Búginde birqatar sarapshylar elimizdiń ekonomıkasyna qatysty túrli boljamdardy aıtyp qalady. Bul rette «aldaǵy 10 jylda Qazaqstannyń ekonomıkasy keri kete bastaıdy. Tipti 90-shy jyldardaǵy toqyraýdy qaıta bastan keshemiz" deıtinder de barshylyq.
Máselen, ótken aptada Eýropa qaıta qurý jáne Damý bankiniń sarapshylary «endigi bir 10 jylda Qazaqstannyń munaıynan túsetin túsim azaıyp, ómir súrý deńgeıi tómendep, halyqtyń tapqan tabysy kemip, ekonomıka quldyraıdy» degendi ashyp aıtty. Banktiń alǵa tartqan málimetinshe, aldaǵy 10-20 jylda tipti Qazaqstannyń búdjeti eki esege kemip ketýi de múmkin. Al mundaı boljamdar shyndyqqa janasa ma?!
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, bul boljamdardyń jany bar. Bizdiń tek munaıdan túsetin túsimge ǵana ıek artýymyzdyń sońy osyndaı toqyraýǵa aparýy bek múmkin. Bul rette «Qazaqstan menedjment» saraptaý ortalyǵynyń jetekshisi Ǵalıa Qasymhanovanyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta Qazaqstanǵa búdjetti tolyqtyrý kózderin ózgertý qajet. Ol úshin, árıne, tabys kózderin ártaraptandyrý qajet bolady.
«Toqsanynshy jyldary naryqtyq ekonomıkanyń qıynshylyqtaryn ǵana kórdik. Al endi bir toqyraý bolatyn bolsa, bizge es jınaý qıyn bolady. Sebebi toqsanynshy jyldary biz ıpotekalyq daǵdarys degendi bilmedik. Ol kezderi jurt qazirgideı nesıe alý, qomaqty kólemde bankterge qaryz bolý degendi bilmedi. Qazir jekelegen tulǵalardan bastap, qurylys kompanıalary, jekemenshik seriktestikter, alpaýyt kompanıalar barlyǵy nesıege batyp otyr. Nesıe saıasatynyń durys júrgizilmeýi, búdjetti tek munaıdan túsetin túsimen ǵana ólsheý, otandyq óńdeýshi salanyń tunshyǵyp jatýy munyń barlyǵy ekonomıkaǵa úlken qaýip. Sondyqtan bolashaqta biz úshin búdjetke túsetin tabys kózin ártaraptandyrý mańyzdy bolmaq»,-deıdi ekonomıs-sarapshy Ǵalıa Qasymhanova.
Mamannyń aıtýynsha, biz úshin eń mańyzdysy qazir jańa jumys oryndaryn ashý. Tek munaı-ken barlaý óndirisine ǵana ıek arta bermeı otandyq óndiris oryndarynyń túsimin arttyrý daǵdarystan qutqaratyn bolady. Budan soń munaıdan túsken túsimdi utymdy paıdalaný kerek.
«Munaıdan túsken túsimdi halyqaralyq túrli sharalar ótkizýge nemese jıyndar, basqosýlar uıymdastyrýǵa jumsaǵannan góri ekonomıkalyq ınvestısıa retinde aýqymdy jobalardy qarjylandyrýǵa jumsaǵan jón» deıdi maman.
Sondaı-aq ekonomıka ǵylymynyń doktory, profesor Atamurat Shámenov te bolashaqta otandyq óndiristiń daǵdarysqa shydas berý ımýnıtetin qalyptastyrýymyz qajettigin basa aıtyp otyr. Bul rette maman qajetsiz salalarǵa sýbsıdıa bóle berýdi doǵaryp, búdjettiń qarjysyn utymdy paıdalaný qajettigin alǵa tartty.
«Sýbsıdıa bar jerde urlyq bar. Ol korrýpsıaǵa jol ashady. Sondyqtan mynadaı daǵdarys kezinde búdjet qarjysyn utymdy paıdalaný úshin tegin qarajat bólýdi toqtatý kerek, báriniń qaıtarymy bar. Múmkindiginshe uzaq merzimge, «kanıkýlmen» berilgenniń jaýapkershiligi bar jáne ol tıimdi bolmaq. Bul rette fúcherlik kelisimniń keleshegi bar. Agrarlyq saıasat taǵam óndirýge baǵyttalýy tıis. Salmaqty jergilikti ákimderge salý kerek. Saǵym qýǵandy qoıyp, ólshemi bar talaptar qoıylýy kerek. Bul rette jańa ınvestısıalyq qadamdarǵa barý kerek»,- dedi ekonomıs-ǵalym Atamurat Shámenov.
Ǵalymnyń baıyptaýynsha, bizge qazir ekonomıkalyq baqylaýdan bólek sergektik pen silkinis kerek.
«Silkinis kerek. Muny bıologıalyq turǵydan túsindireıin. Egemendigimizge 26 jyl toldy. Al bul ekinshi múshel. Múshelde qan ózgeredi, adamnyń aǵzasy jylannyń qabyǵyn tastaıtyn sıaqty ózgeriske ushyraıdy. Sol sıaqty bizde de Konstıtýsıalyq reforma jasaldy. Elbasy Konstıtýsıalyq reformaǵa sáıkes salmaqty úsh bılikke saldy. Biraq solardyń julqyna jumys istep jatqanyn kórmeı turmyz. Ásirese Parlament tarapynan Úkimet jumysyn baqylaý joqtyń qasy. Bar bolsa da jarıalanymdyq joq. Sondyqtan osy máselelerge barynsha mán berilýi kerek. Ár salada ashyqtyq, taldaý, tıanaqtylyq bolǵanda eldiń de bolashaǵy jarqyn bolmaq. Endeshe atqarýshy bılik osy máselelerge mán berip halyqpen etene aralasyp jumys isteýi kerek dep esepteımin. Sonda halyq ta bolashaǵyna alańdamaı, senimdi ári órkendegen el bolar edik» deıdi ǵalym Atamurat Shámenov.
Sonymen, mamandar alǵa tartyp otyrǵandaı, bizge toqsanynshy jyldardaǵy toqyraýdy bastan qaıta keshpeý úshin mynadaı usynystarǵa nazar aýdarǵan abzal:
A) Búdjetke túsetin tabysty ártaraptandyrý qajet.
Munaıǵa táýeldilikten arylý úshin balama energıa kózderin óndirýdi damytý qajet. Bul retta altyn-kúmis, rýda, ýran óndirý isteri qarqyndap damýy qajet. Jańa tehnologıaǵa júgine otyryp, árbir salada jańalyq ashýǵa beıimdelip, nano-bıotehnologıalardyń tilin meńgerý qajet bolady.
Á) Alypsatarlyq ekonomıkadan arylý kerek. Mundaı ekonomıka ımportqa táýeldi. Sondyqtan otandyq ónim óndirý jaǵyna basty nazar aýdarǵan abzal.
B) Jerdi durys paıdalaný jobalaryn qolǵa alý kerek. Eldegi jaıylymdyq jerler, egistik jer, bos jatqan jerlerdi ıgerý qazir óte mańyzdy. Jerdi sharýalarǵa arzan nesıemen berý jaǵy oılastyrylýy tıis. Jersiz júrgen sharýalardy jermen qamtý qazir ózekti bolyp otyrǵan tus.
V) Ár salaǵa shetelden sarapshylardy tartyp oǵan qyrýar qarjy jumsaýdy shekteý kerek. Bul arada otandyq ǵalymdarymyzdyń oıyna júginý tıimdirek bolady. Sebebi shetelden kelgen sarapshylar Qazaqstannyń aýrasyn, ekonomıkalyq qabiletin naqty biledi dep aıtý qıyn.
G) Islam bankıng júıesin damytý qajet. Bul kóptegen otandyq óndiristiń damýyna jol ashatyn múmkindik. Paıyzsyz qarjy alyp, ony bólip-bólip qaıtarý qaı kezde de ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi.
D) Qazaqstan óz múddesin, óz talap tilegin qoıa bilýi kerek. Ásirese sheteldik ınvestorlarmen jumys istegende.
«Mine, ekonomıkalyq daǵdarystan ońaı shyqqymyz kelse, birinshi kezekte osy usynystar eskerilýi tıis. Olaı etpesek, eńse tikteý qıyn bolady. Bul usynystar eskerilse kez kelgen daǵdarysqa shydas berýge múmkindik ashylar edi» deıdi mamandar.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
