"Qalaı seniń, haliń búgin, tabyldy ma, qalyńdyǵyń?!"   «Jigit joq, esesine, migit qansha, kilt joq, ashylmaǵan qulyp qansha». Bul - turmys qurmaǵan qyzdardyń búgingi ýáji. Al er balalar «kólik alaıyn, úı turǵyzaıyn, adam bolaıyn, otbasyn qurý alysqa qashpaıdy» degen syltaýmen shańyraq kóterip, otaǵasy atanýǵa asyqpaıdy. Baǵzy zamanda «On úshte otaý ıesi» dep, er balalardy erterek úılendirgen ata-babamyz. Áıtse de zaman ózgerdi, zań ózgerdi. Búgingi jas «úılený ońaı, úı bolý qıyn» degen jeleýdi alǵa tartyp, otbasyn qurýǵa áste asyǵar emes.   Adamzattyń basty mindeti - otbasyn quryp, urpaq órbitý. Asylynda adamnyń basty qundylyǵy da osy bolsa kerek. Tal besikten jer besikke deıin artynan iz qaldyryp, urpaǵyna ónegeli, óreli tárbıe berýge asyǵady adamzat. Áıtse de dál osy qundylyǵymyz kúni búgin mańyzdylyǵyn joıǵan sıaqty. Shańyraq kóterip, otbasyly atanyp, ana, ákeniń jaýapkershiligin moınyna alǵysy kelmeıtin jastar kóbeıdi. Batystan soqqan sýyq jel sıaqty túrli «moda» sanamyzdy ýlap barady. Azamattyq nekege turyp, kóńil qoshy qalamasa, áp-sátte qosh aıtysýǵa daıyn jastardyń qarasy da az emes. Onyń ústine qyzdar mansaptyń izine tússe, er-azamattarymyz úlken júkti moınyna artqysy joq. Baz bir jastar úshin «Otbasy» atty úlken ınstıtýt kádimgideı «qamytqa» aınaldy.   Ázimbaı Ǵalı, demograf-saıasattanýshy: Árkim ózi úshin otbasyn qurady - Ázimbaı aǵa, qazaq jastary neshe jas­tan bastap nekege otyryp, otbasyn qurady? - Qazaq halqynda 27-28 jasta úılený kó­birek kezdesedi. Bolashaqta bul jas ul­ǵaıa túsýi múmkin. 2000 jyldary qala jastary úılenýge den qoıa bastaǵan. Qazir kerisinshe bul úrdis sıreı tústi. Negizinen, ortasha eseppen 32 jasqa deıin otbasyn qurý aıaqtalady. Kóbine jas otbasylar bir-eki bala tabýmen shekteledi. Ortasha eseppen alǵanda, januıalarda 2,7 bala dúnıege keledi. - Jaqynda depýtat Nurtaı Sabılánov «jastarǵa 22 jastan otbasyn qurýdy nasıhattaý kerek» degen usynys bildirdi. Buǵan qalaı qaraısyz? - Ókinishke qaraı, bul múmkin emes jaǵdaı. Qazir, tipti musylman elderinde kesh úılený máselesi ýshyǵyp tur. Birte-birte biz de osy úrdiske qosylatyn bolamyz. Bir otbasynda 2,2 baladan týylatyn kezeń kele jatyr. Túptep kelgende, ákeniń ornyn bala baspaıtyn jaǵdaıǵa jetýimiz de múmkin. Bul úrdis 20 jyldan keıin bastaý alady. - Bizdiń elimizde jigitter men qyzdardyń araqatynasy qandaı? Qyz jetispeı me, álde er-azamat jetispeı me? - 30-40 jyldary asharshylyq ke­zeńinde áıelder kóptep qaıtys bolǵan. Sol zamatta áıelder jetispeýshiligi anyq baıqalǵan. Odan keıingi jyldary er adamdardyń jetispeýshiligi anyq baıqala bastady. Al qazir 28-29 jasqa deıin bizde qyz jetispeıdi. Onan keıingi jasta er-azamattarymyz jetispeıdi. Er adamdardyń biraz bóligi temir torǵa toǵytylyp otyr. Negizinen iri qalalarda qyzdar basym bolsa, óndiristik