«Abylaıdyń aq týy - Abylaı hannyń jaýyngerlik týy. Kezinde búkil qazaq halqynyń atynan aıtylatyn jaýyngerlik uran retinde qoldanylǵan. 20 ǵasyrdyń basynda qazaq ıntellıgensıasy, Alashorda jetekshileri halyqty birlikke shaqyryp, Abylaıdyń aq týy astyna jınalaıyq degen úndeý tastalǵan. Shyn máninde Abylaıdyń aq týy – tarıhı at, jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy soǵysta kóterilgen tý. Zattyq tarıhı múlik - qyl shashaqty, kólemi 2 sharshy metrlik aq jibek matadan jasalǵan». (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).

Barlyq jazba derekter Abylaı hannyń týynyń túsi aq bolǵanyn, han baıraǵy uzyndyǵy úsh qulash naızaǵa baılanǵanyn, týdyń uzyny – 150, eni – 70 santımetrdeı aq matadan jasalǵanyn aıtady.

Qazaqta týdyń túsi aq bolýy ejelden bar. Aq tý – adaldyqtyń, ádilettiń, beıbitshiliktiń, izgiliktiń, adamgershiliktiń sımvoly, ıaǵnı adamı jaqsy qasıetterdiń eń bıik shyńynyń kórsetkishi. Muny búkil álem moıyndaǵan. Kúni búginde soǵys jaǵdaıynda, ıaǵnı soǵysty toqtatyp, bitimgershilikke shaqyrý úshin de qoldanylady. Jalpyǵa ortaq, búkil álemdik qaǵıda boıynsha «Aq tý» kótergen adamǵa da, áskerge de qarý qoldanylmaǵan. Ol adamzat balasy úshin keshirilmeıtin, aýyr qylmystar qataryna jatqyzylǵan.

Shyńǵys qaǵannyń tikeleı urpaǵy Ábilǵazy bahadúr hannyń Túrik shejiresindegi «Don men Edil atty eki úlken ózenniń jaǵasynda Qypshaqtar úsh júz jyl patshalyq etti» (19 bet) delinetin Qypshaqtardyń da týy aq bolǵan.

Túsinikteme: Qazaq pen qypshaq sınonım. Aqıqatynda, qypshaq qazaqtyń balasy.

Tarıhı qujattarda Qara Kereı Qabanbaı batyrdyń da, Ospan batyrdyń da baıraqtarynyń túsi aq bolǵany aıtylǵan.

Tarıhshy Qurbanǵalı Halıdtiń «Bes tarıh» atty eńbeginde qazaqtyń Onnan hanynyń týy aq tústi bolǵany jazylǵan.

Jazýshy Uzaqbaı  Dospanbetovtyń «Abylaıdyń aq týy» atty tarıhı romany bar. Almaty -2016 jyl. Bul kitapta qazaq tarıhyndaǵy eń bir qasiretti, qaıǵyly kezeń, halyq jadynda «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» degen atpen saqtalǵan XVIII ǵasyrdaǵy jońǵar shapqynshylyǵy oqıǵalary baıandalady.

«Abylaıdyń aq týyn Báıimbet batyr ustady. Aman qalǵanymyz úsh kúnnen keıin osy taýda tabysaıyq dep ýádelesti. Soǵysqa Abylaıdyń ózi de qatysty. ...Úsh kún, úsh tún toqtaýsyz soǵys boldy. Eki jaqtan da halyq qyrǵynǵa ushyrady. Úsh kúnnen keıin el esin jıǵandaı boldy. Abylaı ańdasa aq týy jyǵylmapty. Taý basynda jelbirep tur eken. Han týdyń jyǵylmaǵanyn jaqsylyqqa jorydy» («Aqıqat jolynda» Hakim Omaruly).

Qazaq týyn kim-kóringenge ustatpaǵan. Qazaqtyń týyn qulatpaıtynyna eli sengen, júrek jutqan batyrlary ustaǵan. Olardy halyq «Týbegi» dep ataǵan.

«1832 jylǵy Qarnaýda hıýa jendetterimen bolǵan qyrǵynda Týbeginiń at ústinde tolyqsyp turǵanyn kórip qolbasshy Súıinǵara atamyz shaýyp kelip: «Shydaısyń ba?» – deıdi ǵoı, sonda Týbegi – Eskeldi Daýyl batyr: «Jan shydasa – biz shydarmyz!» depti.

Neshe jerden oq tıgen batyrdyń aýzynan kesek-kesek qan atyp tur eken deıdi. Soǵys aıaqtalǵanda kelse, at ústinde týdy jyqpaǵan qalpy esil er áldeqashan dáril-baqıǵa ótip ketipti!..

