Shyndyq pa, qaýeset pe?

Uly Otan soǵysynyń aıaqtalǵanyna 70 jylǵa jýyq ýaqyt ótse de adamzat tarıhyndaǵy sol bir qan keshý qasap zamanǵa qatysty qyzý talqylaýlar eshqashan tolastaǵan emes. Sońǵy kezderi soǵystyń biz bilmeıtin kóptegen qupıalary málim bolyp jatyr. Keıde qupıasy ashyldy dep júrgenimiz jaı ǵana qaýeset bop shyǵatyn kezder de az emes. Sondaı qupıa shyndyq ne qaýeset ekeni belgisiz myna bir oqıǵany oqyrmanmen bóliskimiz keldi. Bul derek joldas Stalın men fashıserdiń kósemi Gıtler ekeýiniń kezdesýi týraly qupıa shyndyqty baıandaıdy.

Shynyn aıtý kerek, resmı túrde Stalın men Gıtler eshqashan kezdespegen. Ol kezde qarapaıym adamdardyń bul týraly oılaýynyń ózi júrekjutqandyq edi. Bir-birine qas dushpan, kózqaras, ómir súrý daǵdysy eki basqa qoǵamdy basqaryp otyrǵan eki tırannyń kezdesýi múmkin emes sıaqty kórinedi. Al KSRO men Germanıa taraptarynyń Eýropany bóliske salý jónindegi 1939 jylǵy kelissózderi tek «Molotov-Rıbbentrop» paktisi arqyly ǵana sheshilgen.

Degenmen, barlyǵy biz oılaǵandaı emes eken. Ótken ǵasyrdyń 30-60-shy jyldar aralyǵynda Sverdlov oblystyq NKVD-niń qyzmetkeri bolǵan maıor Aleksandr Fedorov Reseı jýrnalıserimen bolǵan qupıa áńgimelesý barysynda Gıtler men Stalınniń kezdeskendigi týraly sensasıalyq oqıǵany bastan aıaq baıandap beripti. Oqıǵa bylaısha órbigen.

30-shy jyldardyń basynda alǵashqyda Ekaterınbýrg, keıinnen Sverdlovsk dep aýystyrylǵan nán qalada álemdegi eń iri mashına jasaý zaýyttarynyń biri – «Ýralmashtyń» qurylysy qarqyndy júrgizilip jatsa kerek. Zaýyt qurylysyna eldegi eń myqty degen ınjenerler tartylypty. Sonymen birge qajetti tehnıka men jumys barysyn tekseretin birtalaı nemis mamandary da jumys istegen. Qurylystyń barysyn Stalınniń dosy, serigi bolǵan, KSRO aýyr ónerkásip halyq kommısary Grıgorıı Ordjonıkızde qadaǵalaýda ustaǵan. NKVD tyńshylary bolsa zaýyt qurylysynda júrgen nemisterdi qyraǵy túrde baqylaýda ustap, syrttarynan ańdyp otyrǵan. Olardyń arasynda nemis tilin jaqsy biletin Nıkolaı Kýznesov pen osy oqıǵany baıandaýshy Aleksandr Feodorov ta bar. Gıtlerdiń Sverdlovskige kelip, Stalınmen kezdesýine kýáger bolǵan da osy ekeýi.

Sonymen eki kósem qashan jáne qalaı kezdesken? NKVD qyzmetkeriniń aıtqandaryna sensek oqıǵa bylaı bastalady. 1933 jyldyń aqpanynda Sverdlovskiniń ortalyq vokzalyna bir poıyz kelip toqtaıdy. Sostavtyń bas jaǵyndaǵy keremet jaraqtalǵan, ishi jıhazǵa toly vagonnan 20 nemis mamany túsipti. Nemistermen birge vagonnan olardy KSRO men Polshanyń shekarasynan bastap alyp kelgen NKVD-nyń 4 qyzmetkeri de bolǵan. Vokzal ǵımaratynda nemis mamandaryn salynyp jatqan zaýyt ákimshiligindegiler, qurylysta júrgen nemis mamandarynyń basshylary jáne ózderin óndiris halyq komısarlyǵynyń jaýapty jumysshylary dep tanystyrǵan NKVD-nyń joǵary shendi eki ofıseri qarsy alady. Az-kem sálemdesýlerden keıin nemister vokzal mańynda kútip turǵan kólikterge jaıǵasypty. Nemis mamandarynyń top jetekshisi men kómekshisi bas kólikke mingen. Sondaı-aq olardyń qasyna NKVD-nyń bir adamy otyrady.

