Bul maqalada búgingi tańda keń qoldanystaǵy jarysapaly aýdarmanyń metodıkasy jáne tehnologıasy sóz bolady. Aýdarmanyń túrleri jáne onyń ereksheligi de aıtylady. Aýyzsha aýdarmada baıandamashynyń maqalasynyń qysqartylǵan, naqtyly sóıleıtin sóziniń (发言稿) jazbasha nusqasynyń jaryspaly sınhrondy aýdarma barysyndaǵy mańyzdylyǵy týrasynda sóz bolady.

Elbasynyń "Rýhanı jańǵyrý "bolashaqqa baǵdar" atty maqalasynda aýdarma týraly arnaýly toqtady, qazaq qoǵamynda aýdarmanyń aýadaı qajet ekenin basa aıtty, eń kerekti 100 kitap aýdarý tapsyrmasy berildi. 

Jumyr jer betine 6 mıllardtan astam adam balasy ómir súredi, olar memleket, ult, ulys, otbasy bolyp qaýymdasyp ómir súretini eshkimge jasyryn emes, bir ult pen ekinshi ult ejelden qalyptasqan ózderiniń ómiri, tarıhy, mádenıeti, ádebıeti, ǵylymy, ádet-ǵurpy, t.b jaǵynan bir- birinen úırenip, biriniń artyqshylyǵyn biri qabyldap, ortaq damyp kele jatqany jalpyǵa aıan. Dál osy turǵydan qaraǵanda adamzat mádenıetiniń tarıhy men damýyn aýdarma qyzmetinsiz kóz aldyǵa elestetý múmkin emes. Buryn-sońdy ótken ǵalymdar men zertteýshiler aýdarma jumysyn adamzat mádenıetiniń altyn kópiri dep baǵalaǵan. Áıtse, aýdarma degenimiz bir tilde beınelengen mazmundy ekinshi bir tilge dál ári tolyq sol ulttyń sóz jasam zańdylyǵy boıynsha qaıtalaı beıneleıtin tildik óner. Aýdarma barysynda sóz-sóılemderdi leksıkalyq jáne gramatıkalyq jaǵynan durys túsinip aýdarý jáne aýdarma sheberligine qatysty bilimderdi qalaı ıgerý jónindegi máselelerge úlken kóńil bólýimiz kerek. Al aýdarmashy aýdarma teorıasy negizinde, praktıka barysynda kezdesetin ártúrli naqtyly máselelerdi jan-jaqtyly durys sheshý kerek. Aýdarma eki tildiń leksıkalyq, gramatıkalyq, stılısıkalyq erekshelikterine qatar saqtalady. Árqandaı shyǵarma mazmun, forma, stıl syndy úsh túrli faktordan quralady. Túpnusqanyń mazmunyn, stılin aýdarylǵan tilde dál beınelý kerek, ol úshin túp nusqadaǵy mazmunǵa adal bolý, aýdarylǵan aýdarma túsinikti, uǵynyqty bolý, túp nusqanyń stılin saqtaý shart, mine bular aýdarma ólshemi. Al aýdarmashy aýdaryp otyrǵan ult pen aýdarylyp otyrǵan ulttyń tilin, ádebıetin, tarıhyn, mádenıetin, dinin, etnografıasyn, salt-dástúrin, arman-tilegin, ult muratyn tolyq meńgerý, sonymen birge eki ulttyń oılaý tásilin, tildik zańdylyqtaryn, sóz jasam erejelerin, gramatıkalyq qaǵıdalaryn, sóz arqyly beınelý tásilderin bilýi shart. Jınaqtap aıtqanda qytaı-qazaq tilderi boıynsha aýdarma jasaıtyn aýdarmashy bolǵan adam, qytaıdan ótken qytaı, qazaqtan ótken qazaq bolýy shart, demek ol eki ult bolyp jasaǵan mindetti, qytaıdyń arsynda qytaıǵa sińýi, qazaqtyń arasynda qazaqqa sińýi kerek, sonda ǵana ol ózi aýdaratyn dúnıe jóninde erkin qulash sermeı alady. Qytaı-qazaq tilindegi sóılemderdiń ret-tártibi aýysqan sózderdi ajyrata bilý, sınonımderdi tańdaı alý, kúrdeli qurmalas sóılemderde sóılemniń negizgi úsh múshesi bastaýysh, baıandaýysh, tolyqtaýyshty tanyp bilý, sol arqyly aýdarmanyń jelisin tabýy shart, osylaı adaspaı túp nusqaǵa adal bolyp avtordyń aıtqanyn aýdarylǵan ulttyń tilindegi sóz jasam jáne oılaý zańdylyǵymen anyq túsinikti beınelep berý mine bul aýdarmashyǵa qoıylatyn talaptar. /1./