1856 jyly Qaraǵan-Bosaǵadaǵy urysta Týbegi – Asar supy atamyzǵa batyrlardyń biri asyǵysta: «Ata, týdy jyqpaısyz ǵoı!?» – dep qalady. Sonda Asar supy: «Týdy Qudaı jyqpasa, biz jyqpaspyz, Insh-Alla!» – degen».

El arasynda taralǵan ańyzdarǵa qaraǵanda keıbir jeke rýlardyń ataýy da týǵa baılanysty qoıylyp, bir sózben aıtqanda qazaq eliniń rámizdik basty belgisi týdyń obrazy halyqtyń júregine óshpesteı bop erte zamannan  uıalaǵany ańǵarylady. Mysaly, myna bir shejirelik ańyzda bul jaǵdaı tartymdy órnektelgen:

«Uly júz Oısyldyń Tóbeke degen balasynan Ótep batyr, onan Syrymbet, Turymbet, Jálmambet degen balalary bolady. Turymbet Jánibek han áskeriniń eń alǵashqy týyn ustap, qol bastaǵan batyr. Ony zamandastary «Týbegi» dep atap ketken» (Svetqalı Nurjan, aqyn).

«Túmenbasy, tý ustaýshy bolyp soǵysqa qatysqan Qazymbet batyr 52 jyl boıy at ústinde júrip, el qorǵapty. Ata-baba jerin jaýdan azat etý jolyndaǵy sońǵy urysta 69 jasynda qazaq jasaǵynyń týyn jyqpaı, tý túbinde mert bolǵan eken.

Qapysyz ajal kelse kim ólmegen

Shyńqoja, Shóńkeıdi de shiderlegen.

Qos jebe óndirshekten qadalsa da,

Qazymbet týdyń sabyn jibermegen

... Jalǵyz tur tý ustaýshy dóń basynda,

Kórgender ań-tań qaldy alǵashynda.

Baıraǵy qolyndaǵy jelbireıdi,

Óziniń kórinbeıdi jan qasynda.

Bolmastan oılarynda eshbir qaýip,

Batyrlar satyrlatyp keldi shaýyp.

Kúıinde tý ustaǵan qatyp qapty,

Ólse de qulamaǵan attan aýyp.

Qos jebe qatar tıip óndirshekten,

Aqqan qan omyraýyn ketken jaýyp.

Aty da astyndaǵy qozǵalmaıdy,

Tizginin tuqyrtypty ebin taýyp.

Qarýy jerde jatyr saýdyraǵan,

Eki kóz jumylmapty jaýdyraǵan.

Tóbede týyn jyqpaı qasqaıyp tur,

Degendeı «ne qylasyń endi maǵan?!». (Aqyn N.Aıtulynyń «Týbegi dástúri jáne «Tý» poemasynan úzindi. https://www.qamshy.kz/article/twbegi-dasturi-zhane-tw-poemasi.html).

Qazaqtyń  belgili batyry Bógenbaı aq tý ustaǵan: «Aq týdy Bógenbaı ákep berdi, Qarańdar qasıetti Bógen erdi» («Bógenbaı batyr» jyrynan).

«Qojabergen batyrdyń týy – qazaq memlekettiginiń belgisi.

Bul týdy 1943 jyly Mońǵolıa qazaqtarynan jasaqtalǵan partızandar gomındanmen shaıqasqanda qolbasshy Qabı, Noǵaılardyń buıryǵymen Qytaıdyń Altaı aımaǵyna qasıettep aparǵan, týdy maıdan dalasynda Tulba sumyndyq Sembi saltanatpen kóterip alyp júrgen eken.

