"Latysh pen orystar túrikterden shyqqan" degen materıal buryn 365info.kz saıtynda shyqqan bolatyn. Ózektiligin joıa qoımaǵan materıaldy "Qamshy" portaly qazaq tiline aýdaryp, oqyrman nazaryna usynady.

Latvıada Galına Shýkeniń «Latyshtar túrik bolǵan ba?» degen kitap shyqqan bolatyn. Óziniń eńbeginde Daýgavpılstyń fılology latysh tili kóne túrik tilinen bastaý alǵanyn dáleldeıdi.

Biz bárimiz azdap túrikpiz

«Til bilimi ǵylymyn zertteý barysynda uzaq ýaqyt boıy adamzat bir tilde sóılep, pikir almasqanyna kóz jetkizemiz. Menińshe, álemge ortaq qarym-qatynas tili túrik tili bolǵan.  Túrik tili barlyq tiliniń negizi, bastaýy sıaqty. Latysh ta, orys ta, bárimiz azdap túrikpiz sondyqtan» deıdi Galına Shýke.

Óz oıyn dálel úshin Galına birneshe mysal keltiredi. Túrik Latvıa aýmaǵyna Kishi Azıadan erte zamanda kelgen. Mezolıt ýaqytynda paıda bolǵan (b.z.d. 6 myń jyl buryn) eki eldi-meken sonyń aıqyn dáleli. Baltıka mańyndaǵy birneshe geografıalyq ataý sol kezde týyndaǵan. Latvıadaǵy Mustkalni «súıinshi habardy estigen taý» (muštu túrikshe «jaqsy, jaǵymdy,súıinshi habar, jańalyq») degen maǵyna berse kerek. Durupe ózeni «qozǵalmaıtyn ózen», sebebi túrik tilinde durmak «qımylsyz qalý, qozǵalmaý», Balupe ózeni «bal-ózen», bal sózi túrikshe «bal» degendi bildiredi. Kurma kóliniń ataýy túriktiń kurmak — qurý (kurma — qurylys) etistigine keledi. Latyshtyń «krot»-kurmis degen sózi de soǵan baılanysty. Džindžas jeriniń ataýy cinci (qara kúshti shaqyratyn  arbaýshy) túrik sózin eske salady. Baǵzy zamanda áshekeı buıymdar káriptastan jasalǵanyn bilemiz. Káriptas bolsa magıalyq kúshke ıe.

Káriptastyń latynsha ataýy dzintars. Mundaǵy cin (qara kúsh) jáne ters (keraǵar, qarama-qarsy) ıaǵnı «qara kúshke qarsy shyǵýshy». Latysh tiliniń etımologıalyq sózdigi atalmysh sózdi –ters: dzinters dep beredi.

Ata-baba arýaǵyn latyshtar veļi dese, túrik tilinde veli «áýlıe,jebeýshi». «Ata-baba» kóne latyshsa urguči. Túrikterde urgu «Baılanys», -či jurnaǵy «bir nársege qatysty bolý» degen maǵyna beredi.  Ilģi túrikshe «baılanys» retinde aýdarylsa, latyshtarda ilģi «ata-baba». Kóne latyshtyń ūsiņš qudyreti túriktiń  us «sana» sózimen baılanysty-aý. (orystardyń «motat na ýs» degen turaqty tirkesi «este saqtaý, sanaǵa quıý» degen maǵyna beredi, ondaǵy «ýs» ta túriktiń us-ynan shyqqan)

Latysh halqynyń ei tanymal, súıikti ári ulttyq esimi — Jānis.  Ian kúni degen úlken meıram da bar. Ol kúni alaý jaǵylady. Túrikterdiń yan sózi yanmak [janmak] — «janý» sóziniń túbirinen shyqqan.

Latyshtyń Ainars, Aigars, Aivars degen esimderi túriktiń aj- «aı» degen sózinen bastaý alady. Var túrikshe «bolý» degen  maǵyna berse,  Aivars «aımen birge» degen maǵyna berýi ábden múmkin.