Aýdarma túrlishe turǵydan tómendegideı túrlerge bólinedi:

1. Aýdarma tildik ózgeshelikterge baılanysty ana tilden basqa aýdarý, ózge tilden óz tiline aýdarý dep eki túrge bólinedi. Aýdarma barysynda ana tilden basqa tilge aýdarý birshama qıyn bolady. Óıtkeni aýdarmashylardyń basym kópshiliginde ózge tildegi beıneleý qabileti óz tilindegideı bolmaıdy. Sondyqtan da eki tilge birdeı jettik aýdara bilý naǵyz aýdarmashynyń ǵana qolynan keledi./2/
2. Aýdarma materıaldyq ózgeshelikterine qaraı saıası–aqpart aýdarmasy, kórkem ádebıet aýdarmasy, ǵylymı(fılologıalyq, tarıh, ekonomıkalyq, dıplomatıalyq, medsınalyq, zań, t.t) mátinder aýdarmasy, tehnıkalyq mátinder aýdarmasy jáne is-qaǵazdar aýdaramasy bolyp bólinedi. Janrlardyń erekshelikterine qaraı olarǵa qoıylatyn talap ta, aýdarýda túrlishe bolady. Bunyń ishinde kórkem ádebıet aýdarmasy aýdarmashynyń úlken bilimin de sheberligin de qajet etedi. Kórkem aýdarmany sátti shyǵarýdyń negizgi bir joly, ózi aýdaryp otyrǵan shyǵarmany jazǵan jazýshynyń otbasylyq jaǵdaıyn, ósken ortasyn, alǵan tárbıesin, dinı ustanymyn, ómirge kózqarasyn, shyǵarmashylyqa ony alyp kelgen qoǵamdyq jaǵdaılaryn, dál osy qolyńyzdaǵy shyǵarmany jazýǵa túrtki bolǵan qoǵamdyq, tarıhı jaǵdaıdy jaqsylap bilýi, sizdiń tamasha aýdarma jasaýyńyzǵa kóp kómegin tıgizedi. Al ǵylymı mátinder men tehnıkalyq mátinder aýdarmasy naqty kásiptik bilimdi aýdarmashydan talap etedi, Qytaı tilinde árbir salanyń termınderi óte kúshti ulttyq sıpatta beınelenedi. Sondyqtan da árbir aýdarmashy eń aldymen ózi aýdaratyn dúnıege qanyq bolýy, kásiptik bilim deńgeıi joǵary bolýy, túpnusuanyń mazmunyna, ereksheligine basa nazar aýdarýy shart. /3/
3. Aýdarylatyn materıaldardyń qajettiligine baılanysty aýdarma jumysy «tolyq aýdarý, bólip aýdarý, mazmundy analız jasap aýdarý, qurap aýdarý, qurastyryp aýdarý» dep bólinedi. Bastan – aıaq túgel aýdarýdy tolyq aýdarý deımiz. Túpnusqanyń ishinara qajetti jerin ǵana aýdarý bólip aýdarý dep atalady. Túpnusqanyń negizgi mazmundaryn sholyp aýdarý mazmundy analız jasap aýdarý delinedi. Tolyq mátinniń ár bólekterin ǵana aýdaryp, ony bir-birine tirkep aýdarý qurap aýdarý delinedi. Túpnusqanyń keıbir jerlerin aýdaryp, ary qaraı sol oıdy damyta jazý qurastyryp aýdarý bolyp tabylady. Bólip aýdarý, mazmundy analız jasap aýdarý, qurap aýdarý, qurastyryp aýdarý degender ádette erekshe bir qajetke qaraı bolady. Ǵylymı jumys jazǵanda, belgili bir tehnıkany qoldanǵanda onyń túsindermesin aýdarǵanda, dári-dármekti paıdalanǵanda jıi qoldanylatyn aýdarma túrleri osylar bolmaq./2/
4. Aýdarma jumysy tásiline qaraı jazbasha men aýyzsha aýdarma bolyp bólinedi. Jazbasha aýdarma men aýyzsha aýdarmanyń ekeýiniń de ózine tán qıynshylyqtary men jeńildikteri bar. Jazbasha aýdarý aýdarýshydan mol bilimdi, qalam qýatynyń kúshti bolýyn, mazmundy dál beınelep berýdi, kóbirek oılanyp – tolǵanýdy qajet etedi. Túpnusqaǵa adal bola otyryp, mazmundy tolyq qamtýǵa, túpnusqanyń stıline boıusynýǵa mindetti bolady. Sóz – sóılemge, gramatıkaǵa, naqtylyqqa, logıkaǵa, emlege basa kóńil bólinedi. Aýyzsha aýdarmaǵa qaraǵanda sózdikterden paıdalaný, qaıta – qaıta qarap tekserip shyǵý, ózgertý múmkindigi bar. Al aýyzsha aýdarmada aýdarýshydan tez túsinip, qolma – qol aýdarý talap etiledi. Biraq, sóıleýshiniń stılin saqtaýǵa, naqtylyqqa, jınaqtylyqqa erekshe joǵary shart qoıylady. Beıneleý jaǵynda kóp erkindikke ıe bolady. Bir sózdi, bir mazmundy birneshe túrli sınonımdermen aýystyryp aýdara alady. Onyń esesine olarda túsinbeı qalǵan sózderdi bireýden suraýǵa, sózdikterdi paıdalanýǵa múmkindigi bolmaıdy. /2/