Bul týraly shejireshi Ońǵar Maýsymuly bylaı dep jazady: "Bul aq márlige orap saqtaǵan aq tý eken. Týdy oraýynan jazyp ashyp kórdim. Ábden tozyǵy jetip, buly súzilip, óńi sarǵaıyp ketipti. Bıiktigi – 150, eni – 70 sm, aq matadan istelgen baıraq. Syryqqa baılar jaǵy kómkerilgen, úsh jerden baılaıtyn baýy bar. Kezinde sadaq oǵy ma, naıza ushy ma tıip, jyrtylǵan jerleri aq jippen tigip, jamalǵan. Týmen birge uzyndyǵy – 30 sm mólsherinde týdyń basyna baılaıtyn bir ýys jylqynyń qara qyly, bir-eki qaıys baý shyqty. Sandyqqa ekinshi ret qolymdy júgirtip, naızanyń ushy, bir kisilik aqyrettik aq mata, er adamnyń kóılegin alyp shyqtym. Sandyqtyń bet jaǵynda, kıizdiń arasynda Quran kitaby bar eken. Naızanyń ushynyń uzyndyǵy – 30 sm, jalpaǵy – 6-7, eki jaǵy júzdelgen, syryqtyń basyna saptalatyn uńǵysy, shegelep bekitetin eki jerden tesigi bar. Kóılek aq buldan tigilgen, tik jaǵaly, jeńiniń ushy, omyraýy syrylǵan. Jaǵasy men jeńiniń ushynda túımesi bar, bulynyń ishki jaǵynda taqta jazý men qyzyl óńdi órnegi bar".

Jalpy, Abylaı hannyń Er Jánibekke bergen aq týyn Qytaı úkimeti alyp ketipti. Qazir qaıda ekeni belgisiz. Al biz Qojabergen batyrdyń aq týyn ǵana bilemiz. («Dala dıplomatıasy. Baǵzy qazaq elshilik isiniń erekshelikteri» https://informburo.kz/kaz/dala-diplomatiyasy-bazy-aza-elshlk-sn-erekshelkter.html).

Jońǵarǵa qarsy kúreste Abylaı bastaǵan Qazaq batyrlarynan qalǵan jalǵyz sımvol Qojabergen batyr Jánibekulynyń ózi ustaǵan qasıetti aq týy búgingi kúni onyń urpaqtarynyń shańyraǵynda saqtaýly. Týdyń saqtalý merzimine shamamen 260 jyl boldy.Tý jaıly ańyz áńgimeler, hıkmetter el arasynda búginge deıin ańyz bolyp jaıylǵan. Al urpaǵy Kúlketaı sheshennen mynadaı bir shýmaq jyr qalypty:

- Semirmes naq altynnyń jez býyna,

Matyrǵan seksen duǵa aq týyna.

Kórmesek te paıǵambar nuryn tókken,

Batyrym Qojabergen aq týyna.

Abylaı han zamanynda sarbazdardy jeńisten jeńiske bastap jelbiregen kıeli aq tý búgingi kúni Baıan-Ólgıı aımaǵy Buǵyty sumynynda urpaǵy Muqtajyuly Jumashtyń úıinde saqtaýly tur. («Qojabergen batyrdyń aq týy» http://aqsaqaldar.kz/news/44/single/442).

Atamyz qazaqtyń óz tarıhyn bir aýyz sózben jazatyn qaǵıdasyna sáıkes, Týdyń dúnıege kelý tarıhyna úńilsek, Tý – «T» jáne «Ý» degen eki dybys-tańbadan turady.

«T» - sózdiń qaı jerinde qoldanylsa da, tolyp, tolysqan Ata urpaqtary, ıaǵnı «ult», al «Ý» – kez-kelgen qımyl árekettiń sońy, ıaǵnı shyrqap shyǵar shyńy. Mysaly, «Ý» ishseń ólesiń, barý, kelý, ketý, shyǵý, tosý, kesý, jetý, bolý, qosý, alý, bólý, kóbeıtý, ólý t.t.

Demek, Týdyń dúnıege kelýi kezeńi Adam atadan bastalady. Soǵan sáıkes, tý kótergen batyr babalar beınesi óte eski zamandardaǵy jartasqa syzylǵan sýretterde aıqyn beınelengen. Kóne uǵymdardy bylaı qoıǵanda, attary búginge deıin jetken Móde, Býmyn jáne Elteris, Shyńǵys qaǵan, Jánibek pen Kereı, Qasym men Esim han, Táýekel men Táýke, Ábilqaıyr men Abylaı syndy el bıleýshilerimizdiń, qol bastaǵan bahadúrlerimizdiń qaı-qaısysynyń da óz baıraǵy bolǵany málim. Týlardyń ár tústi bolǵany da málim. Biraq, el ishinde eń kóp aýyzǵa alynatyny álem bıleýshisi qazaqtyń uly qaǵany  Shyńǵysqan men «Abylaıdyń aq týy».

Aq týdyń halyq arasynda aýyzdan túspeı aıtylatyn negizgi ataýy «Ádilettiń aq týy». Aq tý kóterilgen jerde ádiletsizdik degen uǵym múldem bolmaǵan.

