حالىقارالىق يۋنەسكو ۇيىمى 2016 جىلى الماتى قالاسىنىڭ 1000-جىلدىعىن مەرەيتويلىق كۇندەر تىزىمىنە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. الماتى جانە جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ قازاقستان تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە. الماتىنىڭ  مىڭجىلدىق تاريحى جايلى ءسوز قوزعاعاندا بۇل اۋماقتى ەجەلگى ادامنىڭ ەجەلگى زامانداردا-اق مەكەندەگەنىنى بەلگىلى. وسى ورايدا ق ر مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيىندە الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ الماتى قالاسىنىڭ 1000 جىلدىعىنا ارنالعان «الماتى – عاسىرلار كۋاسى » اتتى كورمە اشىلماق. بۇل تۋرالى Qamshy.kz  حابارلايدى.

بۇل تۋرالى مۋزەيدىڭ باسپا ءسوز حاتشىلىعى حابارلايدى.

كورمەنىڭ ماقساتى – الماتىنىڭ ەجەلدەن، سوناۋ  قولا ءداۋىرى، ەرتە تەمىر، ورتا عاسىرلار، XIX ع. كەزەڭدەردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قالىپتاسۋ، دامۋ، وركەندەۋ جولىن كورسەتۋ، ياعني وتكەندى جانە بۇگىنگىنى سارالاپ، كورەرمەننىڭ بولاشاقتى باعامداۋىنا ىقپال ەتۋ. تاريحي-ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر مالىمەتتەرى جەتىسۋدىڭ تابيعات جاعدايى – ەكولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە ساي وڭىردە قولا داۋىرىندە اق وتىرىقشى-كوشپەلى شارۋاشىلىقتىڭ قالىپتاسقانىن اڭعارتادى.

ب.ز.د. II مىڭجىلدىقتا الماتى اۋماعىن اندروندىق تايپالار مەكەندەگەنى بەلگىلى. جەتىسۋ جەرىندە قولا ءداۋىرىنىڭ قورىم، قونىس، جارتاس سۋرەتتەرى سىندى كوپتەگەن ەسكەرتكىشتەرى انىقتالدى. الماتى اۋماعىنان تابىلعان كومبەلەر مەن اشىلعان بىرنەشە قونىس بايىرعى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جايلى مالىمەت بەردى. ارنايى ادەبيەتتە، «كامەنسك» جانە «تۇركىسىب» كومبەسى دەپ  ايتىلىپ جۇرگەن ارتەفاكتىلەر اسا قۇندى دەرەككوزى.  بۇل ارتەفاكتىلەردىڭ كەيبىرى ب.ز.د. XIV-XII عع. جانە كەيىنگى ب.ز.د. X-VIII عع. مەرزىمدەلەدى.               

كورمە ەكسپوزيسياسىندا ەرتە تەمىر عاسىرى – ساق كەزەڭىنىڭ جالاۋلى، قارعالى كومبەسىنەن تابىلعان التىن بۇيىمدار كوللەكسياسى، جەتىسۋ ساقتارىنىڭ ەتنومادەني جانە كيەلى ورتالىعىنىڭ ءبىرى – ايگىلى بەسشاتىر وباسىنىڭ  جانە وبالاردىڭ بىرىندەگى ءقابىردىڭ  (ب.ز.د. VIIIع.) رەكونسترۋكسياسى  كورسەتىلەدى.       

ەكسپوزيسيانىڭ «ورتا عاسىرلارداعى  ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر. VI-XIV عع.» كەشەنى بولىمىندە  ورتاعاسىرلىق شەڭگەلدى قالاشىعىنان  تابىلعان ماتەريالدار نەگىزىندە جاسالعان تۇرعىن-جاي رەكونسترۋكسياسى، 1978 جىلى انىقتالعان ۇستا شەبەرحاناسىنىڭ قيراندىسى، سونداي-اق ق ر موم كوللەكسياسىنداعى قىش قۇبىر، قىش ىدىس فراگمەنتتەرى، ءدان ۇگىتىلەتىن تەكشە تاس، ساپ، مەتالدان جاسالعان ءتۇرلى ەڭبەك قۇرالدارى، ت.ب. نەگىزىندە جاسالعان  ۇستا شەبەرحاناسى، سۋ قۇبىرىنىڭ رەكونسترۋكسياسى، ت.ب. ۇسىنىلماق.