Kolonna qala ortalyǵyna jete bergende bas kólik qalǵandarynan bólinip, Dekabrıster kóshesindegi eski kópes úıiniń aldyna kelip toqtaıdy (keıinirek osy úıde marshal G.Jýkov turǵan). Úlken temir qaqpa ashylyp, kólik ishke enedi. Qonaqtar mashınadan asyqpaı túsip, úıge kirgen. Nemis mamandary tobynyń jetekshisi kúrteshesin sheship jatyp kireberiste turǵan sýretterge kózi túsipti. Myna sýretterdi asa talantty sýretshi salǵan shyǵar dep tańdanysyn da jasyrmaǵan. Ol sýretter orystyń daryndy uldary – Vasnesov, Repın, Aıvazovskılerdiń týyndylary bolatyn. Kishkentaı ǵana murty bar orta jastaǵy bul nemistiń sýret ónerinen habarynyń barlyǵy birden ańǵarylady. Arada birneshe mınýt ótken soń ol kómekshisi ekeýi kórshi bólmege ótedi. Bul ekeýi qujat boıynsha nemis mamandary tobynyń eshkimge belgisiz jetekshileri retinde tirkelgen Adolf Gıtler men Martın Borman bolatyn. Jıhazdyń neshe atasy bar keń ári bıik qonaq bólmede olardy Iosıf Stalın kútip otyrǵan edi. Stalın Sverdlovskige qorǵanys jaıyn talqylaýdy syltaýratyp, qupıa túrde bir kún buryn kelipti. Stalınmen birge aýyr ónerkásip halyq kommısary Grıgorıı Ordjonıkızde, joǵary dárejeli áskerbasy, Stalınniń sózin eki etpeıtin daryndy da bedeldi Mıhaıl Týhachevskıı men birneshe til biletin Mıhaıl esimdi aýdarmashy bolǵan. Stalın men Gıtler jáne kómekshisi Borman úsheýi úsh saǵattan asa ýaqyt áńgimelesipti. Qatysýshylardyń kelisimi boıynsha stenogramma aýdarmashy Mıhaıldyń kómegimen nemis tilinde jazylady. Ordjonıkıdze men Týhachevskıı áńgime barysynda bularmen birge emes, kórshi bólmede bolǵan. Keıbir máslelerge qatysty suraqtar týyndap, Stalınge kómegi qajet bolady dep, daıyn otyrsa kerek.

Stalın Gıtlerdi Germanıanyń bılik basyna kelýimen quttyqtaı otyryp, jeke dıktatýrasynyń berik bolýyna qoldan kelgen járdemin aıap qalmaıtynyn aıtady. Sonymen birge Germanıanyń Polshaǵa, Anglıaǵa, Fransıaǵa qarsy jasamaq bolyp otyrǵan áskerı is-qımyldary men Germanıanyń Úndistandy jaýlap alýy talqylanypty. Gıtler bolsa Balqan túbegi men Iranda, Qytaıda komýnıstik rejımniń ornatylýyn qoldaıtynyn bildirgen. Jáne de nemis áskerıleriniń Keńes jerinde bilim alýy, álemge tarydaı shashylǵan evreılerdiń kózin joıý máseleleri de talqylanǵanǵa uqsaıdy. Budan basqa da taqyryptar qaýzalǵanyn boljaý qıyn emes. Stalın men Gıtlerdiń Sverdlovski kezdesýindegi kelisimderiniń birazy ómirde júzege asqanyn budan keıingi jyldary oryn alǵan oqıǵalardan baıqaımyz.