Al, Aq týdyń qazaq tarıhyndaǵy ornyna kelsek,  ulttyń tuǵyry til, dińgegi din, ary tý. Tý - dińgekke baılanyp, dińgek tuǵyrǵa ornatylady. Tuǵyry men dińgegi álsiz týdyń qulaıtyny sıaqty, tili men dini álsiz eldiń de ómir jasy uzaqqa barmaıdy.

Altyn Orda, Aq Orda kezinde týymyzdyń túsi aq bolypty. Týda Shyńǵys qaǵan áýletiniń «til tańbasy» beınelengen. Anjelıno Dýlsert degen ıtalán kartografy 1339 jyly qurastyrǵan kartasynda osy týdy kórsetken eken. 1375 jyly Abraam Kreskes qurastyrǵan katalandyq atlasta da osy aq jalaý júr.

Shyńǵys hannyń týy-toǵyz shashaqty úshkil aq mata. Ol týdyń sabyna úsh jerden baılanatyn bolǵan. Al týdyń dál ortasynda baýyryna aýlap alǵan jemtigin qysyp, qanatyn jaıyp, ushyp kele jatqan kók qarshyǵanyń sýreti salynǵan.

Týdyń sabynyń ushynda úshburyshty arnaıy temir qondyrǵy bolǵan. Al týdy jerge turǵyzyp qoıý úshin, jeti tarmaqty jyljymaly tireýishter paıdalanylǵan.

Túsinikteme: Aq tús – aqıqatty, adaldyqty jáne osy uǵymdardy dúnıege ákelgen atalarymyz ben aǵalarymyzdy bildiredi. Adam atamyzdyń  sóz túbiri Ad (At), Ada (Ata), al aǵanyń sóz túbiri Aǵ (Aq) bolatyny osydan. Eske ustaıyq! Atam qazaq ta sóz túbiri (óz túbi, sózdiń atasy) eshqashan jańylysqan emes.

Arǵy bastaýyn Aǵadan alatyn Aq degen sóz barlyq jaqsylyqtyń, barlyq jaqsy dúnıeniń shyrqaý shyńyna jetkenin bildiredi. Mysaly,  Aqsaqal, Aqbulaq, Aqtaý, Ananyń aq súti, aq júrek, aq neke, aq nıet,  aq tilek, aq bata, aq adal mal, aq oramal, aq jaýlyq, aqsha (adal eńbektiń quny), aqsha qar, aqsha bult, aqbas, aqbozat, aqgúl, aqjelek, aqjeleń, aqıyq, aqqaıyń, aqqý, aqtyq, aq suńqar, aqjol t.t. bolyp jalǵasyp kete beredi.

Toǵyz shashaq, muńaldyń aldyndaǵy toǵyz býyn atalary men aǵalary.

Olar, birinshi býyn Adaıdyń eki balasy, ıaǵnı aǵaly-inili Qudaıke men Kelimberdi. Nemereleri: ekinshi býyn Tázike, úshinshi býyn Qosaı, tórtinshi býyn Qunanorys (Rysqul), besinshi býyn Aqpan (qazaqtyń bilimge qoıylatyn bes, ıaǵnı «óte jaqsy» degen baǵasy osy Aqpan atalarymyzǵa qoıylǵan), altynshy Balyqshy (Shybyntaı, Qypshaq), jetinshi Jemeneı (Buzaý), segizinshi Semıt (arap pen evreıler osy semıtterden taraıdy), toǵyzynshy Tobysh, onynshy býyn Muńal. Muńaldy qazirgi tarıhshylardyń Monǵol dep jazyp júrgen sebebi, Monǵoldyń sóz túbiri «on» bolady. Ózderińiz kórip otyrǵandaı on sany onynshy býyn Muńaldyń sandyq ataýy.

Týdyń sabynyń ushyndaǵy úshburysh – qazaqtyń úsh júzi. Mańǵystaýda «Úshtaǵan» atty jer ataýy men eldi meken kúni búginde de bar.

Úsh burysh – Úsh Júz (Úsh analy qazaq) jáne álemge Nuq paıǵambardy bergen Qosaı rýyn  bildiredi. Úsh sany Qosaılardyń sandyq ataýy. Úsh buryshty týdyń syryqqa úsh jerden baılanatyn sebebi osy. Nuq paıǵambardyń úsh ulynyń (Qam, Sam jáne Jappas (Iafes)) eli.