qalalarda, aýylda er-azamattarymyz basym. - Qazir jastar otbasyn qurýǵa qu­lyqsyz. Ásirese, qyz balalardyń arasynda erteden nekege turmaı, kári qyz atanatyndar da bar... - Men bir kitabymda bir qyzǵa kem degende jeti jigit kelip, nıetin tanytady dep jazǵanym bar. Biraq qyzdar ymmen aıtqandy túsinbeıdi nemese mensinbeı qaraıdy. Sodan kelip, kári qyz atanady. Tipti oń jaqta otyryp qaldy degen qyzdyń ózine kem degende 5 jigit kelip, nıet tanytady. Jigitter astarmen jetkizedi, al qyzdar mundaı emeýrindi túsinbeıdi eken. Sonan soń «jigit joq» dep otyryp alady. - Otbasy qundylyqtaryn nasıhattaý bizdiń elimizde dál qazir qanshalyqty mańyzdy? Jalpy, jastar arasynda mundaı nasıhatty qalaı júrgizýge bolady? - Menińshe, meshit tarapynan biraz ustanymdar men pátýalardy jasaý kerek sıaqty. Birinshiden, jynystyq qatynas mindetti túrde bala týýdy maqsat tutý kerek. Ekinshiden, jasandy túsikke úzildi-kesildi tyıym salynýy tıis. Sonan soń, jastardyń kóbisi «úılen, úılen deısiń, maǵan úı alyp ber» degendi alǵa tartatyn bolypty. Mundaı oı bolmaýy tıis. Adam eń aldymen ózi úshin otbasyn quryp, urpaq órbitedi. - Jastardyń kóbisi «áleýmettik jaǵdaıymyz nashar» degen jeleýdi alǵa tartady... - Jastar áleýmettik jaǵdaıyn alǵa tartqanmen, jynystyq qatynasqa erteden túsip, mundaı ómirin jalǵastyra túsedi ǵoı. Máseleniń túp-tórkini osy bolsa kerek. Mundaı qadamǵa tyıym salynbaǵandyqtan, jastar úılenýdi, úı bolýdy keıinge qaldyryp, jaýap­kershilikten jaltarady. Menińshe, nekesiz bala týýdy maqsat tutpaıtyn jynystyq qatynasqa musylman dininiń tarapynan tyıym salynýy tıis. Cerik BEISENBAEV, áleýmettanýshy: Baspana máselesi ýshyǵyp tur Aýyldyq jerlerde, oblystyq deń­geıde jastar erteden otbasyn qurady. Al qalalyq jastar kóbine bul máselede qulyqsyz. Almatyny me­ken etken jastardyń otbasyn qurýǵa yntalanbaýynyń basty sebebi - turǵyn úı máselesi bolsa kerek. Osydan bir jyl buryn halyq arasynda zertteý júrgizdik. Zertteýdiń nátıjesi kórsetkendeı, su­ralǵandardyń 50 paıyzy turǵyn úıin aýystyrýǵa nıet bildirse, bul kórsetkish jastar arasynda 70 paıyzdy kórsetken. Baıqasaq 24-35 jas aralyǵyndaǵy jastar baspanaǵa zárý. Al máseleniń ekinshi sebebi - batystyq standart men batystyq mádenıettiń áser etýinen otbasyn qurý josparlary birshama ózgergen. Qazir qyzdar otbasyn quryp, bala týyp, úıde otyrýdy emes, ózin-ózi jetildirýdi maqsat tutady. Onyń ústine qoǵamdaǵy dástúrler de jańa zamanǵa saı ózgeriske ushyrady. Al úshinshiden, áleýmettik máse­lelerdiń ońtaıly sheshim tappaýy - jastardyń otbasyn qurýyna qolbaılaý bolyp otyr. Jasyratyny joq, elimizde jastardyń basym bóligi jumyssyz júr. Biraq úılenem degen jas eshnársege qaramaı úılener edi. Bul jerde áleýmettik faktordan góri, mádenı faktordyń yqpaly basymdaý sıaqty. Óıtkeni ózimiz baqylap júrgendeı, úılenem