بۇگىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ يۋنيسەف بالالار قورى «الەمدەگى بالالار جاعدايى، 2016 جىل» بايانداماسىن جاريا ەتتى. قۇجات 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى ماقساتتاردى (تدم) جۇزەگە اسىرۋدا وتە كەدەي وتباسىنىڭ بالالارى ءۇشىن ءادىل ورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىنە مەڭزەيدى. يۋنيسەف بايانداماسىندا بۇگىندە ادىلەتسىزدىك بارلىق وڭىرلەردە، سونىڭ ىشىندە، ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وركەندەۋىنە بوگەت بولىپ تۇر. «بۇل وڭىردە ءجۇز مىڭداعان بالالار ءوز قۇقىقتارىنان ايىرىلعان» دەلىنگەن باياندامادا.

قۇجاتتا وڭىردەگى ادىلەتسىزدىك ماسەلەسى كەڭىنەن تالقىلانعان. بالالار ءولىمى دەڭگەيىن ازايتۋدا، مەكتەپتە ءبىلىم الۋمەن قامتۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋدە جانە جوقشىلىق اۋقىمىن قىسقارتۋدا جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى، الايدا، بۇل جەتىستىكتەر بىركەلكى ەمەس. ەۋروپالىق وداقتىڭ ءبىرسىپىرا ەلدەرىندە ەرەسەكتەرگە قاراعاندا بالالار جوقشىلىققا ءجيى تاپ بولسا، شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە قاۋىپ-قاتەرگە كوبىرەك دۋشار بولادى ەكەن. سونداي-اق، ولار ءبىلىم بەرۋ جانە قورعاۋ سالالارىندا دا ادىلەتسىزدىك قۇرباندارىنا اينالعان.

«الەۋمەتتىك مونيتورينگ: ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا، كاۆكاز جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن جانە امان-ساۋلىعىن الەۋمەتتىك قورعاۋ» اتتى سوڭعى ايماقتىق يۋنيسەف بايانداماسىنىڭ («الەۋمەتتىك مونيتورينگ») مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، كەيبىر ەلدەردە كەدەي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن بالالاردىڭ اسا اۋقاتتى وتباسى بالالارىنا قاراعاندا دەنە سالماعىنىڭ تومەن بولۋ نەمەسە بويىنىڭ وسپەي قالۋ ىقتيمالدىعى ءۇش ەسەدەي جوعارى ەكەندىگى ايتىلعان.

سونداي-اق، اۋىلدا تۇراتىن بالالاردىڭ قالادا تۇراتىن قاتارلاستارىنا قاراعاندا كەدەي بولۋى ىقتيمالدىعى جوعارى. اۋىلدىق وڭىردەگى بالالاردىڭ 33-50 پايىزى قالالاردا تۇراتىندارمەن سالىستىرعاندا، جوقشىلىقتا ءومىر سۇرەدى. جالپى وڭىردە مەكتەپكە بارمايتىن، ورتا مەكتەپ جاسىنداعى 12 ميلليون بالا بار، ال كەدەي وتباسىنان شىققان، مۇگەدەك جاسوسپىرىمدەر، ەتنيكالىق نەمەسە تىلدىك ازشىلىقتاردىڭ وكىلدەرى مەكتەپتى مەرزىمىنەن بۇرىن تاستاۋ قاۋپىنە ءجيى دۋشار بولادى.

«الەم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعالى بەرى اسا اۋقىمدى بوسقىندار داعدارىسىمەن بەتپە-بەت كەلدى. ميلليونداعان وتباسى سيريا، اۋعانستان، يراك، سومالي، وڭتۇستىك سۋدان جانە سۋدان سياقتى ەلدەردى شارپىعان قاقتىعىستار، قۋعىنداۋ جانە جوقشىلىق سالدارىنان ۇيلەرىن تاستاپ قاشۋعا ءماجبۇر. بوسقىن جانە قونىس اۋدارۋشى بالالار وتەتىن ەلدەردە، سونىمەن بىرگە، ولار جەتۋدى كوزدەيتىن ەلدەردە بالالار مەن ولاردىڭ وتباسىلارى كەدەيشىلىك مەن كەمسىتۋشىلىك قۇربانىنا اينالادى» دەپ جازىلعان قۇجاتتا.