«Nuh paıǵambar úsh ulyn úsh tarapqa: Ham atty ulyn Úndistan jaqqa, Sam atty ulyn Iran jaqqa, Iafes atty ulyn soltústik jaqqa jiberdi. ...Iafes atasynyń ámirimen Jýdy (qazirgi ataýy Qazyǵurt (Qazyq jurt)) taýynan ketip Edil men Jaıyq sýynyń arasyna qonys tepti. Iafestiń Túrik, Hazar, Saqlap, Orys, Meń, Shyn, Keımar, Tarıh  atty segiz uly boldy. Iafes ólerinde óz ornyna úlken uly Túrikti otyrǵyzyp, ózge uldaryna: «Barshańyz Túrikti patsha bilip, onyń sózinen shyqpańyzdar», - dep ósıet qyldy, oǵan Iafes uǵlany degen laqap at qoıdy. (Ábilǵazy «Túrik shejiresi» 12-13 better).

Jeti tarmaqty tireýishke kelsek, bul qazaqtyń týystyǵy bólinbeıtin, qyz alyspaıtyn jeti atalyq jaqyn týystyǵyn bildiredi. Qazaq ultynyń adamı qasıetiniń negizinde osy júıe tur. Bul júıeniń

«Muhammed paıǵambarymyzdyń elinde joq qasıet qazaqta bar. Ol jaqta emshek embedi dep aǵasynyń uly inisiniń qyzyna úılene beredi. Qazaq eki jastyń jeti ataǵa jetpeı turmys qurýyna qatań tıym salǵan. Tıym salýǵa jáne ony múltiksiz oryndaýǵa aqyl-parasat pen tynymsyz eńbek kerek» (Baýyrjan Momyuly).

Aq – joǵaryda aıtqanymdaı, barlyq jaqsylyqtyń eń bıik shyńy. Endi myna jaǵdaıǵa nazar aýdaraıyq: Aq – bizdiń el esimimizdiń ekinshi býynynda tur, ıaǵnı bul dúnıedegi Aq, ıaǵnı barlyq jaqsylyqtyń Atasy, búgingishe aıtqanda «avtory» Qazaq degendi bildirip tur. Jaqsy men jaqsylyq degen uǵymdardyń sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) «Aq» bolatyny da osydan. Ejelgi Saq halqy ataýynyń da, túbiri Aq bolatyny osydan. Saqtar qazaqtyń tikeleı urpaǵy. Joǵaryda aıtqanymdaı, aqtyń Qazdan keıingi ekinshi býynda turatyny da osydan.

Kók – kóke (áke) degen maǵyna beredi. Osyǵan sáıkes kók aspan, kókbóri, kókserek, kók teńiz, kóksý, kók shóp t.t. dúnıege keldi.

Qarshyǵa – sóz túbiri «qar», bul aq, aǵa jáne aqıqattyń balama ataýy. Aqsha qardy Qar deıtinimiz osydan. Al, Qardyń túbiri «Ar», bul Shyńǵysqannyń arǵy atalary Jarynyń sóz túbiri.

 Adam balasy eń birinshi kezekte neni qorǵaýǵa tıis. Árıne, ARYMYZDY dep, jaýap beremiz. Adamnyń qorǵaýǵa tıis ary ne? Ol: ar-ımany (senimi), Atameken týǵan jeri, Otany jáne Otbasy. Qazirgi jaǵdaıda bulardyń qataryna Ata saltymyz ben dástúrimizdi, tilimiz ben dástúrli dinimizdi qosýymyz kerek. Adamda osylar bolsa jáne ony qorǵaı alatyn senimi bolsa, ol adamnyń Arynyń bar bolǵany. Osylardyń bári, nemese jartylaı joq bolsa, ol adamnyń Ary joq, Arsyz bolǵany. Ejelgi qazaqtar birimen-biri kezdesip amandasqan da "ARMA", ıaǵnı qorǵaıtyn "ARYŃ BAR MA?" dep amandasyp, oǵan "BARBOL", ıaǵnı "ARYŃ BAR BOLSYN!" dep jaýap bergen. Kúni búginde de ary joq adamdy «uıatsyz, arsyz» dep, sógetinderi osydan. Ary joq adamda uıat bolmaıdy. Demek,  Ar qorǵaý barsha qazaq balasynyń abyroıly mindeti.

 Ata syılasań, aǵa syılasań osylaı syıla. Tý jasasań osylaı jasa. Bir týdyń ózi-aq búkil Ata tarıhty saıratyp turǵan joq pa? Naǵyz danalyq dep osyny aıt. Sol úshinde olardy Qas bı dep ataǵan. Kaspıı teńizi ataýynyń negizgi maǵynasy osy.