      Qazaqshany qytaıshaǵa aýdarǵanda qytaı tili túbir tulǵaly, maǵynaly ıroglıftermen beınelenetindikten kóbinde maǵynalyq aýdarma jasaýǵa týra keledi, al qytaıshany qazaqshaǵa aýdarǵanda qazaq halyqynyń oıshyl, aıtar oıyn astarlap jetkizetin ereksheligin eskerip, obrazdy aýdarma jasaımyz.  Keıingi kezderi elektrondyq aýdarma da qoldanysta, alaıda ol aýdarmanyń dáldiginen qatesi kóp ekenin ýaqyt kórsetýde, búgingi gýgl (google), onlaın (online) aýdarmalary aýdarma údesinen shyqpaıdy, mysalǵa, Aıgúl degen adam atyn (aı月+gúl花), Arman degen kisi atyn (理想) dep, onyń aty kim degendi (他的马是谁) aýdarma jasaıdy.   

      Búkil álem jurty shaǵyn eldi mekenge aınalǵan bul tańda, halyqaralyq qatynastar kún sanap kúsheıýde, ǵylym – tehnıkanyń da qaryshtap alǵa basýyna baılanysty jańa ataý-termınder kóbeıdi, aýdarmany qındatýda, áıtsede oǵan qaramastan aýdarmada zaman aǵymyna qaraı damyp barady. Egemendik alǵan jyldardan beri el basnyń jáne basqada tulǵalardyń shetelde jasaǵan saparlary, sheteldik kompanıalardyń bizge kelýi bár-bári aýdarmasyz bolmaıdy, sonymen elimizde jıi-jıi bolyp otyratyn, úlkendi kishili halyqaralyq forýmdar men jınalystardyń barlyǵy aýdarma qyzmetine júginedi. Osy qajet úshin kóbinede jaryspaly sınhrondy aýdarma qoldanylady. Bizdiń osy maqalamyzdyń negizgi júgide osy túrdegi aýdarma týraly. Egemendikten buryn bizdiń kóp halyqaralyq baılanystarymyz Orys jáne TMD kóleminde bolǵandyqtan, ortaq orys tilinde jumys júrdi, sol sebepti aýdarma qyzmeti qajet bolǵan joq, sondyqtan bizdiń qoǵamda tek kórkem ádebıettegi jazbasha aýdarma ǵana oryn aldy. Alaıda egemendik alǵaly 26 jyl bolsada, bizde áli kúnge deıin aýdarma jumysyna salǵyrt qaraý bar. Birinshiden kúni búginge deıin ulttyq sananyń álsizdiginen óz ana tilimizde is-qaǵazdardyń júrmeýi, jınalystardyń ózge tilde ótýi, halqymyzdyń tildik beıimdiligi áli orys tilinde.  Ekinishiden aýdarmany mamandyq retinde qolǵa alynbaýy, aýdarmashy aýdarǵan dúnıesin jarıalaıtyn arnaýly gazet-jýrnal joq, birde-ekili jýrnaldardy qosymsha aýdarma basady, alaıda olardyń ózi tupnusqamen salǵastyra otyryp  aýdarmanyń dáldigin tekserip ala almaıdy, maman joqtyń qasy, ásirese shyǵys tilderinde. Aýdarǵan kitabyńdy óziń qarjylandyryp shyǵarmasyń, aýdarma aıasynda ǵylymı jobalar óte az, qarapaıym aýdarmashyǵa qol jetimdi emes.