قۇجاتتا 2030 جىلعا قاراي كەدەي توپتاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۋرالى جازىلعان. «الەۋمەتتىك مونيتورينگ» مالىمەتتەرى بويىنشا، اسا وسال توپتارعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارى بالالارعا تىرشىلىك ەتۋ، دامۋ جانە قوعام ومىرىنە جان-جاقتى جانە تەڭ قۇقىلى ارالاسۋ ءۇشىن قاجەتتى ەڭ كەرەكتى جاعداي جاساۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسە الادى. الايدا، قازىرگى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك كومەككە ءزارۋ كوپتەگەن بالالار جەتكىلىكتى قولداۋ كورمەي وتىر. وڭىردە، سونداي-اق، حالىقتى الەۋمەتتىك كومەكپەن قامتۋ دەڭگەيى دە اركەلكى. ورتالىق ازياداعى كەدەيشىلىك شەگىنەن تومەن جاعدايدا تىرشىلىك ەتەتىن حالىقتىڭ پايىزدىق ۇلەسى جوعارى.

ەڭ كەدەي جانە مارگينال توپتاردان شىققان بالالار وزدەرىنە قاجەت الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قول جەتكىزۋدە كەدەرگىلەرگە تاپ بولۋدا. كەيبىر وڭىرلەردە مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بالالارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ وتىنىشىمەن جۇگىنگەندەرگە وزبىرلىق جاسالاتىنى انىقتالعان.

 «الەمدەگى بالالار جاعدايى، 2016 جىل» بايانداماسى وسال توپتارعا جاتاتىن بالالار تۋرالى مەيلىنشە تولىق اقپارات ۇسىنۋعا، ولار كەز بولاتىن ماسەلەلەردى كەشەندى شەشۋگە، ەسكى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋگە، ءادىل تۇردە قاراجات سالۋعا جانە قاۋىمداستىقتاردى كوبىرەك قاتىستىرۋعا، ياعني، بارلىق بالالار ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋعا كومەكتەسە الاتىن بارلىق شارالاردى قولدانۋعا ۇندەيدى.

«الەۋمەتتىك مونيتورينگ» بايانداماسىندا حالىقتى الەۋمەتتىك كومەكپەن قامتۋ دەڭگەيى مەن ونىڭ ىقپال ەتۋ تيىمدىلىگى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىسقا باسا نازار اۋدارىلعان. الەۋمەتتىك كومەكپەن قامتۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا ءازىربايجان ەڭ كەدەي كۆينتيلدە جوقشىلىق اۋقىمىن 59 پايىزعا قىسقارتقان. بۇگىندە بەلارۋسسيا، رۋمىنيا، سەربيا، حورۆاتيا سياقتى ەلدەردە وسال توپتارعا باعىتتالعان جانە بالالارعا تەگىن مەديسينالىق كومەك كورسەتۋدى قاراستىراتىن، مەملەكەت قارجىلاندىراتىن مەديسينالىق ساقتاندىرۋ باعدارلامالارى جۇزەگە اسۋدا.

يۋنيسەف  اتالمىش ماسەلەلەرگە بايلانىستى مىنانى ۇسىنادى:

1.بارلىق ەلدەر ماتەريالدىق جانە كوپ ولشەمدى تۇرعىدان بالالار كەدەيلىگىنىڭ اۋقىمىن انىقتاپ، قاداعالاپ،  ەسەپ بەرىپ وتىرۋ كەرەك؛

2.قوعامدىق قارجىلاندىرۋ بالالاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن، اسىرەسە، مۇگەدەك بالالاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋگە قول جەتكىزۋى كەرەك؛

3.بالالارعا ارنالعان جەڭىلدىكتەر جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ قىزمەتتەرى تۋرالى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋ تەتىكتەرىن جاساپ شىعارۋ قاجەت؛

4.الەۋمەتتىك كومەك الۋشى وتباسىلاردى جانە بالالاردى كەمسىتۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ، اۋقىمدى اقپاراتتىق شارالار جۇرگىزۋ جانە كومەك ۇسىنۋشى تۇلعالاردى وقىتۋ سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت؛

5.الەۋمەتتىك قورعاۋ باعدارلامالارى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالاردى  سارالاپ، مالىمەتتەر جيناۋ قاجەت.

 «ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ – بوس ۋادە عانا ەمەس، كۇتتىرمەيتىن قاجەتتىلىك!» دەپ تۇيىندەلگەن، يۋنيسەف-تىڭ حالىقارالىق قۇجاتىندا. 

شارافات جىلقىبايەۆا