degen jasty ata-anasy nesıe alyp, ońaı úılendiredi. Batystyq mádenıettiń salda­rynan otbasy qundylyq retinde qarastyrylmaıtyn boldy. Jalpy, menińshe aýyl jastary qaladaǵy qatarlastarynan góri úılenýge kóbirek ynta bildiredi. Oksana ALEKSANDRQYZY, Almaty qalalyq «Adam reprodýksıasy» ortalyǵynyń psıhology: Jastar arasynda beıqamdyq basym Jastardyń otbasyn qurýǵa qulyqsyz bolýy tek bizdiń elimizde ǵana emes, álemde keńinen beleń alyp keledi. Qazir adamdardyń oı-sanasy, maqsattary men mindetteri ózgeriske ushyraǵan. Sonyń saldarynan qyzdardyń turmysqa shyǵýy men er-azamattardyń úılený jasy ulǵaıa tústi. Bul, eń aldymen, bilim alý merziminiń ulǵaıýynan. Álem boıynsha bilim berý 8 jyl, 10 jyl, 11 jyl boldy, qazir tipti 12 jyldyqqa kóshirilý máselesi de talqylanýda. Al keı damyǵan memleketterde balalar mektepke erte baryp, kesh tamamdaıdy. Taǵy bir sebep - qoǵamnyń beıqam ómir súrýi. Buryn adamdar jastaıynan eńbekke aralasatyn, sodan bolar, jaýapkershilikti seziný de basym boldy. Al qazir jastar «ata saqaly aýzyna túskenshe» bilim qýady. Sondyqtan eresek ómirge óte kesh aıaq basady. Tipti qartaıǵansha ata-ananyń qolyna qaraıtyn jastar da bar. Máseleniń taǵy bir qyry, jastar arasynda áleýmettik fobıalar, ıaǵnı úreı kóp. Ókinishke qaraı, jastardyń arasynda eresek ómirden, jaýapkershilikten jal­tarý basym bolyp tur ázirge. Onyń ústine beıqamdyq ta joq emes. Meniń esebimshe, er-azamattar 30 jastan keıin otbasyn qursa, qyzdar 25 jastan asqan sátte turmysqa shyǵý qajettiligin sezinedi. Medısınanyń qarqyndy damýy 30-35 jastaǵy kelinshekterge bala tabýǵa mol múmkindik beredi. Áıtkenmen, tabıǵattyń qatal zańyn aldaı almasymyz anyq. Deni saý balany dúnıege ákelý úshin jastaıynan oılanǵan jón. Qyz balalar fızıologıalyq turǵyda 18 jasta, al áleýmettik turǵyda 20 jastan asqanda qursaq kótergeni durys. Marat ÁMİRULY, Almaty oblystyq «Qarasaı batyr» meshitiniń naıb ımamy: Úılenýge asyǵý kerek Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Úılený - meniń súnnetim, kimde-kim meniń súnnetimnen bas tartsa bizden emes» degen. Hazireti paıǵambarymyz (s.ǵ.s) osy hadısimen óz úmmetterin, ıaǵnı mu­sylmandardy úılenýge úndegen. Ókinishke qaraı, qazirgi ýaqytta jas jigit-qyz­dardyń úılenýge asyqpaıtyndyǵyn, ata-analardyń uldaryn úılendirýge, qyzdaryn uzatýǵa asyqpaıtyndyǵyn baıqap júrmiz. Bul da batys elderine asa qatty eliktep bara jatqandyǵymyzdyń dáleli. Al musylmandardyń úlgi tutar ustazy Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Úılenińder, kóbeıińder, qıamet kúni senderdiń kóptikterińmen qýanamyn» degen. Jigitterdiń súr boıdaq nemese aıaýly ápkelerimizdiń otyryp qalýyna mynadaı sebepterdiń áseri bolyp jatqandyǵyn baıqaımyz. Birinshiden, jastardyń arasynda «óz jaǵdaıymyzdy jasap, mansabymyzdy jónge salyp alaıyq» degen kózqarasta