Gıtler Stalınmen qoshtasyp turyp, Sverdlovsk mańynda 1918 jyldyń shilde aıynda aq patsha Nıkolaı men onyń otbasy atylǵan ınjener Ipatevtyń úıin kórsetýdi ótinipti. Stalın osyndaı úlken qonaǵynyń ótinishin jerde qaldyrsyn ba, dereý qol astyndaǵylarǵa buıryq beredi. Sol kúni-aq Gıtler men Borman «Ýralmashta» jumystaryn aıaqtap bolǵan nemis mamandaryn ózderimen birge ertip, elderine ketedi. «Sverdlovsk kezdesýiniń» saldarlaryn álem halyqtary sál keıinirek kórdi. Al sol kezdesýden keıin kóp ýaqyt ótpeı jatyp oǵan erikti, eriksiz kýá bolǵandardyń kópshiligi zardap shekti. G. Ordjonıkıdze júrek talmasynan qaıtys bolsa M.Týhachevskııge Otanǵa opasyzdyq jasady degen aıyp taǵylyp, basqa da áskerılermen birge isi sotqa ótken. Sot otyrysynda ol nemisterdiń KSRO jerinde júrip, mundaǵy áskerı tehnıkalardy kórgenin, ásker qurylymyndaǵy ózgeristerdi, qyzyl armıanyń jaraqtandyrylýyn uzaq ýaqyt boıy baqylap kelgenin aıtqan. Desek te Stalınge berilgeni sonsha, Gıtler ekeýiniń kezdesýi týraly qupıany aıtpaýǵa bel býyp, sotta jaq ashpapty. Sot aıaqtalǵannan keıin Stalın Týhachevskıımen túrme kamerasynda kezdesip, qapastan bosatatynyn aıtyp ýáde bergen kórinedi. Kósemniń sózine sengeni sonshalyq tún ishinde atýǵa áketip bara jatqanda bostandyqqa shyǵaraıyn dep jatyr eken dep oılaǵan. Jendetter myltyq kezep, atardyń aldyna «Stalın jasasyn!» dep aıqaılap úlgeredi. Jeke basqa tabynýdyń qandaı bolǵanyn osydan-aq baıqaı berińiz. Ordjonıkızdeniń jumbaq ólimi men Týhachevskııdiń atylarynyń aldynda eń basty kýáger – aýdarmashy ári stenograf Mıhaıldiń kózi joıylǵany sózsiz deıdi orys zertteýshileri. Sebebi Stalın men Gıtlerdiń kezdesýinen keıin ol týraly eshqashan, esh jerde eshqandaı derekter tabylmapty.

1939 jyldyń qyrkúıeginde Polshaǵa batys jaqtan German, shyǵys shekaradan Keńes Odaǵynyń áskerleri basyp kiredi. «Molotov-Rıbbentrop» pakti jáne keıinnen «Sverdlovsk kezdesýi» arqyly shegelengen bir-birine shabýyl jasamaý jáne Eýropany bóliske salý jónindegi kelisim tek 1941 jyldyń 22 maýsymyna deıin ǵana kúshinde bolatyn. Osy kúnnen keıin eki uly derjava 4 jylǵa sozylǵan teketires, qantógis soǵysqa kirisken-di. Ary qaraı Sverdlovskidegi qupıa kezdesýge qatysqan iri tulǵalardyń taǵdyry ne bolǵanyn bárimiz jaqsy bilemiz. Martın Borman soǵystyń sońǵy kúnderi Berlın kósheleriniń birinde ólim qushsa, Gıtler óz-ózine qol saldy. Tıisinshe Núrberg prosesine olardyń eshqaısysy qatysqan joq. Tipti Stalın de barmaǵan bolatyn.

Keıingi kezderi Gıtlerdiń tiri ekendigi jaıly qaýeset álemde jeldeı esti. Ózin-ózi óltirgen Gıtler emes soǵan uqsaıtyn adam ekenin dáleldeýshiler kóbeıip ketti. Keıbir resmı emes derekterge súıensek, Gıtler orystarǵa tutqynǵa túsip, KSRO-ǵa jóneltilgen kórinedi. Stalın osylaısha adamzattyń qas jaýyn jeke dara azaptap óltiripti-mis. Degenmen munyń bári tek dolbar ǵana. Ne bolsa da 1953 jyly ómirden ótken Iosıf Stalın ózine qatysty barlyq qupıalardy ózimen birge alyp ketkeni anyq. Al endi keńestik rejımniń basty kúshi bolǵan Memlekettik qaýipsizdik komıtetindegi (KGB) qundy derekterdiń barlyǵy derlik tazalanǵan. Tipti kadrlyq qyzmetkerler men olardyń otbasy músheleri, agentteri jalpy aıtqanda kósemniń ómiri men qyzmetine baılanysty qandaı da bir qupıa málimetterdi erikti nemese eriksiz túrde bilgenderdiń barlyǵynyń kózi joıylyp otyrǵan.

Tarıhshylar men basqa da zertteýshiler KGB-niń arhıvteri 20 jyl boıy júıeli túrde tazalaý-dan ótkendigin aıtady. Ásirese 1980-81 j.j. Andropovtyń kezindegi qupıa málimetterdi joıý prosesi asa yjdahattylyqpen júrgizilgen sondaı, KGB-nyń shet aımaqtardaǵy bólimsheleri de typ-tıpyl tazalanǵan deıdi biletinder. Degenmen ózderiniń zulym áreketi men qatelikterine qatystynyń barlyǵyn túpkilikti jasyryp tastaý Stalınniń de Andropovtyń da qolynan kelmegeni anyq. Sebebi adamnyń qatysýymen bolǵan nárseni qansha jasyryp japsań da, túbinde aqıqat jaryqqa shyqpaı qoımaıdy.

Dáýren ÁBDİRAMANOV