قاي ءبىر كۇنى «قامشى» پورتالىندا، باسقا دا اقپاراتتىق سايتتاردا ءدىنتانۋشى دوساي كەنجەتاي ۇلىنىڭ ۆيدەوسۇحباتى جاريالاندى. ول سۇحباتتا ءدىنتانۋشى ەلدەگى ءدىني احۋال، سالافيزم اعىمى تۋرالى ايتا كەلىپ، «شىمكەنت- سالافيتتەردىڭ ورتالىعىنا اينالدى» دەگەن وي ايتتى. ءتىپتى، بۇل وڭىردە 15 مىڭ سالافيت بار دەگەن مالىمەت كەلتىردى. ءدىنتانۋشىنىڭ بۇل ايتقانى شىندىققا جاناسادى دەپ سانامايمىن. ودان بولەك، دوساي كەنجەتاي مىرزا ەلدەگى سالافيزممەن كۇرەستە راديكالدىق اعىمدارعا سوپىلار توسقاۋىل بولدى دەگەن دە پىكىر ءبىلدىرىپتى.

باسقاسىنان بۇرىن، الدىمەن «سوپى» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن اشىپ الايىقشى. اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «سوپى» دەگەن – ادامنىڭ سيپاتىن، ياكي ادال، تازا، قاراپايىم، كىشىپەيىل دەگەندى بىلدىرەدى. ەشقانداي دا ءدىننىڭ اتى ەمەس، ءدىلدىڭ ۇستانىمى، بۇل. كەزىندە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ) مومىن ساحابالارى بولعان. يسلامدى العاش قابىلداعان دا، مەككەنىڭ تاقىر كەدەيلەرى ەدى. دىنگە بەرىك، ءارى ادال بولدى. ولاردى ءجۇن شەكپەندەرىنەن تانىعان. سوپى دەپ سونداي ساحابالاردى اتاعان.

يسلامدا «اقيدا» - ءىلىمدى، «فيكھ» - شاريعاتتى، «سوفىلىق» - اھلاقتى زەرتتەيتىن تارماقتار بار. «اھلاق» دەگەن – مىنەز-قۇلىقتى دۇرىس قالىپتاستىراتىن تاربيە تەتىگى. يسلام – كوركەم مىنەزگە نەگىزدەلگەن بەيبىت ءدىن. شىنايى سوپىلىق – بارىنشا قاراپايىمدىلىقتى، تازالىقتى دارىپتەيدى. بۇل باعىتتا شاحبانديا جانە قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ سوپىلىق تاعىلىمدارىنان عانا تۋرا ءتالىم الۋعا بولادى. قۇل-قوجا احمەت شىن سوپىلىقتىڭ ءمانىن تۇسىنگەندىكتەن دە يۋ دا، قيۋ دۇنيەنىڭ دۇربەلەڭىنەن بەزىنىپ، ءۇنسىز قۇلشىلىقتا ءوتتى.

ال، ءقازىر ساف سوپىلىقتى دا ىلاڭداپ، تۇلكىبۇلاڭعا سالىپ الدى بىرەۋلەر. جالپى ساياسات ارالاسقان جەردىڭ ءبارى بىقسي بەرەتىن بولدى عوي. 

بۇل ءبىزدىڭ كەي شىركىندەرگە وڭىنان كەلدى. ماسەلەن،  ەلباسىنىڭ «قازاقستان جولى – ياسساۋي جولى» دەگەن ءسوزىن جەلەۋ ەتىپ، وزدەرىنىڭ پۇشايمان پيعىلدارىنا پايدالاندى، پايدالانۋدا. ون شاقتى جىل بۇرىن، اياداي تۇركىستاننىڭ سوپى-سىماقتاردىڭ ورداسىنا اينالعانى، ارنايى مەشىت سالعاندارى، اشىقتان-اشىق ارەكەت ەتكەندەرى، ەسىمىزدە. ءتىپتى «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ سول كەزدەگى باسشىلىعى مەن ۇجىمىنىڭ شىنايى ەمەس، «شايتاني» سوپىلىقتى تاڭداعاندىقتان قۇردىمعا كەتكەندەرى دە بەلگىلى. 