Qazaqstan terıtorıasyn 639 jyl Shyńǵysqannyń ózi jáne onyń úlken uly, ıaǵnı taq murageri Joshydan taraǵan urpaqtary bılegen. Aqordanyń, Altynordanyń jáne qazaq handary men sultandarynyń da týynyń tústeri aq tústi bolǵan. El jadynda erekshe saqtalǵan rámizderdiń biri - Abylaıdyń aq týy. Ol bir tústi tórt buryshty aq mata. Shashaqty baýy bar. Qazaqtyń uly týynyń túsi – Shyǵys ǵun (375-454jj), Aq ǵun (420-562jj), Shyńǵys hannyń Altyn orda (1236-1502jj) memleketteri rámizderimen reńdes. Ol b.z.d. Hİİ ǵasyrda dúnıege kelgen álemdegi tuńǵysh áskerı baıraqtardyń túsimen de týystas.

«Shyńǵys han aq tústi aıǵyrdyń jal-quıryǵynan jasalǵan baıraqty beıbit kezde kóterse, qara tústisin jaýǵa shapqanda ustatqan. Aq tústi baıraq saqtalmady, al, qara tústi Shyńǵys týyn onyń muragerleriniń biri Zanabazar XVI ǵasyrǵa deıin arnaıy ǵıbadathanada saqtaǵan kórinedi. Alaıda, XX ǵasyrdyń 30-jyldarynyń sońynda bastalǵan stalındik zulmat han týyn ǵıba-dathanasymen qosa órtep jibergen» (Amerıkandyq ǵalym Jak Ýeterfordtiń «Qazirgi álemniń negizin salýshy uly ımperator Shyńǵys han» atty kitabynan).

Shyńǵys hannyń týy aq tústi bolǵandyǵy «Muńaldyń qupıa shejiresi» atty eńbekte: «Kıiz týyrlyqty ulysty túzýletip biriktirip, barys jyly (1206 jyly) Onon ózeni basynda jınalyp toǵyz tuǵyrly aq týyn ornatyp, Shyńǵys qaǵanǵa «han» ataǵyn sonda beredi» dep jazylǵan.

«Temýjın Kemirgiden kóship, Seńgir ózeniniń boıyndaǵy qara júrek taýynyń etegindegi kók kólge kelip qondy. Jańa qonysta Altyn Qushar, Sheshen bekter aqyl qosyp, Temýjınge búı deıdi: «Seni han kótereıik! Han kóterip:

               Oljaly soǵysqa

               Attanyp birge.

               ...Qaǵysqan kezinde –

               Qalqanyń bolmasaq,

               Elden bezdi dep,

               Qarabasty alǵaısyń!

               Qyrqysqan jerińde,

               Qorǵanyń bolmasaq,

               Qalyń ulystan bezdi dep,

               Qara basty shapqaısyń!» -

dep ant berip, kók aspanǵa taǵzym etip, qara jerge bas ıip, toǵyz tuǵyrly aq týdy tuǵyryna qondyrdy. Shyńǵys han osylaısha barys jyly – óziniń qyryq bes jasynda, Onon darıasynyń boıynda uly qaǵanat taǵyna otyryp, toǵyz tuǵyrly aq týyn tuǵyryna qondyrdy» («Altan Tobysh» Almaty-2009. 47-48 better).

Aq tús — qara men sur tús birikken ahromatıvti tús. Spektr jáne elektromagnıttik sáýleniń birkelki kúshiniń tolqyn ishinde taralýynan paıda bolǵan kózge kórinetin tús bolyp tabylady.

Aq tús búkil tústerdiń bastamasy bolyp tabylady. Sebebi kúnnen bizge kelgen sáýleler negizinen aq tústi. Biraq atom molekýlalarynyń qozǵalýynyń áserinen olar bizge jeti tús retinde keledi. Onymen qosa aq tús eń jaryq tús bolyp tabylady. Onyń reńki — 0.

Psıhologıa salasyndaǵy qabyldanýy: Aq tústiń qabyldanýy óte erekshe. Atalarymyz Aq tústi rýhanılyqtyń túsi dep qabyldaǵan. Onymen qosa adamdar aq tústi materıaldyq emes álemniń túsi retinde qabyldaıdy. Aq tús Perishteniń kıiminiń túsi bolyp tabylady.

Aq tús meıirimdiliktiń de belgisi bolyp sanalady. Mysaly, aq tý — dostastyqtyń belgisi, aq sıqyr — jaqsy sıqyr.

Aq tús — tazalyqtyń belgisi. Mysaly, qyz-kelinshekter uzatý kezinde aq tústi kóılekti kıedi. Bul bolashaqta sol qyzdyń bolashaǵy jarqyn bolsyn degendi bildiredi.

