Elbasymyz maqalasynda «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý» dep erekshe atap kórsetken bolatyn. Olaı bolatyn bolsa, ulttyq kodtyń tildik elementteri bizdiń aty-jónimizde qanshalyqty kórinis tabady?
Durys aıtasyz. Búgingi tańda rýhanı jańǵyrýymyzdyń basty belgileriniń biri – aty-jónimizdi ulttyq turpatta jazýdyń mańyzdylyǵy aıryqsha ekeni daýsyz. Aty-jónimizdegi -ov, -ev, -ovıch, -evıch, -ovna, -evna qosymshalarynan bas tartý jaıynda otandyq baspasóz betterinde qoǵam tarapynan az aıtylyp júrgen joq. Bul másele latyngrafıkaly jańa ulttyq álipbıge kóshý barysyndaǵy naýqanda T.Januzaq, Q. Rysbergen, Sh. Qurmanbaı t.b. otandyq belgili onomast, termınolog-lıngvısterdiń nazarynan da tys qalyp otyrǵan joq. Sondaı-aq, qazirgi qazaq antroponımıa qorynda eń mol kezdesetin arab, parsy tilinen engen kisi esimderiniń búgingi orfogramsy qandaı bolmaq degen másele týyndaıdy.
Onomast J.Aǵabekovanyń esepteýinshe, arabtekti qazaq esimderiniń jalpy sany – 2000, onyń 1000-nan astamy erler, 900-deıi áıelder esimin quraıdy. Olardyń ishinde, ásirese, dinı mazmundaǵy esimderdiń sany jeterlik. Osyndaı arabtekti, parsytekti kisi esimderiniń birqatary túpnusqa prınsıpimen jazylsa, basym kópshiligi tilimizdiń ishki zańdylyǵyna baǵynyp, dybystyq ózgeristerge ushyrap, bastapqy bet-beınesin ózgertken. Alaıda búgingi tildik-mádenı qaýymdastyqta olardyń túrli nusqada jazylýy da, aıtylýy da kezdesetinin kúndelikti tildik qarym-qatynasta, qujattardy rásimdeýde baıqalatyn jaıt. Keıbir esimderdiń arab, parsy tilindegi túpnusqa tulǵasymen qatar qazaq tiliniń túrli dybystyq ózgeristerimen ıgerilip júr: Fatıma: Patıma, Bátıma, Batıma. Haıdar: Qaıdar, Aıdar.
Bir ókinishtisi, kisi esiminiń maǵynalyq túp-tórkini eskerilmeı, syrtqy tulǵalyq beınesi men aıtylý áýezine qaraı tańdalyp, orfografıalanyp jatady: Aımıra, Atına, Gaınıa, Ediris t.b. Osyndaı arab, parsy tilinen engen esimder jańasha sıpat alyp jatady. Sonymen qatar óz ult ókilderimizdiń ulttyq tildiń grafıkalyq ereksheligin eskermeı, aty-jónderin orys tiliniń aıtylymymen burmalap rásimdeıtinderdiń de sany azaıar emes. Máselen, Idırısov Kýttykkoja Ýrýzbaevıch, Kýjahmetova Aınamgýl Serıkovna, t.b. Sondaı-aq, negizgi maǵynasy saqtalmaı, sóz basynda qatar daýyssyzben jazylyp júrgen esimderdiń sany da jeterlik. Mysaly, Smahan, Sqaqbaı, Rzabaı, t.b. Osylaısha arab, parsy kisi esimderiniń túpki maǵynasy eskerilmeı, olardyń árqaısysy da kisi esimi bolyp eseptelip, tólqujattarda tirkelip júr. Bundaı maqsatsyz tańdaýlar kisi esimderiniń ulttyq dybystyq bet-beınesin kórsetpeıdi, bastapqy tulǵasyn tanýǵa múmkindik bermeıdi. Iaǵnı, kisi esimderin tańdaýda, jazýda búgingi qoǵam sanasynda orystildik steoreotıptiń únemi kedergi bolyp jatqandyǵyn ańǵartady. Bul kedergilerge tótep beretin ulttyq tildik sanamyz myqty bolý kerek. Jańa álipbıge kóshkende osy másele qoǵam arasynda meılinshe eskerilse, ulttyq jazýymyz biryńǵaılanyp, ala-qulalyqtan arylar edik.