حالىققا قازىرگى سوپى-سىماقتار «زىكىرشىلەر»، «سماتۋللاشىلار»، «سۋففيستەر» دەگەن اتپەن ءمالىم. زىكىر – جاراتقان يەمىزدى ۇنەمى ءۇنسىز ۇلىقتاۋ دەگەن ءسوز. يسلامدا «ءاھ-ۇھ» دەپ باسى اينالىپ تالىپ قالعانشا، زىكىر ەتۋگە تيىم سالىنعان. ول جىندىلىقتىڭ بەلگىسى.

جىن ۇرعاندىقتان دا شىعار، ءقازىر سوپى-سىماقتاردىڭ سودىرعا اينالىپ جاتقانى. الەمدىك ساراپشىلار سيرياداعى سوپىلاردىڭ جەتەكشىسى يبراھيم عيززات ءاد-دۋري باستاعان توپتى جيھادشى دەپ تانىدى. ولار دا كانىگى ۋاحابي، سالافيزم، تاعى باسقالار سىقىلدى جازىقسىز جۇرتتى قىرىپ، سيريا بيلىگىنە قارسى سوعىسۋدا.

دەمەك، ءبىزدىڭ ەلدەگى سوپىلارعا دا بۇرىنعىدان بەتەر ساقتىقپەن قاراۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ تۇر. كەزىندە سماتۋللا تاقسىرلارى تۇرمەگە توعىتىلىپ تىنسا، ءقازىر قۇربان-الي دەگەن پاقىرلارى پايدا بولعان. ول سوپىلىقتى جامىلىپ، سوقىر سەنىمدى ەش كەدەرگىسىز ەركىن ناسيحاتتاۋدا.

ءبىزدىڭ بيلىك راسىندا دا قىزىق قوي. ءبىر بوران سوعىپ وتسە بولدى، ەكىنشى رەت داۋىل تۇرماستاي كورە مە، ايتەۋىر، كۇرەستى ۇمىتىپ كەتەدى. پرەزيدەنت ۇسىنعان ياسساۋي جولى – بەيبىتشىلىك، تىنىشتىقتىڭ جولى. ەندەشە، نەگە جۇرت ساناسىن ۋلاعان كەلىمسەكتەردى قۇتىرتىپ قويامىز.

سوپىلىق ۇعىم تۇركىستاندا حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋىمەن، تۇركيادان ارنايى وقىتۋشىلاردىڭ كەلۋىمەن جاڭعىردى. ءبىراق، ءبىرتۇرلى ءدىني سيپات الىپ كەتكەنى قىزىق بولدى دا. جاسىراتىنى جوق، تۇركيانىڭ ءوزى سودىر-سوپىلاردان دا وپىق جەپ جاتىر. ال، ەلىمىزدە سوپىلارعا قاتىستى شۋ شىققاندا، ۋنيۆەرسيتتەگى قازاق وقىتۋشىلاردىڭ ءبىرازى تۇركىستاننان تىم-تىراقاي «قاشتى». ارىسى استانا، بەرىسى الماتىعا باس ساۋعالاپ، جاسىرىنىپ قالدى. سودان كەيىن سايابىرسىعان سياقتى ەدى.…..  

ال، ءدىنتانۋشى دوساي كەنجەتايدىڭ «شىمكەنت – سالافيتتەردىڭ ورداسى، قارجىلىق ورتالىعى» دەگەن سوزدەرى مۇنىسى ەستىگەن قۇلاققا جاقپادى، ارينە. ءتىپتى ۇقك-دەگىلەردىڭ قولىندا جوق مالىمەتتى ول قايدان الدى دەسەك، ءدىن ىستەرى جونىندەگى كوميتەت ءتوراعاسىنا ىسىرا سالىپتى. شاكىرتتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىندەگى دەرەكتەرگە سۇيەنىپتى-مىس.   

