مەنى اكە-شەشەم قۇمار ويىن تۇرماق جاي عانا ويىننىڭ وزىنە جولاتپاي، وتە قاتال تاربيەلەدى. بالالار جينالعان جەردە قول ۇستاسىپ، مەنكو، نەسۋكي، باي دەگەن ويىنداردى وينايدى عوي؟ كىشكەنە كۇنىندە كىم دە بولسا وسى ويىندارعا قاتىستى ەمەس پە؟ ال ماعان ويىن قۇرالدارىنا دا قول تيگىزۋگە رۇقسات ەتپەيتىن. 

«قۇمار ويىن ادامدى قۇرتادى، وعان ەش قىزى­عۋشى بولما!» دەپ وتىرۋشى ەدى اكەم. ول ماعان وتە قاتال قارادى. اكەم اقىلدى باتىرىپ ايتاتىنى سونشا، جۇرەگىمنىڭ تۇكپىرىندە قۇمار ويىنعا دەگەن جەك كورۋ سەزىمى ەسەيگەن سايىن ۇلعايا بەردى. باس­تاۋىش مەكتەپتىڭ وزىندە بالالار مەنكو (بالا­لاردىڭ سۋرەتتى كارتا ويىنى.– ش.ج.) ويناي باستاسا، الگى جەردەن كەتىپ قالاتىنمىن. 

اكەم نەشە ءتۇرلى كۇنالى ارەكەتتەردىڭ اراسىنان نەگە قۇمار ويىندى ەرەكشەلەپ، سونشا جاماندايتىنىن ون ۇشكە تولعاندا ءتۇسىندىم. ءبىزدىڭ ءۇي مەن ەس بىلگەلى كەدەي، 1 چوۋ (0،992 گا. – ش.ج.) ەگىستىكتەن الىناتىن ازعانتاي تۇسىممەن بارلىعى ءتورت ادام ارەڭ كۇنەلتۋشى ەدىك.

شاماسى، باستاۋىش مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنا قابىلدانعان جىلى بولار، وقۋشىلار ەكى كۇندىك ساياحاتقا باراتىن بولدى. تانىمدىق ساياحاتتىڭ نە ەكەنىن باستاۋىش مەكتەپتە ءبىر رەت بولسا دا باستان وتكەرگەندەر بىلەدى دەپ ويلايمىن. مەن «ەرتەڭ بالەن ايماققا قىدىرامىز» دەگەندى ەستي سالا قۋانىشتان الاقايلاپ، ۇيگە جۇگىرىپ جەتتىم. اتا-اناما ايتىپ ەدىم، «بارا عوي» دەمەدى.

ءقازىر ويلاسام، ول كەزدە ساياحاتقا تولەنەتىن 3 يەن ءبىزدىڭ ءۇي ءۇشىن اۋىر جۇك ەكەن عوي. وتباسىنىڭ ءبىر ايلىق تابىسىنىڭ تەڭ جارتىسىنا تەڭ ۇلكەن اقشا ەمەس پە؟! مەن ول جاعىن ويلاپ تا جاتپادىم، اكە-شەشەمە ولاي دا جالىندىم، بىلاي دا جالىندىم. ءبىراق ەش ناتيجە شىقپادى.

ەرتەڭ جولعا شىعامىز دەگەن كۇنى كەشكە مەك­تەپتەگى مۇعالىمگە «بالكىم، بارا الماسپىن» دەپ ەسكەرتتىم، ءبىراق ۇيگە كەلگەندە ساياحاتتان قالعىم كەلمەي، ابدەن مازاسىزداندىم. قايتكەندە اقشا الۋىم كەرەك دەپ، اكە-شەشەمنىڭ جانىندا قىڭقىل­داپ تۇرىپ الدىم. اقىرىندا ەكەۋىنىڭ ىعىرىن شى­عاردىم بىلەم، ولار باقىرىپ-شاقىرعان ماعان قاراماي، ۇيقىعا جاتتى. 

مەن ساياحاتتايتىن توپتان ءبولىنىپ قالعانىما ارلانىپ، اكەمنىڭ باس جاعىندا ەڭىرەپ وتىرىپ الدىم.  ءبىر كەزدە اكەم كورپەنى سەرپىپ تاستادى دا، توسەكتەن اتىپ تۇرىپ، ماعان تەسىلە قالدى. ءبىراق اكەمنىڭ ءجۇزى اشۋلانعان ەمەس، قينالعان ادامنىڭ ءتۇرى ەدى. جانارىنان جاس ىتقىپ كەتەردەي جىلارمان حالدە. 