Búgingi arab, parsy tilinen engen kirme kisi esimderiniń túrli nusqada jazylýynyń basty qandaı sebepterin atap óter edińiz?
Arabtekti, parsytekti kisi esimderiniń túrli nusqada jazylýynyń birneshe tiltanymdyq sebepteri bar:
birinshiden, arab tilinen engen antroponımdik ataýlardy orys tiliniń ıa, ıý, ch, sh, , áripterimen tańbalanýy. Bul tańbalar arab, parsy tilinen engen esimderdiń túp maǵynasyn tanymastaı ózgertip jazýǵa, aıtýǵa múmkindik berdi. Mysaly, Aldıar, Orazıa, Ozarıa, Iýsýp t.b.
ekinshiden, arab tili daýyssyz dybystarynyń qazaq tiliniń dybystyq artıkýlásıasyna sáıkes kelmeıdi. Máselen, arabtyń aın dybysymen bastalǵan sóz ǵ, h daýyssyzdarymen de beriledi: Abdolla – Ǵabdolla – Qabdolla. Arab tilinen engen sózderdegi ha dybysy q dybysyna aýysady: Hasan – Qasan, Halıfa – Qalıpa t.b. Ulttyq tildiń dybystyq úndesimine ártúrli tulǵada ıgerilgen bundaı esimder antroponımıka qoryn tolyqtyryp otyr.
úshinshiden, qazaq tiliniń dybystyq úndesimimen ıgerilgen arab, parsy esimderin durys jazbaýdan bolatyn qatelik: Rsyldy – Yrysaldy, Rzabaı –Yrzabaı t.b. jazylyp júr. Qazaq tilinde sóz basy eki daýyssyzdan bastalmaıdy, sondyqtan túpki tulǵasyn saqtap jazýdyń mańyzdylyǵy zor.
tórtinshiden, jergilikti til erekshelikteriniń áseri: Batıma – Patıma, Júnis – Junys t.b.
Ártúrli nusqada jazylyp júrgen aty-jónderimizdi ulttyq sıpatta birizdendirý máselesi tiltanýshylardyń tarapynan qanshalyqty qaralyp jatyr?
Rasynda ártúrli nusqada jazylyp júrgen aty-jónderimizdi jańa ulttyq álipbıge kóshý naýqanynda ulttyq sıpatta birizdendirip jazýdyń kezi keldi. Sondyqtan jańa ulttyq qazaq tili emlesiniń negizgi erejeleri boıynsha arab, parsy tilinen engen kisi esimderi qazaq tiliniń dybystyq zańdylyǵyna sáıkes jazylýy tıis: Ysqaq (Sqaq emes), Yrysjan (Rysqan emes), Yrysaldy (Rysaldy emes), Muhambet (Mýhammed emes), Bátıma (Fatıma), Qusaıyn (Husaıyn), Qadısha (Hadısha emes), Pazyl (Fazyl emes), Ábdiqadir (Abdihadyr emes). Degenmen qazaq tiliniń dybystyq úndesimine saı ıgerilgen arab, parsy esimderi esim tańdaýshynyń qalaýynsha jazyla beredi: Abdolla, Qabdolla, Ǵabdolla.
Sonymen qatar A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń onomast-ǵalymdary Qazaqstan azamattarynyń aty-jónin rásimdeýdiń arnaıy emle erejeleri men anyqtaǵyshyn qurastyrý ústinde. Bul sózdikter men anyqtaǵyshtar kisi esimderin jańa ulttyq turpatta biryńǵaılaýda úlken septigin tıgizetin irgeli eńbekter bolmaq.
Seıitbek Aınur Atashbekqyzy
Sh. Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń
aǵa ǵylymı qyzmetkeri, fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty,
Ulttyq komısıa janyndaǵy orfografıalyq jumys tobynyń múshesi
