Zaman damyp, ózgergen saıyn adamdardyń, jalpy qoǵamnyń kózqarasy men qundylyqtarǵa degen qarym-qatynasy ÓZGEREDİ. Bul-bultartpas shyndyq, fakti. Sebebi zamanǵa saı adam psıhologıasy ózgeredi, bir qalypta turmaıdy. «Adam ózgermeıdi degenniń tilin kesem» degen emes pa edi hákim Abaı?
Demek, adamnyń qarym-qatynasqa degen kózqarasy ózgeredi. Al bizdiń mentalıtetimizge otbasy qundylyqtaryn birinshi orynǵa qoıý, otbasy uıytqysyn saqtaý syndy nárseler sińip, ata-baba dástúri men salty boıynsha «ajyrasý» uǵymy – tabý-ǵa aınalǵan. Osydan biraz jyl buryn ajyrasýǵa barý – úlken kúná, qylmys, ıakı bolmasa ersi qylyq retinde qabyldandy. Genderlik quqyq zańnamasy qabyldanǵan soń, áıelder quqyǵy qoǵamda aıqyn kórinis taba bastaǵannan keıin ajyrasý faktisi de kóptep tirkele bastaǵan. Onyń sebebi- áıelderdiń óz-ózderin qamtamasyz ete alatyndaı dárejege jetýi. Qamshy.kz aqparat agenttigi ajyrasýdyń kóbeıý máselesiniń sebebin anyqtap kórdi.
Ajyrasý epıdemıasy. Tanymal amerıkandyq áleýmettanýshy men psıholog Konstansıa Arons álemde árbir 13 sekýnd saıyn bir otbasy ajyrasatynyn eseptep, dáleldegen. Bir AQSH-tyń ózinde jyl saıyn 1 mıllıon otbasy ajyrasady.
Ajyrasý- áleýmettik problemaǵa aınalyp, endi qoǵamda qalypty jaǵdaı retinde qabyldana bastady. Kez-kelgen problemanyń ýshyǵýy, shıelenisýi-qoǵamda oǵan degen qalypty kózqarastyń týýyna ákeletini sıaqty ajyrasý da osyndaı deńgeıge jetti.
Ajyrasý stress, qaıǵy deńgeıine baılanysty ólimnen keıin birinshi orynda tur. Bul aýyr ári qıyn, ómirdiń qysqarýyna ákeletin úlken ómirlik tájirıbe.
Qazir otbasyn qurýdyń patrıarhaldyq modeline qaraǵanda eki jaqtyń teńdigine qurylǵan úlgidegi januıalar kóbeıýde.
Bul óz kezeginde árbir adamnyń serigin, jaryn óz erkinshe tańdaýǵa múmkindik beredi. Alaıda tańdaý keńistigi keńeıgenmen de otbasy beriktigi nyǵaıyp jatqany shamaly. Ony elimizdiń statısıkasynan kórýge bolady. Máselen, 2015 jyly Qazaqstanda zańdy tirkelgen neke 148 769-dy quraǵan. 2016 jyldyń qańtar-sáýir aıynda 39 682 neke zańdastyrylǵan. Neke qıý 4,6% tómendegen. Osy jyldyń qańtar-sáýir aıynda 16 338 ajyrasý faktisi tirkelgen.
Qazaqstanda ajyrasý eń kóp tirkeletin aımaqtarǵa Pavlodar oblysy (53%), Qostanaı oblysy (51%), Soltústik Qazaqstan oblysy (50%) jatady. Al ajyrasý az tirkelgen aımaq OQO eken.
Búkil álemde resmı, zańdy nekege turýǵa qyzyǵýshylyq azaıyp bara jatqanyn baıqaýǵa bolady. Ásirese, Eýropada zańsyz nekeden týǵan bala koefısenti ósken. Sebebi kópshiligi «azamattyq nekede» turady.
UNSTAT málimetterine qaraǵanda neke koeffısenti boıynsha Qazaqstan BUU-ǵa kiretin 100 eldiń ishinde 16-ornynda tur. Qazaqstan Iran, Reseı, Albanıa, Tájikstan men Mysyr sıaqty elderden keıin turaqtaǵan. Al ajyrasý koeffısenti boıynsha Qazaqstan osy elder arasynda 24-orynda. Eýropa elderiniń ishinde ajyrasý koeffısenti eń joǵary Belgıa, Portýgalıa, Vengrıa eken.