— ساعان كوپ نارسە كەرەك، ءا؟! مەن دە ادامعا كەرەكتىنىڭ ءبارىن ساعان جاساپ بەرگىم كەلەدى. ءبىراق جوقشىلىق قۇرعىر قولىمدى بايلاپ تۇر. ماعان كىنا ارتپا. كىنالاساڭ ءوزىڭنىڭ اتاڭدى كىنالا. بۇل اي­ماقتاعى بايلىعى جۇرتتان اسقان اۋلەتتىڭ وسىنشا قۇلدىراپ كەتۋى سول اتاڭنىڭ كەسىرىنەن بولعان ءىس. اتاڭ قۇمار ويىنعا سوڭعى تيىنىنا دەيىن سالىپ جىبەرگەن...

اكەم ءبارىن اقتاردىم-اۋ دەگەندەي ءۇنسىز قالدى.

اتام ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ اسىراندى بالاسى ەكەن، وتىز جاسىنا دەيىن ءتۇزۋ ادام بوپ، سودان ويدا جوقتا قۇمار ويىننىڭ ءدامىن تاتىپ، اقىرى وڭباي جەڭىلىپ، بار جيعان-تەرگەنىن جەلگە ۇشقانداي شاشىپ جىبەرىپتى. وسى ايماقتاعى چيوۋگوروۋ دەگەن   ويىنحانا يەسىنىڭ ۇيىنەن شىقپاي، بىرەۋ «بالەن جەردە ويىنحانا اشىلدى» دەسە، 5 ري، 10 ري قاشىقتا بولسا دا جەتىپ باراتىن، قۇمار ويىنعا جان-تانىمەن بەرىلگەن ادام بولىپتى. جەڭسە دە، جەڭىلسە دە كۇلىمسىرەگەن كۇيىنەن تانبايدى ەكەن. ءوزى باي، ءوزى مىرزا بولعان سوڭ ونى ويىنحانا يەلەرى جالپاقتاپ تورگە وتىرعىزىپتى. اقىرىندا سول ويىنحانا تۇبىنە جەتىپ، ەگىستىگىن 1 چوۋ، 2 چوۋدان ساتىپ ءبىتىرىپتى. اقىرىندا بايتاق جەردى الىپ جاتقان ەگىستىگىنەن تۇك قالماپتى. بەرەتىن زات تاپپاعاندا ويىنحاناعا اجەمنىڭ تاراعى مەن شاش قىستىرعىشىنا دەيىن اپارعان دەسەدى.  

اتامنىڭ دىنگە بەت بۇرىپ، قۇمار ويىندى توقتاتقان كەزى الپىستان اسقان شاعىندا بولسا كەرەك. وعان دەيىن دۇنيە-مۇلىكتىڭ تۇگىن قالدىرماي تاۋىسسا دا ازعىندىعىن قويماي، ويىنحاناعا كىرە الماي قالعان كۇننىڭ وزىندە ات ايداۋشى مەن قارا شارۋالاردى جيناپ الىپ وينايدى ەكەن. اجەم مەن جيىرما بەسكە كەلگەن اكەم كوز جاستارىن توگىپ تۇرىپ جالىنسا دا قويماپتى. 

اتامنىڭ ازعىندىعىنان ۇزاق جىلدار ازاپ كورگەن اجەم دۇنيەدەن وزاردا قول قۋسىرىپ تۇرىپ: «سەن باسقارعان كاسۋشيما اۋلەتى بارىنان ايىرىلىپ، شارۋا بولىپ قالۋى تاعدىردان بولار، وكىنگەنمەن پايدا جوق. ەندى بۇل دۇنيەدەن سەنىڭ «قۇمار ويىنعا ەشقاشان جولامايمىن» دەگەن ۋادەڭدى ەستىپ كەتسەم دەيمىن. مەن سەنىڭ ازعىن ارەكەتتەرىڭنەن ۇزاق جىلدار ازاپ شەكتىم، ارتىمدى قالاتىن سوۋتاروۋ مەن ومينە (اكەم مەن شەشەم) سول قيىندىقتى كورمەسە دەيمىن. بۇل مەنىڭ سوڭعى تىلەگىم!» دەپ، بىرنەشە رەت قايتالاپتى. سودان اتامنىڭ قۇمار ويىنعا قۇمارلىعى ساپ تىيىلىپتى.

