جۋىردا قالا ماڭىنداعى ءبىر اۋىلدا تۇراتىن تانىسىم قوناققا شاقىردى. جيىرما شاقتى كىسى كەلىپتى. داستارحان باسىندا جينالعاندار ءتۇرلى تاقىرىپتا اڭگىمە قوزعاپ، ەستەلىكتەر ايتىپ دەگەندەي، پىكىرلەسىپ وتىردى. تەك مەنىڭ جانىمدا وتىرعان جاسى قىرىقا تايالعان ەركەك قانا كىرگەلى اۋزىن اشپادى. ءتىپتى جۇرت ارا-اراسىندا كوڭىل كوتەرەتىن ءازىل ايتىپ جاتقاندا دا الگى كىسى ءبىر جىميمادى. توي تارقاعاندا ءۇي يەسى قالادان كەلگەن ەكى-ۇش قاريامەن بىرگە مەنى دە الگى ەركەكتىڭ ماشيناسىنا سالىپ جىبەردى.

ەركەكتىڭ اتىن ەرجان دەي سالايىق (ماسەلە اتى-جونىندە ەمەس قوي)، ءبىر كوشەدەن بۇرىلعان سوڭ ءبارىمىزدى ءتۇسىرىپ، «مەن ناماز وقىپ كەلەيىن، بەس-اق مينۋت قوي» دەپ كەتىپ قالدى. جاسى 65، 70 جانە 80 جاسار ءۇش قاريامەن بىرگە كوشە شەتىندە ءبىز ەرجاندى بەس مينۋت ەمەس، تۇپ-تۋرا ەكى جارىم ساعات كۇتتىك. تۇرا-تۇرا ابدەن شارشاعان سوڭ تاكسي ۇستاپ كەتە بەرەيىك دەسەك، كولىك ءجيى كەلمەيتىن اۋىل قويناۋى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە «مىنە كەلىپ قالادى، مىنە كەلىپ قالادى» دەپ، تۇرا بەردىك. مەنى قويشى، اقساقالداردان ۇيات بولدى. ءبىر كەزدە ءبىر اقساقال «ءبىر اي بويعى نامازدارىن جيناپ وقىپ جاتىر ما؟ باسىندا بىردەن ايتپاي ما؟ باسقا كولىك ۇستاپ كەتە بەرۋشى ەدىك قوي» دەپ رەنىشىن ءبىلدىردى. ەكى جارىم ساعاتتان سوڭ «شوپىرىمىز» كەلدى. قاريالاردان كەشىرىم دە سۇراماعان ەرجان نامازدان سوڭ ۋاعىزشىلارمەن بىرگە بولعانىن ايتتى.

سودان كەيىن ەرجان كولىكتى وتالدىرا سالا قۇراندى اشىپ قويىپ، وقىپ وتىردى. ماشيناداعى قاريالار «قاراعىم، قايدا ىستەيسىڭ؟ قۇراندى شىنىمەن دە وقي الاسىڭ با؟» دەگەن سياقتى سۇراقتار قويىپ جاتىر. الگىندە ءۇش ساعات بويى اۋزىن اشپاعان ەرجان كوسىلدى-اي دەيسىڭ. ءوزى زاڭگەر ماماندىعى بويىنشا بىرنەشە ديپلومدى، قالادا ۇلكەن ءبىر مەكەمەدە لاۋازىمدى تۇلعا ەكەن. ءدىن تۋرالى سويلەپ وتىر. الپىستان اسقان اقساقالدار نە ويلاعانىن بىلمەيمىن، مىنا شەنەۋنىك مولدادان اسىپ تۇسپەسە كەم ەمەس دەدىم ىشىمنەن.