Islam dinin ustanatyn elderdiń arasynda Qazaqstannyń ajyrasý koeffısenti eń joǵary. Taıaý Shyǵys elderi, sonyń ishinde Mysyr, Sırıa, Iordanıa, Indonezıa, Saýd Arabıasy men Lıvıada barlyq neke zań júzinde din ókiliniń qatysýynsyz júzege asady. Al Iran men Izraılde barlyq neke din ókiliniń qatysýymen júzege asady. Osyǵan baılanysty, eger jubaılardyń biri ajyrasýǵa qarsy bolǵan jaǵdaıda qıyndyqtar týyndaıdy.
Jalpy ajyrasý kórsetkishiniń osynshalyqty ósýi birneshe faktorlarǵa tikeleı baılanysty. Eń birinshi, ol eldiń ekonomıkalyq damý jaǵdaıy men qoǵamnyń ál-aýqaty máseleleri. Qoǵam arasynda ajyrasýdyń basty sebebi retinde esepteletin keń taralǵan pikir: "Jastardyń úlken ómirge daıyndyqsyz keletindigi".
Qazirgi zamanaýı qoǵamda áıelder quqyqtary, bostandyqtary, burynǵymen salystyrǵanda áldeqaıda joǵarylaǵan. Jyldar boıy birshama túnekte ómir súrgen áıelderge, bilim alýǵa, mansap jasaýǵa, ary qaraı sol jolda turmys qurmaı kete berýge- barlyǵyna tolyq múmkindik bar. Osydan 10-20 jyl burynǵy ómirmen salystyrǵanda áıelder quqyǵy áldeqaıda nyǵaıǵan. Buryn otbasy úshin, bala-shaǵasy úshin shydap, qınalyp kúıeýimen aıyrylaspaıtyn áıel bul zamanda ózi úshin de ómir súrýge bolatynyn túsindi. Áıelder ǵana emes, er adamdar da, jalpy qoǵamda egosentrıstik (menmendik) kózqaras basym bolyp bara jatqanyn baıqaýǵa bolady. Bul-durys emes dep kesip aıta almaımyz. Sebebi, basqasha jaǵynan alyp qarasaq, ajyrasý- bir-birimen syıyspaıtyn, urys-kerisi taýsylmaıtyn, birine-biri sáıkes kelmeıtin, kózqarastary men ómirlik qundylyqtary bir arnaǵa toǵyspaıtyn eki adamǵa bostandyq pen erkindik berý, jandaryna tynyshtyq syılaý. Kóptegen ajyrasqan juptardyń sózderine súıensek, ajyrasqan soń renish, aıǵaı-shý, ókpeden qutylǵandaryn aıtady.
Ajyrasýdyń sebepteri. Negizgi másele – osy ajyrasý faktoryn boldyrtpaý. Qarym-qatynasty osy sharyqtaý shegine deıin alyp kelmeý. Sebebi, ne degenmen de, ajyrasý- otbasynyń oırandalýy, al arada bala bolsa taǵdyrdyń buzylýy. Ajyrasýdy boldyrtpaý úshin eń birinshi, onyń oryn alý sebepterin anyqtaý kerek. Shyn máninde -sebep óte kóp. Árkimniń jeke taǵdyry bar, problemalary ár túrli. Biraq saýalnama nátıjeleri kórsetkendeı ajyrasýdyń basty sebepteri mynalar:
- Turmystyq zombylyq;
- Er ne áıeldiń ishimdikke salynýy;
- Er ne áıeldiń esirtkige salynýy;
- Kúıeýi ne áıeli jumyssyz;
- Jubaılardyń ómirge degen kózqarastary sáıkes kelmeýi;
- Kúıeýi ne áıeli nekege deıin birin-biri unatpaǵan, nekeden keıin de unata almaǵan;
- Kózge shóp salý;
- Materıaldyq qıyndyqtar;
- Bedeýlik;
Bul ajyrasýdyń negizgi sebepteri. Sonymen qatar, bizdiń elimizde ajyrasýdyń sebepterin ata-enemen turý men kúıeý jaqtyń týǵan-týysqandary arasyndaǵy qarym-qatynastar shıelenisimen t.b tolyqtyrýǵa bolady. Búginde qazaq otbasylarynda kelinniń ata-enesimen birge turýy qalypty jaǵdaıǵa aınalǵanyn kóremiz. Osy oraıda balasyn aıalap ósirgen ana ıaǵnı qyzdyń enesi ulyn qyzǵanady nemese basqa da sebeptermen kelinine kún kórsetpeıtini sıaqty shıelenisti jaǵdaılar oryn alady. Jigittiń ata-anasymen turǵan soń mindetti túrde arada túsinispeýshilik, urys-keris bolady. Keıbir ata-eneler eki jastyń arasyna túsip te jatady. Nemese kerisinshe áıel kúıeýine tańdaý jasa dep tikesinen ýltımatým qoıady. Bul- Qazaqstandaǵy ajyrasýdyń birden-bir keńinen taralǵan sebebi.