Aq tús – Allanyń aq jolyna jáne jaryna adal bolýǵa nıet etkendiktiń belgisi. Qyz bala turmysqa shyǵyp, «betashar» rásimin jasaǵannan keıin basyna aq oramal tartady.

Aq tús — táýelsizdiktiń belgisi bolyp sanalady. Mysaly, áskerde adam óz qyzmetinen bosatylǵanda oǵan aq bılet beriledi. Bul jigittiń táýelsiz ekenin bildiredi.

Aq tús – adam nıetiniń tazalyǵyn bildiredi, ejelde qazaq halqy han saılaǵanda, aq kıizge salyp kóteretin dástúr bolǵan.  

Aq tús – beıbitshiliktiń sımvoly. Kúni búginde de soǵys jaǵdaıynda, ıaǵnı soǵysty toqtatyp, bitimgershilikke shaqyrý úshin de qoldanylady. Jalpyǵa ortaq, búkil álemdik qaǵıda boıynsha «Aq tý» kótergen adamǵa da, áskerge de qarsy qarý qoldanylmaǵan. Qoldanǵan jaǵdaıda, ol adamzat balasy úshin eshqashan keshirilmeıtin, aýyr qylmystar qataryna jatqyzylǵan.     

Belgili ǵalym S.Qondybaıdyń «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» atty kitabynda Mańǵystaýda aq túske baılanysty 168 toponomıkalyq ataýlar berilgen. Kitapqa túspegeni qansha ma, deseńizshi!        

Aq tús – eń taza tús jáne ol qazaqtyń aryna balama retinde qoldanylady. Aq tús taza ustamasań tez kir shalady jáne kózge birden túsedi. Qazaqtyń ary da solaı, taza ustaý ońaıǵa soqpaıdy. Sondyqtan uly Atalarymyz kóptegen maqal-mátelder men qanatty sózder qaldyrǵan:

-Aqqa Qudaı jaq.

-Aq bolsań qaraǵa jýyma: aqqa qara tez juǵady.

-Aǵyn sý jolyn, aq adam ońyn tabady.

-Aq qar kóp bolsa, aq nan kóp.

-Aqqa zaýal joq.

-Aqqa qara juqpaıdy.

-SHyńdyq jaýǵan qardaı, sútten aq, sýdan taza.

-Aq pen qarany shyndyq aıyrar.

-Aqqý shalshyqtan shyqsa da appaq,

-Allanyń joly aq jol t.t. bolyp kete beredi.

Qazaqta Aq túste, Aq týda asa qasıetti sanalady. Bul eki tubir sózden esh jaǵymsyz sóz jasalmaıdy. «Tý» degen túbirden jasalatyn sózder: Tý, Tý baılady, Tý kóterdi, tý syrty, týǵan, týdy,  týy, týys, týysqan, týystas, týysqanshyl, týyssyz (týys ustary joq, jalǵyz), týylǵan, týa alý, týa almaý, týajat, týý, bala týýdan qalý, týdy, týra jol, týra jolǵa tústi (adam boldy), týma, týmysynan, týmalas, týlaý (bas asaýlyq qylý), týlaǵysh, týlaq, týraǵysh, týrala, týralaý, týraly, týralyq, týram, týrama, týyrlyq (týyrlyqty qazaq) t.t. bolyp kete beredi.

Ejelgi Qazaq Alyp bıinde (Álippe) de, odan keıingi bizderde de, sannyń ornyna 1-A, 2-Á, 3-B, 4-G, 5-Ǵ, 6-D, 7-E, 8-J, 9-Z, 10-I, 11-I, 12-K, 13-Q, 14-L, 15-M, 16-N, 17-Ń, 18-O, 19-Ó, 20-P, 21-R, 22-S, 23-T, 24-Ú, 25-U, 26-Ý, 27-H, 28-SH, 29-Y, 30-İ  degen dybystyq tańbalaryn qoldanamyz.  Adamzattyń jetpis myń jyl ǵumyryndaǵy eń alǵashqy álemdik uly derjava Qazaq qaǵandyǵynyń  qoldanǵan dybystyq 30 tańbacy osy. Bul 30 tańba álem tarıhyndaǵy adamdardyń, elderdiń, memleketterdiń, qaǵanattardyń dúnıege kelý ret sanymen tolyqtaı sáıkes jasalǵan. Biz álipbı áleminde ómir súrip kelemiz. Álipbı – halyqaralyq jaǵdaıda túrli memleketterdiń, ulttardyń mádenı qarym-qatynasyn júzege asyratyn jáne olardyń shyqqan teginiń qaısysynyń jasy úlken, qaısysynyń jasy kishi ekendigin anyqtaıtyn qural. Mine osy qaǵıdaǵa sáıkes,

Ádilettiń aq týyn kóterip, Allanyń aq joly, týra jolǵa túsip: Túrik, Túrki, Turan (Týran)  atanǵanyn jáne sonymen qatar, qazaq pen túriktiń «óte jaqsy», ıaǵnı bes degen baǵaǵa sáıkes, ekeýiniń de bes tańbadan turatynyn kóremiz.

