedi jáne redaksıa kollegıasyna Nevshıranov, A.T.Gısmatýllın, Shahtınskıı jáne G.Davlechın sıaqty mamandardy kirgizýdi usynady. Komısarıat kollegıasy T.Rysqulov usynǵan kisilerdi tolyq qoldaıdy. Shyǵys halyqtarynyń Ortalyq baspasynyń ornalasar mekenjaıy týraly jasaǵan baıandamasynda T.Rysqulov ózi basqarǵan arnaıy komısıanyń baspany ornalastyrý úshin jaramdy degen birneshe ǵımaratty aralap kórgenderin, dál qazir «Sobachá ploshadka» atalatyn alańdaǵy №10 úıdi laıyqty sanap otyrǵandaryn habarlaıdy. Kollegıa T.Rysqulovtyń usynysyn qoldap, atalǵan ǵımaratty kúrdeli jóndeýden ótkizgennen keıin Shyǵys halyqtarynyń Ortalyq baspasyna berý týraly qaýly qabyldaıdy. Máskeý qalasynda Shyǵys eńbekshileriniń úıin uıymdastyrý úshin arnaıy ǵımarat bólý máselesi boıynsha jasaǵan baıandamasynda T.Rysqulov Máskeý qalasynda páter men qonaqúı máselesiniń asa shıelenisti jaǵdaıyna baılanysty astanaǵa Shyǵys respýblıkalarynan arnaıy saparmen keletin delegasıalardy, jekelegen adamdardy, stýdentterdi qabyldap, ýaqytsha ornalastyrýdyń qıyndyǵyn aıta kele, tez arada RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarıatyna qaraıtyn jataqhana ashýdyń qajettigin atap kórsetedi. Kollegıa T.Rysqulovtyń usynysymen kelisip, Máskeý qalasynda Shyǵys eńbekshileriniń úıin uıymdastyrý týraly qaýly qabyldaıdy. Kollegıa májilisi odan ári Máskeý Shyǵystaný ınstıtýtynda qalyptasqan ahýaldy talqylap, T.Rysqulov pen M.N.Pavlovıchke atalǵan ujymdy qaıta tekserý, ınstıtýt rektory E.Mazýrovty ornynan alyp, ony RKP (b) Ortalyq Komıtetiniń qaramaǵyna jiberý týraly qaýly shyǵarady. Qazan aıynyń basynda Tashkentke kelgen T.Rysqulovty RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Orta Azıa Búrosy 1922 jylǵy 5-qazandaǵy májilisinde búro músheliginen jáne qyzmetinen alynyp, Máskeýge aýystyrylǵan Qaıǵysyz Atabaevtyń ornyna Túrkistan Respýblıkasynyń Halyq Komısarlar Keńesiniń ýaqytsha tóraǵasy etip taǵaıyndaıdy, al Túrkistan Ortalyq Atqarý Komıtetiniń 8-qazandaǵy májilisinde T.Rysqulov Túrkistan Respýblıkasynyń Halyq Komısarlar Keńesiniń tóraǵasy bolyp resmı túrde bekitiledi. Halyq Komısarlar Keńesiniń 1922 jyly 11-qazanda jarıalanǵan №479 qaýlysynda T.Rysqulov bylaı dep atap kórsetedi: «Túrkistan Ortalyq Atqarý Komıteti tóralqasynyń 8-qazandaǵy №142 qaýlysyn oryndaý úshin men búginnen bastap Túrkistan Respýblıkasynyń Halyq Komısarlar Keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqarýǵa kiristim. T.Rysqulov». Osylaısha 1922 jyly qazan aıynda qyzyl ımperıa kósemderi qazaq ult-azattyq qozǵalysynyń qos jetekshileriniń biri – Álıhan Bókeıhanovty Qarqaralyda tutqyndap, abaqtyǵa japqan bolsa, al ekinshisi – Turar Rysqulovqa eki jylǵa sozylǵan qýǵyn-súrginnen keıin Túrkistanǵa qaıta kelýge ruqsat beredi. T.Rysqulovtyń Túrkistanǵa ketkendigi sebepti RCFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarıatynyń kollegıasy I.V.Stalın oqyp, komısarıatqa qaıtaryp bergen Á.Bókeıhanov jedelhatynyń túpnusqasyn arnaıy poshtamen Tashkenttegi T.Rysqulovqa joldaıdy. Jedelhatpen tanysqan soń T.Rysqulov Á.Bókeıhanovtyń qıyn jaǵdaıyn jete túsinip, Ortalyqqa joldanatyn arnaıy hattyń daıarlanýyn kútpeı, telegraf lentasy jelimdelip, I.V.Stalınniń pikiri jazylǵan paraqtyń tómengi jaǵyna óz qolymen: «Álıhanov degen kisi – Bókeıhanov, kadetter partıasynyń iri ókili, Alashorda úkimetiniń tóraǵasy, Lenın men Reseıdiń basqa da ardager qaıratkerlerimen jaqsy tanys. Keńes ókimetimen jumys isteýden bas tartýda, biraq Semeı oblysynda jaqtastary kóp» dep jazyp, poshtamen Máskeýge shuǵyl túrde keri jóneltedi. T.Rysqulovqa I.V.Stalınniń Á.Bókeıhanovtyń kadetter partıasynyń Ortalyq Komıtetiniń múshesi jáne Alashorda úkimetiniń tóraǵasy bolǵanyn jaqsy biletindigi aıan bolatyn. Sondyqtan da ol I.V.Stalınge Qazaqstan basshylarynyń tapsyrmasymen tutqyndalǵan Á.Bókeıhanovtyń bólshevıkter kósemi V.I.Lenınge jáne Reseıdiń basqa da ardager qaıratkerlerine tanymal saıası tulǵa ekendigin jáne onyń keńes bıligine qarsy bolsa da, qazaq dalasynda kóptegen jaqtastary baryn, sondyqtan da Á.Bókeıhanov sıaqty belgili tulǵanyń negizsiz tutqyndalǵany halyq ortasynda túsinbeýshilik týdyratyndyǵy týraly pikirdi naqtylap jetkizgen. Álıhannyń tutqyndalǵany týraly jaǵymsyz habardy Turarǵa kelgen jedelhattan estip-bilgen Túrkistan qaıratkerleriniń ortasynda úlken alańdaýshylyq oryn alyp, olar Á.Bókeıhanovty tutqyndaýǵa nusqaý bergen Qazaqstan basshylarynyń áreketine narazylyq tanytady. Tashkenttegi qazaq qaıratkerleri ózara keńese kele Álıhandy GPÝ tyrnaǵynan arashalap alýǵa bel baılap, ony bosatýdy talap etken hatty daıarlaýdy Túrkistan basshylyǵyndaǵy jastar – Turar Rysqulov pen Sultanbek Qojanovqa tapsyrady. Olar RKP(b) Ortalyq Komıtetine joldanatyn narazylyq jedelhatty daıarlaýdy óz moıyndaryna alady. 1922 jyly qazan aıynyń ekinshi jartysynda (shamamen qazan aıynyń 23-ine deıin) T.Rysqulov pen S.Qojanov tómendegideı mazmundaǵy jedelhatty Máskeýge joldaıdy: «RKP (b) Ortalyq Komıtetine. Qazaq respýblıkasy ókimetiniń 14-qazandaǵy buıryǵymen Álıhan Bókeıhanov tutqyndalypty. Alashordashylarǵa keshirim jasaý týraly qaýlyny basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstanda Keńes ókimetiniń jergilikti halyq buqarasymen baılanysynyń álsizdigi men Qazaqstan keńesteriniń sońǵy sezinde qalyptasqan ahýaldy, sondaı-aq bul habardyń qazaq buqarasyna múmkin bolar jaǵymsyz yqpalyn eskere kele, Sizden bul iske aralasyp, qamaýda ustaýǵa jetkilikti negiz bolmasa, onda Bókeıhanovty tez arada tutqynnan bosatýǵa yqpal jasaýyńyzdy ótinemiz». Turar men Sultanbektiń Álıhan Bókeıhanovty túrmeden bosatý týraly jedelhatyn RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Sekretarıaty 1922 jyly 2 jáne 4-qarashada eki dúrkin talqylap, Qazaq oblystyq partıa komıteti men Memlekettik Saıası Basqarmaǵa Á.Bókeıhanovtyń tutqyndalýynyń sebepterin túsindirýlerin talap etken jedelhat joldaıdy. Qazaqstan tarapynan bul jedelhatqa 1922 jyly 11-qarashada oblystyq partıa komıtetiniń hatshysy G.A.Korostelov tómendegideı mazmundaǵy jedelhatpen jaýap bergen: «Bókeıhanovtyń tutqyndalýy onyń Qazaq Ortalyq Atqarý Komıtetiniń buıryqtaryna baǵynýdan bas tartýymen jáne Túrkistanǵa qashýdy josparlaǵanymen, sondaı-aq Semeı gýbernıasyndaǵy Mońǵolıamen baılanysy bar jáne qazaq jastaryn ishteı iritip júrgen Alashordanyń ymyrasyz pıǵyldaǵy basshy toptaryn joıý sharalarymen tyǵyz baılanysty. Qazaq oblystyq partıa komıtetiniń hatshysy Korostelov». Qarqaralyda tutqyndalǵan Á.Bókeıhanovty GPÝ ókilderi kúsheıtilgen kúzetpen Semeı túrmesine ákelip qamaıdy, artynan Orynbordaǵy abaqtyǵa attandyrady. «Bókeıhanov isi» Memlekettik Saıası Basqarmanyń ortalyq jáne respýblıkalyq organdarynyń qyraǵy baqylaýynda boldy. 