Odan keıin – alyp qashý máselesi bir bólek. Ózderi jaqyn tanys emes nemese qyzdyń yrqynsyz alyp qashyp aqyrynda ajyrasyp jatatyn mysaldar az emes. Bul da elimizdegi ajyrasý dertiniń sebepteriniń biri. Jarqyn mysal retinde Aınurdyń (esimi ózgertilgen) jaǵdaıyn keltirsek bolady. «Joldasym tanyspaı-bilispeı alyp qashyp ketti. Men qarsy bolǵanmyn. Aqyrynda ajyrasyp tyndyq. Alaıda aramyzda qyzymyz bar. Endi jańa ómir bastamaqshymyn. Biraq qyzymnyń ákesiz ósetinin oılasam qatty qınalamyn...»-deıdi áıel.
28-degi Baqyttyń ajyrasý sebebi de osyǵan uqsas. «Turmys qurǵan soń ómirim qatty aýyrlap ketti. Qaıyn ápkelerim ajyrasqan. Qaıyn aǵam da ajyrasqan. Birneshe ret aýrýhanaǵa jatyp shyqtym. Maǵan kórsetpegenderi joq. Barlyǵyna kónem dep oıladym. Alaıda ulym týylǵan soń onyń densaýlyǵynda aqaý boldy. Joldasym aýrý bala taptyń dep menimen ajyrasty. Qarajat joq dep emdetý joldaryn qarastyrǵan joq. Amalsyz ajyrastym. Balam úshke kelgenshe aýrýhanada jatyp, emdeldik. Kúıeýim bir habarlasyp kómek bermedi. Endi jazylǵanda qaıtadan qosylysy keletinin aıtyp júr. Bizdiń qınalǵanymyzdy, bastan ne ótkergenimizdi de bilmeıdi..»-deıdi áıel.
Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi júrgizgen zertteýdiń nátıjesinde ajyrasýǵa kóbine áıelder bel baılap, sheshim qabyldaıtyny anyqtaldy. Kópshilik ajyrasqan áıelder balalaryn jalǵyz, eshqandaı alımentsiz ózderi asyraıdy eken.
Ajyrasý kezinde qatty zardap shegetin jaq- balalar. Ata-analary ajyrasqan balalar ómirdegi qıyndyqtardy eki ese aýyr ótkeredi. Psıhologıalyq, júıke aýrýlaryna jıi ushyraıdy.
Ajyrasýdyń aldyn-alý. Kóp jaǵdaıda durys qurylmaǵan qarym-qatynas pen otbasynyń oırandalýy- tikeleı ózimizge, serigimizge/jubaıymyzǵa, taǵdyrymyzǵa baılanysty dep kinálaımyz.
Negizinen ajyrasýdyń aldyn-alý - qarym-qatynasty durys qurýdan bastalady. Otbasyn qurý ońaı sharý emes, sondyqtan oǵan úlken daıyndyqpen kelý qajet. Psıhologtardyń aıtýynsha, ajyrasýdyń shekten tys kóbeıýi- adamdardyń ómirlik serik tańdaǵanda onyń jan-dúnıesine úńilmeı, syrtqy faktorlarǵa qarap qana baǵalap tańdaýynan bolady. Sonymen birge, jastardyń materıaldyq qıyndyq kórip, oǵan shydamaı jatatyndyqtary da – basty sebepterdiń biri. Demek, daıyndyq bolýy kerek.