وكىلەتتى ورگانداردىڭ مالىمەتىنشە، وڭتۇستىك قازاقستاندا مىڭ جارىمعا جەتەر-جەتپەس سالافيت بار. ءۇش ميلليون تۇرعىنعا شاققاندا، بۇل حالقى از اقتوبە وبلىسىن جايلاعان سالافيتتەر سانىنان الدەقايدا تومەن. ونى سيرياعا اتتانعانداردىڭ سانىمەن دە ەسەپتەۋ قيىنعا سوقپايدى.

دوساي كەنجەتايدىڭ «تيسە تەرەككە، تيمەسە بۇتاققا» دەپ ون بەس مىڭ ادامعا بەتالدى جالا جاۋىپ، توپىراق شاشقانى قاي ساسقانى؟ وڭتۇستىكتىڭ ءداستۇرلى دىنگە بەرىك جۇرتىنىڭ اراسىنا جىك سالۋ ەمەس شىعار، دىتتەگەنى. ول بەيمالىم ون بەس مىڭنىڭ ىشىندە وبلىستىڭ باسشىلارىنان باستاپ، قاراپايىم حالىققا دەيىن كەز-كەلگەننىڭ كەزىگۋى نەعايبىل دەگەن ويعا قالادى ەكەنسىڭ. بالكي، دوساي كەنجەتاي سوپىسىماقتاردىڭ سانىن ايتقىسى كەلگەن شىعار. نە دەسە دە، ويشا ەسەپتەپ، ون بەس مىڭ ادامنىڭ ازاماتتىق ابىرويىن تاپتاۋ ءجون ەمەس.  

دوساي مىرزا ءسالافيزمدى سەبەپ قىپ، تاعى كىمگە كۇيە جاعار ەكەن؟! ءدىنتانۋشى دەگەن دارداي اتىڭىز بار. ءتىسىڭىز باتسا اقتوبە، اتىراۋ، الماتى، قاراعاندىنىڭ سالافيتتەرىنىڭ «قولتىعىنا سۋ بۇركىپ» جاتقانداردى تىلگە «تيەك» ەتسە وزەكتىرەك بولار ەدى. الدە وڭتۇستىك جۇرتىنىڭ ۇندەمەس قاسيەتىن پايدالانىپ ايتا سالدى ما ەكەن؟         

جاعىمپازدىقتىڭ دا ءجونى بار عوي. بىرەسە سوپىلىقتى ماقتاپ، بىرەسە ءسالافيزمدى داتتاپ، اراكىدىك ءحانافيدى دە ءسوز قىلىپ، ءولىپ كەتكەن زيالىلارعا تيىسە بەرەتىن بۇل ازامات ءبىر جاعىنا شىقسا يگى ەدى. الدە، قاي شەكپەننەن شىققانىن ۇمىتىپ كەتتى مە ەكەن؟ ايتپەسە، قايداعى جوقتى ايتىپ، نەگە «ساندالادى»!   احمەت ءياسساۋيدىڭ جەر استىنا ءتۇسىپ، تىرشىلىك ەتكەنىندە ۇلكەن حيكمەت بار، تۇسىنگەنگە. قازاق «بەتەگەدەن بيىك، جۋساننان الاسا بول» دەمەۋشى مە ەدى. ياسساۋيدىكى دە سول جەردەي تىنىش بول دەگەننىڭ كەرى عوي. ەلباسىنىڭ تاڭداۋى دا تىنىشتىق قوي. تەولوگتىڭ مىندەتى ءدىن تانۋ، حالىققا كۇيە جاعۋ، ەلدى دۇرلىكتىرۋ ەمەس. ول دا ساف سوپىلىقتىڭ ءبىر سيپاتى عوي.

ءمولدىر نۇرمان