1922 jyly 20-21 qarashada «Bókeıhanov isimen» RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń bólim meńgerýshisi S.I.Syrsov tanysyp, jınaqtalǵan materıaldarǵa qorytyndy jazady (Sergeı Ivanovıch Syrsov – iri qoǵam jáne memleket qaıratkeri. 1929-1930 jyldary RSFSR Halyq Komısarlar Keńesiniń tóraǵasy bolyp istedi jáne óziniń orynbasary Turar Rysqulovpen óte jaqsy qarym-qatynasta bolǵan. S.I.Syrsov 1929-1930 jyldary BKP(b) Ortalyq Komıtetiniń Saıası Búrosynyń músheligine kandıdat jáne KSRO Ortalyq Atqarý Komıtetiniń múshesi bola júrip, I.V.Stalınniń totalıtarlyq bıligine qarsy opozısıalyq top uıymdastyrady. I.V.Stalınniń ındýstrıalandyrý jáne ujymdastyrý saıasatyn iske asyrý tásilderin eldi daǵdarysqa, halyqty qyrǵynǵa alyp baratyn saıasat retinde synap, ony «topas bas adam» (týpogolovyı chelovek) dep ataǵan. «Kreml qojasyn» Bas hatshylyq qyzmetinen ketirý úshin ashyq áreketter jasaǵan. Sol úshin saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, 1937 jyly 10 qyrkúıekte atyldy). Orynbordan Máskeýge jetkizilgen Á.Bókeıhanov kóp keshikpeı túrmeden bosatylyp, Máskeýde qaldyryldy. Kreml basshylary oǵan Máskeýden páter bergizip, úıqamaq jaǵdaıynda ustaıdy. Túrkistan jastarynyń aralasýymen abaqtydan bosap shyqqan Álıhanǵa Qazaqstanǵa kelýge qatań tyıym salynady. Álıhan Bókeıhanov «stalındik úlken terror» ýaqytynda qaıta tutqyndalyp, atylǵanǵa deıin Máskeýde turdy. Sońǵy tutqyndaýda Álekeńe arasha túser eshkim qalmaǵan-dy, óıtkeni Turar da, Túrkistannyń basqa da tarlandary bul ýaqytta Máskeý túrmesinde tutqynda otyrǵan bolatyn. Álıhan Bókeıhanovqa arasha túsip, abaqtydan alyp shyqqan Turar men Sultanbek birden-aq GPÝ-diń qara tizimine iligedi. GPÝ-diń Qazaqstandaǵy ókiletti ókili I.D.Kashırın men Qupıa bólim bastyǵy Iakýbovskııdiń GPÝ-diń Shyǵys bóliminiń bastyǵy Ia.H.Peterske 1923 jyly 14-naýryzda joldaǵan qupıa esepti baıandamasynda Turar men Sultanbektiń is-áreketterine úlken saıası mán berip, bylaı dep atap kórsetken: «Bókeıhanovtyń tutqyndalýyna tashkenttik alashordashylar qyzý jaýap berdi. Olar Stalınniń atyna Rysqulov pen Qojanovtyń basshylyǵymen jáne solardyń qoly qoıylǵan jedelhat joldap, Bókeıhanovtyń jazyqsyz tutqyndalýy dalaly aımaqtarda búlinshilik pen qazaq buqarasy ortasynda túsinbestik týdyrady da, olardy Keńes ókimetinen ajyratady, sondyqtan da ony bosatý úshin tıisti mekemelerge yqpal jasaý qajet degen talap qoıdy». Máskeýde turýǵa májbúr bolǵan Á.Bókeıhanovtyń jumyssyz, jalaqysyz qınalyp júrgenin estigen T.Rysqulov joldastarymen baılanysyp, ony RSFSR Ult isteri jónindegi halyq komısarıatynda qyzmet atqarǵan kezinde ózi uıymdastyryp ketken Shyǵys halyqtarynyń Ortalyq baspasyna ornalastyrady. Á.Bókeıhanov uzaq ýaqyt atalǵan baspada aýdarma isimen aınalysyp, qalamaqy alyp turdy. Turar Goloshekınniń qýǵynyna ushyrap, Máskeýge ketken Álekeńniń kúıeý balasy Smaǵulǵa da kóp kómek kórsetti. Smaǵul mezgilsiz qaıtys bolǵan kezde Álekeńe súıeý bolǵan Turar men Nyǵmet edi. Turekeń Álekeńniń uly Sergeıge de tireý boldy. Bul óz aldyna bir bólek áńgime.
Ordaly QOŃYRATBAEV, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