اتام الپىستان اسقاندا بالاسىمەن بىرگە كەزىندە بوتەننىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن ءوزىنىڭ جەرىن جالعا الىپ، ومىرىندە ىستەپ كورمەگەن قارا جۇمىس اتقارادى. بۇعان دەيىنگى ءومىرىن قىزىق قۋۋمەن وتكىزگەن شال قول ەڭبەگىنە شىداسىن با، ەكى جىل وتپەي سىنعان بۇتاق­تاي مورت ەتىپ، ءولىپ كەتىپتى.

اتامنىڭ ءومىر بويى بەرىلىپ، ەت پەن سۇيەگىنە دەيىن ءسىڭىپ كەتكەن ازعىندىقتان اجىراۋى وڭاي بولماعان عوي، قۇمار ويىندى تاستاعاندا بىردەن الجي باستاپتى. ۇمىتشاقتىققا ۇرىنىپ، كەيدە ەگىستىكتە جۇمىس ىستەپ جاتقاندا كەتپەنىن تاستاي سالا، ويعا بەرىلىپ، تۇرىپ قالاتىن كورىنەدى. بۇندايدا جاس ۋاقىتىندا كارتاعا 500 ريوۋ، 1000 ريوۋ سالعان كەزدەرى، ءۇيىرىلىپ تۇسكەن سايكورو تاسى ەسىنە تۇسەتىن بولۋى كەرەك.

ايتكەنمەن اجەم دۇنيە سالعاننان كەيىن اتام قۇمار ويىن وينامايتىن بولىپتى. ءبىراق ءبىر رەت ويناپتى، بۇل – اتام دۇنيەدەن وزاردان ءبىر اي بۇرىن بولعان وقيعا. انام ەگىستىكتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اتاما تاماق اپارىپتى. قاراسا، ەگىنى جينالعان القاپتا كەتپەن ۇستاپ جۇرگەن اتام كورىنبەيدى. «بالكىم، ەگىستىك ماڭىنداعى ۇيىلگەن ساباننىڭ ۇستىندە كۇنگە قىزدىرىنىپ جاتقان بولار» دەپ، سول جاققا بارىپ قاراسا، ويلاعانىنداي-اق اتامنىڭ داۋ­سى ەستىلەدى.

«بۇل جولى مەن جەڭدىم!» دەپ، اتام قارقىلداپ كۇلىپتى دەيدى. بۇل داۋىستى ەستىگەندە انامنىڭ جۇرەگى ءدىر ەتە تۇسەدى. انامنىڭ كوزىنە اتامنىڭ قۇردىمعا كەتكەن ءومىرى ەلەستەپ، تۇلا بويى تۇرشىگىپ سالا بەرەدى. ءبىراق سابىر ساقتاپ، كىممەن ويناپ وتىر ەكەن دەپ، دىبىسىن بىلدىرمەي جاقىنداپ بارىپ قاراعان عوي.

سويتسە، كۇن قىزدىرعان سابان ۇستىندە اتاسى مەن بەس جاسار نەمەرەسى تىزەرلەپ وتىر دەيدى. انام «بۇلار نە ىستەپ جاتىر؟» دەپ قاراپ تۇرادى. سوندا اتام ۇيىلگەن سابان اراسىنان ءبىر تالىن سۋىرىپتى دەيدى. نەمەرەسى دە ءبىر تال ساباندى سۋىرىپ الىپ، ەكەۋى ۇزىندىعىن سالىستىرىپتى. اتامنىڭ سابانى ءبىر سۋن (3،03 سم) ۇزىن ەكەن.

«بۇل جولى دا مەن جەڭدىم، حا-حا-حا!» دەپ، اتام ودان سايىن قارقىلداپ كۇلىپتى دەيدى.

اتامنىڭ قارسىلاس رەتىندە ەڭ سوڭعى جەڭگەنى — نەمەرەسى مەن ەكەم.

كيكۋچي كان

(1888 –1948)،

جاپون تىلىنەن اۋدارعان شارافات جىلقىبايەۆا