سودان قالاعا كىرە بەرگەندە ءبىر قاريا ءتۇسىپ قالدى. ەكى-ۇش كوشە وتكەندە ەكەۋى «ۇيىمىزگە جەتتىك» دەدى. ماشينادا مەن قالدىم. ەرجان يسلام تۋرالى اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعادى. بۇل شەنەۋنىكتىڭ ءدىني اڭگىمەلەرى بۇرىنعى ەستىپ جۇرگەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ ۋاعىزىنان دا ۇرەيلى كورىندى ماعان. ەرجان ەندى ماعان ءتيىستى. «قارىنداسىم، اۋرەت جەردى جاۋىپ ءجۇرۋ كەرەك» دەمەسى بار ما؟ «قولىمنىڭ ۇشى مەن شاشىمنان باسقا جەردىڭ بارلىعى ونسىز دا جابىق قوي. بۇنىسى نەسى؟» دەپ قويدىم دا ءارى قاراي تىڭداۋعا كوشتىم. اراپ تاريحىنداعى ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءومىرىن جاتقا بىلەتىن زاڭگەر بۇل جولعا اراپ ءتىلىنىڭ كۋرسىنا بارىپ ءجۇرىپ تۇسكەن كورىنەدى. سونداعى ساباق بەرگەن مىسىرلىق ءمۇعالىم اسەر ەتسە كەرەك. اسىرە دىنشىلدىك اۋانىنداعى ۇگىت-ناسيحاتىن قىسقا جولدا ساناما ءسىڭىرىپ قالعىسى كەلدى مە، توقتاماي سويلەدى. ايتىپ-ايتىپ كەلىپ، قارا كيىمگە مالىنعان قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى مەن دامبال كيىپ، ساقال جىبەرگەن تەرىس اعىمداعى ءدىنشىل جىگىتتەرىمىزدىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن وتە دۇرىس دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتتى. «وسى سوعىس ءورتى تۇتانعان ەلدەرگە تالاي قازاق قىزى قارا كيىنگەن سوڭ كەتىپ جاتىر عوي. قاراعا مالىنباي-اق مۇسىلمان بوپ ءومىر سۇرۋگە بولادى عوي» دەپ ەدىم، زاڭگەر شەنەۋنىك ۋاعىزدى تىپتەن توپەلەتتى. «قارا كيىنسە دە، بەت-اۋزىن تۇمشالاپ السا دا بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىنىڭ ءوز قۇقىعى» دەدى، مەن سول قاراعا ورانعانداردى جاۋاپقا تارتۋ كەرەك دەپ جاتقانداي-اق.

سودان كەيىن «جەر بەتىندە نەگىزگى ءتىل — اراب ءتىلى، ءبارىمىز وسى ءتىلدى جاقسىلاپ مەڭگەرىپ، بولاشاقتا اراپشا سويلەۋىمىز كەرەك» دەمەسى بار ما؟ «قازاق ءتىلى شە؟» دەدىم. «سىزدىكى دۇرىس ەمەس» دەدى ماعان. — «دۇنيە جاراتىلىستىڭ و باسىندا اراپ ءتىلى شىققان. باسقا تىلدەردى مويىندامايمىن». لاۋازىمدى شەنەۋنىكتىڭ ميى اراپ يدەولوگياسىمەن ابدەن ۋلانعانىن ءبىلدىم. «تىلىنەن، ۇلتتىق داستۇرىنەن بەزىنىپ، قارا كيىنىپ، ساقال جىبەرىپ دەگەندەي (ماسەلە ساقالدا دا ەمەس) اراپ مەنتاليتەتىن تولىق ءسىڭىرىپ، اقىرىندا دجيحاد جولىنا تۇسكەندەردى قايتەسىز؟» دەدىم. شەنەۋنىك «دجيحاد اركىمنىڭ وزىنەن باستالادى» دەپ، و دۇنيەدەگى عالامات جۇماق ءۇشىن، اللانىڭ ريزالىعى ءۇشىن دجيحاد قاجەت ەكەنىن ايتا باستاعاندا ايالداما كورىندى. «مەن وسى جەردەن تۇسەتىن ەدىم، جەتكىزىپ سالعىنىڭىزعا راحمەت!» دەپ، كولىكتەن ءتۇسىپ قالدىم. ارتىما قاراپ ەدىم، شەنەۋنىك مىنگەن شەت ەلدىك قارا اۆتوكولىك سيرياعا قاراي كەتىپ بارا جاتقانداي ەلەستەدى.

زاڭ مەكەمەسىندەگى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتىڭ جۇرتقا ۋاعىز ايتۋىنا بولا ما؟ ال اراپ يدەولوگياسىن ناسيحاتتاۋعا شە؟ ۇكىمەت نەگە شەنەۋنىكتەرگە وسى تۇرعىدان باقىلاۋ قويمايدى؟

دانا قامشىبەك