Osy oraıda psıhologtar erli-zaıyptylarǵa mynadaı usynystardy usynady:
-Bir-birińizge aýyr sózderdi aıtýdan aýlaq bolyńyz. Sebebi ondaı sózder, qylyqtar keshiriledi, biraq umytylmaıdy.
-Problemalaryńyz ben qıyndyqtaryńyzdy únemi bir-birińizge júkteýden qashyńyz. Adam- shaǵymnan, jylap-syqtaýdan, kún saıynǵy sizdiń qurbandyqtarǵa baryp jatyrmyn degen mindetsinýlerińzden tez jalyǵady, sharshaıdy.
-Kompromıske kelý. Otbasy-bul bir shańyraq. Túsinistik tanytatyn kezde, jańdaıǵa kirýge, barlyǵy oı eleginen ótkizip ekeýińizge de paıdaly bolatyndaı sheshim jasaýǵa bolady. Eger birińiz qurbandyqqa barý kerek bolsańyz, baryńyz. Ol sizdiń otbasyńyz úshin jasalatyn qadam.
-Renishińiz bolsa, ókpeńiz qara qazandaı bolǵansha úndemeı júre bermeı, jubaıyńyzǵa bildirtińiz, aıtyńyz. Sóılesý men áńgimelesý joq jerde- durys otbasyn qurý degen bos ıllúzıa. Sebebi neke- uzaq áńgimelesý.
Psıholog Aleksandr Poleev qazirgi tańda «otbasy» uǵymy óz mánin joǵaltyp, «erli-zaıyptylardyń odaǵy» degen maǵynaǵa oıysyp bara jatqanyn aıtady. «Qazirgi nekedegi basty tendensıasy onyń kesh oryn alýy. Kóp jaǵdaıda jas kezde nekege turatyndar tez ajyrasyp ketip jatady.
25 jasqa deıin adam qarym-qatynas jasaýdyń durys joldaryn bilmeıdi, durys sóılesýdi, tildesýdi bilmeıdi. Sondyqtan nekege 25 jastan keıin otyrǵan durys»-deıdi maman.
Ajyrasýdyń saldary. Otbasynyń dástúrli qundylyqtary saqtalmaǵan soń, erli-zaıyptylar ajyrasyp olardyń artynda «mahabbatty, jylýlyqty sezinbegen», tolyqqandy otbasy degen uǵymnyń ne ekenin túsinbeıtin balalar qalady. Al bul balalar úlken ómirge qadam basqanda óz ómirlerine de osy naýqandy ádetke aınaldyratyny dáleldengen. Mundaı otbasylardan (otbasy deýge kelse) ósken balalar tolyqqandy jeke tulǵa bolyp qalyptasý kezinde túrli qıyndyqtarǵa boı aldyryp, shyn máninde eseımegen bala kúıinde qalady. Ajyrasýdyń bala úshin tıgizetin zardaby – birinshi másele bolsa, ekinshi jaǵynan ajyrasý prosesin oryndaýshylarǵa bul úlken tragedıa. Sebebi shyn máninde jan-dúnıe men adamnyń psıhologıasyna kúızelis ákeletin ajyrasý naǵyz – qaıǵy. Budan keıin adamnyń ásirese áıelder qaýymynyń qaıtadan ómir aınalymyna qaıta ený aýyr ári uzaq proses.
Ajyrasqan er adamdardyń áıelderge qaraǵanda qaıta nekege turý múmkindigi óte joǵary. Alaıda ajyrasqan erlerdiń 50% sol kúıinshe úılenbeı, jalǵyz qalyp qalady eken. Al áıelderge ajyrasqan soń qaıta nekege turý úshin óte uzaq ýaqyt, shashamen 10- 15 jyldaı kerek eken.
Ajyrasýdy múldem boldyrtpaý, oǵan zańdy turǵyda toqtaý qoıý múldem durys emes ári múmkin de emes. Alaıda oǵan mindetti túrde toqtaý qajet. Jáne oǵan toqtaý bar. Sebebi, shyn máninde ajyrasý- bul óz ádetterimizden aıyrylýdan, serigimiz úshin ózgerýden bas tartý. Ádetten arylýǵa bolady. Ol úshin tek myqty kúsh-jiger kerek.
Nazerke MUSA