Latysh sózdiginde Aila degen áıel esimi kezdesedi. Túrikterde de Ayla degen esim bar. Sarma degen latysh áıeliniń esimi  sarmak degen etistikke qatysty bolýy ǵajap emes. sarmak — «qushaqtaý», «qamtý, qabystyrý» (sarma — tys, qaýyz). Atalmysh etistik sonymen qatar «qamtý, unatý» degen anyqtama da beredi. Sarma. Esimi osy maǵynamen úndes bolýy múmkin.

Túrik tilderinde  oymak [ojmak] — «aǵashty joný, oıý, kesý» degen etistik ushyrasady, onyń oyar [ojar] degen formasy «aǵash jonýshy» degendi bildiredi.. Latyshtyń Ojārs degen esimi osy etistikpen baılanysty-aý. eğilmek etistiginen («belgili bir ispen, máselemen aınalysý, shuǵyldaný») latyshtyń Egils esimi paıda bolǵan sıaqty. Varis  esiminiń etımologıasy «murager» degen maǵyna beretin túriktiń sózimen baılanysty bolýy múmkin.

«Latysh tili, menińshe, áý basta birinshi bolyp túrik tilinen bastaý alsa, keıin oǵan keshtetip orys tili de  qosylady. Ǵalymdar jalpy slaván tilderiniń negizin izdegende bári latysh tiline tap bolǵan. Orys tilinde túrik jurnaqtary jetip jatyr. Latysh tili de, orys tili de túrik tiliniń negizinde paıda bolǵan. Alaıda latysh tili orys tilinen kóneleý bolyp tur. Sol sebepti orys tili paıda bolǵan tusta túrik tiline emes latysh tiliniń leksıkasyna kóp súıengen. Men «Kóne eýropalyq halyqtardyń túrik etnonımıasy» degen kitaptyń avtory, reseılik ǵalym Iý.N.Drozdovpen tanysqan edim. Onyń zertteýlerine súıensek, ejelden jáne H-HII ǵasyrǵa deıin eýropalyqtardyń deni túrik tildi bolǵan. Drozdovtyń eńbegimen tanysa otyryp, óz oılarymnyń negizdi ekendigine kúmánim qalmady» deıdi Galına Shýke.

Gottar men prýsstar da túriktildi halyq bolǵan

«Eýropada eshqandaı zamanaýı eýropalyq tilge jatpaıtyn eki «óli» til bar. Ol «got» jáne «prýss» tilderi. Eki tildiń de túriktildi halyq bolǵany burynyraqta dáleldengen bolatyn. Deutsch dep atalatyn german halqy ataýynyń transformasıaǵa ıaǵnı ózgeriske, túrlenýge ushyraýy osymen sabaqtas. Ejelde german taıpalarynyń biri tevton dep atalǵan. Latyn transkrıpsıasynda ol Teutones dep jazylsa, túrikshe  Teýteı (basymdyqqa ıe taıpa degen semantıkamen) dep jazylǵan. X ǵasyr basynda ol ataý  teutiskus ıaǵnı qarapaıym halyq aıtýynsha thiutisk degen formaǵa ózgeredi. Eýropalyq «óli» tilder qazirgi tilderdiń túrik tilinen bastaý alyp ózgeris ushyraǵan kezde paıda bolǵan tilder degen pikir negizsiz emes. Ejelgi germandyq, eski fransýzdyq, kóne orys tilderi sıaqty «kóne» tilder tilderdiń damýynyń, ózgeriske qsharaýynyń sońǵy fazasy, kezeńi bolǵan» deıdá Iýrıı Drozdov.

Teńge jáne dınar — dúnıejúzilik aqshalar

Eki teorıa da fılolog Aleksandr Kotelnıkovtyń «Keıbir sheteldik tıyndar ataýlaryndaǵy slavándyq jáne túrik túbirler» degen eńbeginde dáleldenedi.  «Tanga» («teńge») jáne «dınar» birlikteriihniń qalaı evolúsıaǵa ushyraǵanyn kórsetedi.

Aýdarǵan: Jazıra Baıdaly