Qazaq pen Túriktiń qaısysy atasy, qaısysy balasy degenge kelsek:

Qazaqtyń sandyq júıe boıynsha 13-1-9-1-13 bolyp, qazaq ultynyń Adam 1-6-1-15 Atadan buryn qalyptasqanyn kóremiz.

Al túrikke kelsek:

Túrik 23-24-21-20-12

Turan 23-25-21-1-16, Týran 23-26-21-1-16

Túrki 23-24-21-12-30. Sandyq júıeniń osylaı qazaqtan kóp keıin ornalasýy, Túrki jurttarynyń bári Qazaqtan taraǵan kóp balalarynyń biri ekendikterin kórsetedi.

«Uly Táńir (Tengrı) aıtady: Meniń bir taıpa qosynym bar. Olardy túrki dep atap, kúnshyǵysqa qonystandyrdym. Keıbir taıpalarǵa renjisem, túrkilerimdi qarsy attandyramyn!» Sondyqtan túrkilerge Táńirdiń ózi arnaıy at qoıǵan. Jer júziniń eń bıik, aýasy taza bóligine qonystandyryp, «Óz qosynym» dep ataǵan. Oǵan qosa, «túrkiler kórikti, óńi súıkimdi, júzi meıirimdi, ádepti, úlkenderin qurmetteı biletin kishipeıil, ýádege berik, márt jáne sol sıaqty kóptegen jaqsy qasıetterge ıe bolǵan ashyq-jarqyn jandar.

...Túrik; Táńiri jarylqaýshy Nuqtyń ulynyń esimi.  Bul Táńirdiń Nuqtyń uly Túrik babalaryna berilgen esimi. Onyń áýleti de, «túrik» dep atalady»… (Hİ ǵasyrdaǵy áıgili túrik ǵulamasy Mahmud Qashqarıdyń  «Túrik sózdigi» atty eńbeginen).

Qosarymyz: Ejelgi derekterdiń barlyǵy derlik Túrikti Nuq paıǵambardyń nemeresi dep ataıdy. Biraq, el arasynda nemere, shóberelerdi de Atasynyń balasy dep ataı beretinin eskersek, bul jerde eshqandaı jańsaqtyqtyń joq ekendigin aıqyn ańǵaramyz.

«Túrikter ózderi tıispese, jaıyna qaldyryńdar» (Muhambet paıǵambar. Taraký at-týrk ma taraký-kým).

«833 jyly Arab halıfatynyń bıleýshisi óz eliniń danalaryn Baǵdatqa jınap «Men neshe jyl patshalyq quramyn?» dep suraıdy. Jaýaptar ártúrli bolady. Tek qana ishterindegi bir dana qarıa jaı ǵana «Túrikter qansha qaldyrǵysy kelse, sonsha ǵana» degen eken. (Al-Mýtasım (833-842)) Arab halıfaty áskerleriniń 80 paıyzy túrikter bolǵan.

Biz joǵaryda kórsetilgen derekterden, Abylaı hannyń ózi Shyńǵys qaǵannyń tikeleı urpaǵy, al qurǵan handyǵy álem bıleýshisi Shyńǵys qaǵannyń qarashańyraǵyn ustap qalǵandyǵyn kóremiz.

             «Abylaı Kókshetaýda kósheli han,

                Káni, kim ondaı boldy urpaǵynan?

                Aq týyn Abylaıdyń kim kóterdi,

                Alashta, dúnıeden kóshkeli han?» («Kúıshi» İlıas Jansúgirov).

Eger sol kezeńde Han Abylaı ádilettiń aq týyn kóterip, Qazaq handyǵyn qorǵap qalmaǵanda búgingi Qazaq eli (Qazaqstan) bolar ma edi!

Al, biz qazir ádilettiń aq týy «Aq baıraqty» tý etip kóterýge ylaıyqpyz ba? Ol bólek áńgime...

Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý