قوش، سونىمەن نە بولدى؟ ۇقك باسپا ءسوز قىزمەتiنiڭ وكiلi رۋسلان قاراسايەۆتىڭ ايتقانىنا سەنسەك: “توقتار تولەشيەۆ مىرزا وتكەن جىلدان بەرi بيلiكتi زورلىقپەن باسىپ الۋعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگiزگەن. شيەلەنiس وشاقتارىن قۇرۋ، نارازىلىق اكسيالارىن وتكiزۋ جانە جاپپاي ءتارتiپسiزدiكتەردi ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ەلدەگi جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا تىرىسقان. وسىمەن قاتار ت.تولەشيەۆ ۇكi­مەتتiڭ ءوزiندiك بالاماسىن جاساپ-جوسپارلاعان جانە قازiرگi ۇكiمەتتiڭ قۇرىلىمىن وزگەرتكiسi كەلگەن. اتىراۋدا، استانادا، الماتىدا، ورالدا، قىزىلوردادا بولعان جەر رەفورماسى بويىنشا نارازىلىق اكسيالارىن ت.تولەشيەۆتiڭ 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا-اق جوسپارلاپ قويعانى جانە قارجىلاندىرعانى تۋرالى بiزدە دالەلدەر بار...”.

ايتپاقشى، ۇقك وكiلi ت.تولەشيەۆتiڭ بۇل ورايدا سىبايلاستارى دا بار ەكەنiن ايتا كەلدi دە، ولاردىڭ اتى-جوندەرiن اتادى. بۇلار كiمدەر دەيسiز عوي؟ قازاقستاننىڭ باس پروكۋرورىنىڭ بۇرىنعى بiرiنشi ورىنباسارى، ق ر كونستيتۋسيالىق كەڭەسiنiڭ بۇرىن­عى مۇشەسi، مەملەكەتتiك ءادiلەت كەڭەسشiسi Iلياس باقتىبايەۆ، وقو IIد-iنiڭ بۇرىنعى باسشىسى، گەنەرال-مايور حيبراتوللا دوسقالييەۆ، وقو IIد-iنiڭ باسشىسىنىڭ بۇرىنعى بiرiنشi ورىنباسارى ساكەن ايتبەكوۆ، ق ر قورعانىس مينيسترلiگiنiڭ ءوڭتۇستiك ءوڭiرلiك قولباسشىلىعىنىڭ №35 848 جانە №55 652 اسكەري ءبولiمدەرiنiڭ كومانديرلەرi بەكزات جۋمين مەن قايرات پەرنەبايەۆ.

“بۇلاردىڭ ءبارi دە ۇس­تالدى جانە ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىنا قامالدى. قازiر بۇلتارتپاۋ شاراسىن تاڭداۋ ماسە­لەسi شەشiلiپ جاتىر”، – دەدi ر.قاراسايەۆ.

شىمكەنتتiك كاسiپكەر توقتار تولەشيەۆتiڭ بيىل­عى جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا ۇستالعانى دا ءمالiم. ت.تولەشيەۆتi بiلەتiندەر­دiڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ول رەسەيگە جيi بارادى ەكەن. ءاسiرەسە، ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربورعا. رەسەيدە تامىر-تانىستارى دا مول كورiنەدi. قاجەتتi، ءزارۋ مامانداردى دا كوبiنەسە رەسەيدەن الدىرتىپ تۇرعان. وسىدان كەيiن “اپىر-اي، ت.تولەشيەۆتiڭ ارتىندا رەسەي تۇرعان جوق پا ەكەن؟” دەپ ويلايسىڭ ەرiكسiز. بiراق...

بiز ءدال وسى ماسەلە ءجو­نiندە بiراز ماماندارمەن، ما­مان بولعاندا دا قازiرگi ساياسي تەحنولوگيانىڭ قىر-سىرىن بiلەتiن ماماندارمەن اڭگiمەلەسكەن ەدiك. ولاردىڭ بولجامىنشا، بۇل دا “سەناريي” سياقتى. “ساياسي سەناريي”. التىنبەك سارسەنبايەۆتىڭ، زامانبەك نۇرقادiلوۆتiڭ قازاسى “قاشان، قالاي، كiم­نەن بولۋى كەرەكتiگi” ءجونiن­دەگi سەناريي سياقتى...

ولاردىڭ ايتۋىنشا، جەر ماسەلەسi شىنىندا دا حالىقتى قاتتى اشىندىردى. ال اشىنعان حالىق العان بەتiنەن قايتپايدى جانە ءوزiنiڭ دە­گەنiن iستەتپەي تىنبايدى. ەندi نە iستەۋ كەرەك؟ “جەر رەفورماسىنا حالىق قارسى ەمەس، ال قارسىلىق اكسيالارىن ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن وسىلار...” دەگەن قوعامدىق پiكiر بيلiككە اۋاداي قاجەت. حالىق تا كەيدە اڭعال بالا سەكiلدi عوي، بۇعان سەنiپ-اق قالادى. قالاي سەنبەيدi، ءبارiن “سەناريي” بويىنشا قيىستىرىپ، قيسىندىرىپ “ءدا­لەلدەپ” جاتسا.

بۇل “سەناريي” ەڭ اۋەلi جەر داۋىن توقتاتۋ ءۇشiن، ەكiنشiدەن، شەتەلدiكتەرگە (قى­تايلىقتارعا، رەسەيلiكتەرگە، جانە ت.ت.) قازاق جەرiن ەمiن-ەركiن ساتا بەرۋ ءۇشiن، ءۇشiن­شiدەن، “بيلiكتi قۇلاتۋعا ۇمتىلۋشىلارمەن بايلانىسى بار” دەپ، ەل مەن جەرگە شىن جانى اشيتىن ازاماتتاردىڭ ءبارiن باس كوتەرتپەي تۇقىرتىپ ۇس­تاۋ ءۇشiن.

ارنايى ماماندار وسىلاي دەيدi. جانە ولار “مۇنداي ايعاي-شۋى كوپ، بەلگiسiزi كوپ، قارجىنى دا كوپ قاجەت ەتەتiن وتە كۇردەلi وپەراسيانى ۇقك جالعىز ءوزi جاساي المايدى، بۇل رەتتە ولارعا رەسەيدiڭ ارنايى قۇپيا قىزمەتتەرi دە كومەكتەسiپ وتىرعان سەكiلدi. قازاقتىڭ جەرiن ساتۋعا كiم قارسى؟ نەگiزiنەن، قازاقتىڭ ۇلتتىق پاتريوتتارى. قازاق پاتريوتتارىنىڭ باس كو­تە­رۋiن رەسەي استە قالامايدى. سوندىقتان دا ولار مۇنداي قۇپيا “سەنارييگە” ءجان-تا­نiمەن، ىنتا-شىنتىسىمەن كو­مەكتەسەدi...”.

مامانداردىڭ ءسوزiندە جان بار سياقتى. ايتپەسە، ت.تولەشيەۆ كiم؟ “بيلiكتi قۇ­لاتپاق تۇرماق، ەكi اۋىز ءسوز­دiڭ باسىن ازەر قۇرايتىن...” دەيدi شىمكەنتتiكتەر ت.تولەشيەۆ تۋرالى. ەل بيلەمەك ادام توپقا ۇمتىلماۋشى ما ەدi، ت.تولەشيەۆ ەكi ادام باس قوسقان جەردەن سىرعاقسىپ جۇرەدi ەكەن. دەمەك، رەسەي­شiل، رەسەيپيعىلدى، رەسەيگە جيi باراتىن ت.تولەشيەۆتiڭ “قازاقستان بيلiگiن قۇلاتۋعا تىرىسقانىن” رەسەي تاراپى ءتۇرلi “كۋالار” تاۋىپ، تىرپ ەتكiزبەي “دالەلدەپ” بەرۋi ابدەن مۇمكiن.

ال ەندi Iلياس باقتىبايەۆتىڭ “ت.تولەشيەۆتiڭ سىبايلاسى” بولدى دەگەنگە سەنۋ دە مۇلدە قيىن. I.باقتىبايەۆتىڭ ءومiربايانىن الىپ قاراساڭىز، ونىڭ “بيلiكتi قۇلاتۋعا تىرىسىپ جۇرگەن اداممەن” سىبايلاس بولا قالاتىنداي ەش ءجونi دە، رەتi دە جوق. ونىڭ ءۇستiنە I.باقتىبايەۆ –1948 جىلى تۋعان، ەگدەلiك جاسقا دەندەپ ەنگەن ادام. كورگەنi كوپ ءتا­جiريبەلi مامان. ەكi قىز، بiر ۇل تاربيەلەپ ءوسiرگەن. قازمۋ-دi بiتiرگەن. زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. دوكتورلىق ديسسەرتاسياسى بىلاي اتالادى: “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن ورىنداۋداعى پروكۋراتۋرانىڭ نەگiزگi iس-ارەكەتتەرi”. ءوسۋ جولىنا ءۇڭi­لiڭiزشi: ورتا مەكتەپتە لابورانت. جۇمىسشى. جاتتىقتىرۋشى. تەرگەۋشi. اۋداندىق پروكۋروردىڭ كومەكشiسi. اعا تەرگەۋشi. اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ ءتوراعاسى. الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋرورى. ق ر باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى، بiرiنشi ورىنباسارى. قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋرورى. ءوڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى. ق ر كونستيتۋسيالىق كەڭەسiنiڭ مۇشەسi.

اسارىن اساپ، الارىن الىپ بولعان، وسى كۇنگە دەيiن بيلiكتiڭ ايتقانىمەن ءجۇرiپ، ايداۋىنا كونiپ كەلگەن 68-دەگi قارتاڭ ادام “بيلiكتi قۇلاتقاندا” نە مارقادام تاپپاق؟ نە كەرەك، سۇراق كوپ. بۇل iستiڭ جانىندا “ارقان­كەرگەننiڭ” جۇمباعى (“سە­نارييi” دەسەڭiز دە بولادى) بالانىڭ ويىنى سياقتانىپ قالاتىن سەكiلدi.

ءامiر نۇرتاي ۇلى

«جاس الاش» گازەتى (07.06.2016). ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: بۇل دا «سەناريي» سەكiلدi