bolýlarymen ýaqyttyń ótip ketýi. Ekinshiden, jigitterdiń úılenýge jaǵdaıy bolmaýy. Jasyratyny joq, qazir qyz balalar aýqatty, áleýmettik jaǵdaıy joǵary er-azamattarǵa kóńil aýdarady. «Onyń kóligi, joǵary bilimi, baspanasy bolýy kerek» degen kózqarastaǵy qyz­dar barshylyq. Elimizdiń keı aımaqtaryn­da aǵasy úılenbeı, inisin úılendirmeýi, sol sıaqty ápkesi turmys qurmaǵan bolsa, sińlilerin uzatpaıdy degen túsinik te qalyptasqan. Al keıde ata-analar balalaryna «men seni oqyttym, endi al­ǵan bilimińmen jumys jasaýyń kerek, kúıeýge shyqsań, jumys jaıyna qala­dy» dep, qyzdardyń jolyn baılaıtyny taǵy bar. Osynyń bári túptep kelgende jas ji­gitter men qyz balalardyń otbasyn qu­­rýǵa qulyqsyzdyq tanytýyna sebepker bola­tyny aıan. Dana halqymyz «On úshte otaý ıesi» degen, menińshe, jas jigitter 22-23 jas­ta, al qyz balalar 18-22 jasta otbasyn qursa, abzal bolar edi. Hazireti paıǵam­barymyz (s.ǵ.s.): «Ólini jerleýge, boıjetken qyzdy uzatýǵa asyǵyńyzdar» degen. Son­dyqtan da qarakóz qyzdarymyzdyń teńin taýyp, uzatýǵa asyǵýymyz qajet-aq. Qazir azamattyq neke degen qaýipti nárse shyqty. Jaýapkershilikti sezinbeı, kóńil qosý - adamzatqa tán qasıet emes. Eki adam qosylǵan soń, mindetti túrde urpaq órbitý máselesin alǵa qoıýy shart. Nekesiz týylǵan balanyń bolashaǵy da bulyńǵyr bolady. Qyzy nekesiz bala týsa, uly sergeldeńniń kúıin keship júrse, munyń bárine ata-ana ún-túnsiz, beıqam qaraıtyn dárejege jettik. Qazaq qashanda, «Ulymdy uıaǵa, qyzymdy qıaǵa qondyram» degen sózdi berik ustanǵan. Biraq búgingi zamanda uly men qyzy aq nekeniń zámzám sýyn tatpaı, óz erkimen bir-birine kóńildes bola salady. Munyń arty jaqsylyqqa aparmaıtyny belgili. Sol sebepti jastarymyz oılanyp, otbasy máselesine atústi qaramasa ıgi bolar edi deısiń. Aıtylǵan sóz: Májilis depýtaty Nurtaı Sabılánov: «Kóptegen jastar 30 jasynda da otbasy týraly oılanbaıdy. Sondyqtan 22 jastan bastap otbasyn qurý qajettiligin nasıhattaýymyz kerek. Qazaqstanda adam kapıtaly jetispeıdi. Qazirgi jas otbasylarda 2-3 baladan ǵana týylady. Bizdiń ulan-baıtaq jerimizge kim muragerlik etedi? Otanymyzdy kim qorǵaıdy? Bala sanyn 4-5-ke deıin kóbeıtý úshin jaǵdaı jasaý kerek, eger biz jastardy jumyspen qamtysaq, jaqsy jalaqy bersek, qalǵan jumyspen qamtý máselesi sheshimin tabady».   Aıtylǵan sóz: «Qazaq jastary burysh jaǵalap, úı jaldap, qańǵyp júr. Úıi joq bolǵan soń, bala týý máselesin de keıinge shegeredi. Bul demografıa máselesine keri áserin tıgizýde». Májilis depýtaty Gúlnar Yqsanova «Jastar saıasaty týraly» zań jobasyn talqylaý barysynda Belorýssıada 2011 jyly demografıalyq qaýipsizdik jónindegi baǵdarlama qabyldaǵanyn alǵa tartty. «Sonyń aıasynda Úkimet jas otbasylardyń 2-balasy týylǵanda, úı ıelený úshin alǵan nesıesiniń 25 paıyzyn, 3-bala týǵanda, 50 paıyzyn óteıtin, al 4-perzentti