Úshinshiden Arnaýly aýdarmashylar jetistiretin oqý oryndary ne ortalyqtar joqtyń qasy. Joǵary oqý oryndarynda aýdarma mamandyǵy bolǵanymen onyń óndiristik bazasy joq, teorıalyq bilimmen shekteledi. Stýdentter tek fılologıalyq baǵyttaǵy jazbasha mátin aýdarady, sonymen birge ózge tildi ana tilge aýdarma jasaıdy. Odan aryǵa stýdenttiń 11 jyldyqtan keıin alǵan bilimi shyǵys tilderinde esh jetpeıdi, sınhrondy jaryspaly aýdarmada praktıka jasaıtyn zamanaýı qurylǵy, jabdyqtar oqý ornynda paıdalanýǵa berilmegen. Sonymen birge ár sala boıynsha aýdarma jasaýǵa arnalǵan ataý-termınder sózdigi men oqýlyqtar múlde joq. Bir maman barlyq salanyń ataý-termınderin meńgerýde múmkin emes nárse. Bizde oǵan qaramastan “júrińiz dál qazir aýdarma jasańyz”- dep leksıa oqyp sharshap otyrǵan oqytýshyny birden julyp alyp aýdarmaǵa salady, ol tek fılologıalyq baǵytta bilim alǵan maman, onyń ústine onyń aýyzsha aýdarmadan praktıkasy az, sınhrondy aýdarmanyń ádisi men qyr-syryn meńgermegen, tek sol tilde sóılegenine biz aýdarmashy dep bilemiz. Negizinde aýdarmashy óz áleminde úzdiksiz izdeniste júrýi, bastapqy eki jyl saqa úlken aýdarmashynyń janynda kómekshi bolyp, tolyq pisip-jetilýi kerek emes pe, joǵaryda biz aıtqan aýdarmashyǵa qoıylatyn tapardyń údesinen shyǵýda aýdarmanyń jaǵdaıy bizde máz emes. Aýdarmashy áýeli aýdaratyn salasynyń ataý-termınderin tolyq bilýi kerek, tym bolmaǵanda aýdarmashyǵa baıandama jasaıtyn ǵalym(baıandamashy)nyń maqalasynyń jazbasha tolyq nusqasyn aldyna ala, bir jeti buryn berý kerek, sosyn aýdarmashy ondaǵy ataý-termındar boıynsha jumys jasaýy tıis, sózdik aqtaryp, qatysty kitaptardan túsindirmelerin izdeýi kerek. Baıandamashy uzyn-sonar baıandamasyn ýaqyt shekteligimen tolyq aıtpaıtyn ózide biledi, sondyqtan ózine daıyndaǵan sóıleıtin sózi, ıaǵnı qysqartylǵan naqtyly jazbasha nusqasy bolady, sony aýdarmashyǵa maqalasymen qosyp alyn ala berý asa mańyzdy. sonda ǵana aýdarmashy qınalmaı ilesip aýdarma jasaıdy. Alaıda kóp baıandamashy sóıleıtin sózinen da alqyp, shettep basqa jaqqa baryp ta keledi, desede ol qatty uzamaıdy, uzasada maqalasynyń tolyq mátinine kiredi. Sondyqtan aýdarmashynyń qolyndaǵy biz ataǵan eki materıal kóp kómegin tıgizedi. Bizde aýdarma endi qalyptasý ústinde bolǵandyqtan bul jumystar óte shala júrgiziledi, tipti aýdarmada arnaǵa túsken “sóıleıtin sózi” (发言稿) degen termındi bilmeıdi, halyqaralyq forýmdar ótkizgende ony aldyn ala baıandamashydan suramaıdy, kóbinde sheteldik baıandamashy onyń jazbasha nusqasyn maqalasymen qosyp birge jibersede, uıymdastyrýshylar ony aýdarmashynyń qolyna jetkizbeıdi, aýdarma jumysy bastalǵanda aýdarmashynyń ózi sheteldik qonaqtardyń mazasyn alyp sóıleıtin sóziniń jazbasha nusqasyn surap uıatqa qalady. Sonymen birge búgingi tańda jalqy esimderdiń aýdarmasy birneshe túrli aýdarylady, bunyń ózi aýdarmashyǵa asa úlken qıyndyq týǵyzady. Mysalǵa tómendegi kestege nazar salaıyq:

Demek bizdegi ataý-termınderdiń san alýandyǵy aýdarmashyǵa aýyr júk. Maqala sońynda aıtarymyz osy salada qalam terbep júrgen aýdarmashy, ǵalymdardyń, qatysty úkimettik mekemelerdiń, joǵary oqý oryndarynyń moınyndaǵy kezek kúttirmeıtin mańyzdy sharýa bolmaq.

Abdýraqyn N, Ál-farabı atyndaǵy Qazaq-ulttyq ýnversıteti,

shyǵystaný fakúlteti, qytaıtaný kafedrasynyń aǵa oqytýshysy,

PhD doktor