dúnıege ákelgende, memleket bárin óz moınyna alatynyn alǵa tarta, bizge osy máseleni solaı sheshýge ne kedergi?» dedi Yqsanova hanym. Sóıle, statısıka! - Elimizde jasy 25-ten joǵary boıdaqtar sany - 3 mıllıon. - 14-ten 29 jasqa deıingiler 4 mıllıon 616 myń adamdy quraıdy. Onyń ishinde 2 mıllıon 337 myńy - er-balalar, 2 mıllıon 279 myńy - qyzdar. - Názik jandylardyń 28,2 paıyzy, er-azamattardyń 39,6 paıyzy - boıdaq. - Ortasha eseppen qyz balalar 24 jasynda turmys qursa, er-azamattar 27-28 jasynda úılenedi. - Bas demograf Maqash Tátimovtiń málimetteri boıynsha, elimizde 500 myńnan astam súrboıdaq hám kári qyz bar. - Derekterge súıensek, 21-29 jas aralyǵyndaǵy jastardyń, ıakı jas otbasylardyń 85 paıyzy úı-kúısiz júr. JASTAR NE DEIDI? Damır Beısenov: Jasym 25-te. Qazirgi boıjetkender rýhanı qundylyqtan góri, pendaýı, materıaldyq qundylyqty joǵary qoıady. «Maǵan úılený úshin úıiń, kóligiń, jaqsy jumysyń bolý kerek» degen talap qoıatyndar da bar. Mundaı qylyǵy úshin qyzdardy da jazǵyrýǵa bolmas. Árkim-aq jaqsy ómir súrýge talpynady ǵoı. Bul talapqa saı bolý úshin kem degende 20 jyl joǵary jalaqysy bar qyzmette jumys isteýiń kerek.   Nazerke Smaǵul: 24 jastamyn. Osy ýaqytqa deıin bizge «aldymen bilim al, sosyn jumys iste, eshqaıda asyqpaǵanyń abzal» dep tárbıe bergen. Oqydym, qolymda dıplomym bar. Shynymdy aıtsam, qazir azamattarymyz ózderine senimsiz, erteńgi kúnine kúmánmen qaraıdy. Senimsiz adamnyń qolynan ustap, bolashaqqa qadam basý» tipten qıyn. Sondyqtan «erteńgi kúnim ne bolady, osy kúnime zar bolyp qalmaımyn ba?» degen úreı basym.   Túıin Osydan birer jyl buryn Maqash Tátimov jasy 25-ten asqan qyzdarǵa, 30-dan asqan jigitterge «boıdaq salyǵyn» mindetteý kerektigin kóldeneń tartqan. Áıtkenmen, bas demograftyń usynysy aıaqsyz qaldy. Álbette, salt júrgeni úshin eshkim qaltasynan aqsha shyǵarǵysy kelmeıdi. Bul usynystyń aıaqsyz qalýynyń sebebi de osy bolsa kerek. Qalaı desek te, jastardyń otbasyn qurýǵa qulyqsyz bolýynyń sebebi de, saldary da kóp-aq. Asylynda, otbasyn qurý máselesi - árkimniń jeke sharýasy. Áıtkenmen, qoǵamnyń damýy jekelegen adamnyń damýynan bastaý alatynyn eskersek, jastardy erteden otbasyn qurýǵa tárbıeleý kerek sıaqty. Qaı zamannyń da óz qıyndyǵy, óz qyzyǵy bar. Áke-sheshemiz qylyshynan qan tamǵan Keńes Odaǵynyń kezinde, ata-ájelerimiz alash balasy jappaı qyrylǵan asharshylyq tusynda da otbasyn quryp, úrim-butaǵyn jetildirgen. Al bizdiń «daıyn asqa tik qasyq» bolyp, memleketten kómek kútip, alaqan jaıyp otyrǵan jaıymyz bar. Ásilinde, jastardyń shańyraq kóterip, otbasyn qurýǵa asyqpaýy - áleýmettik máselelerdiń saldary emes, jastyq egoızmniń áseri bolsa kerek. Bul, árıne, tek bizdiń jeke paıymymyz. Al jastar «bas ekeý bolmaı, mal ekeý bolmaıtynyn» uǵynsa eken deımiz...   islam.kz

Avtor: Áıgerim Baqytqyzy