جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ «مەن اباي شالمەن كۇندە تىلدەسەم، كەلىسپەي قالاتىن كەزدەرىم دە از ەمەس» دەگەن ەكەن. اراگىدىك كىتاپ باسىندا كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ وزىمەن كەزدەسىپ، كوكەيدە جۇرگەن ءبىرلى-جارىم ساۋالىمىزدى جولداعان ەدىك. ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان تۇششىمدى جاۋاپتاردى وقىرمانعا ۇسىنۋدى ءجون سانادىق.
- «اباي ەسكىرمەيدى» دەپ ايتقانىڭىزدى بىلەم. ورىستاردا چادايەۆ كونەرگەن ەمەس. ەكەۋى دە ءوز ۇلتىنىڭ مىنەزىن وزەكتى تاقىرىپ ەتكەن. وسى ورايدا وقىمىستى شوقاننىڭ «قازاق حارەكەتىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى اتاققۇمارلىق» دەگەن پىكىرى تاعى بار. كورول ليۋدۆيكتىڭ ماقامىنا سالىپ، قازاقتى «مەن» دەپ قاراسام، مەنىڭ مىنەزىمە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
ا.س: – بۇكىل قازاقتىڭ بۋىن قۇرتى مەنمەندىك. قازاقپەن ءبىر تۋعان دەرت تە سول ەكەن: جىلدار، كەزەڭدەر، ىقىلىم-زاماندار وتكەنمەن، ىدىراماعان – تۇتاسقان، بۇقپاعان – بوي تۇزەگەن، جۇقارماعان-شورلانعان، بەكىنگەن، بەركىنگەن دەرت. تۇبىنە جەتەر اۋرۋ-سىرقاتتى قاسيەت كورگەن ادام قايسى؟ قاسيەت قانا كورسە ءبىر ءسارى؛ اۋرۋ-سىرقاتتى، دەرتتى جاڭاعى، اجال اۋىلىنىڭ تۇلەگىن كيەسىنە بالاعان ەل كوردىڭ بە؟ قويشىسى جىلقىشىسىن تارپيتىن، سيىرى ايعىرىن سۇزەتىن، قارعاسى قارشىعاسىنا تۇسەتىن، جۇلدىزى ايىن، ايى كۇنىن، كولەڭكەسى يەسىن تالايتىن كۇن كوردىڭ بە؟ كەيىن، كەيىن، كۇندەردىڭ كۇنىندە، كەراۋىز جۇت ۇرعاندا كەشەگى اكەڭنىڭ، بۇگىنگى ءوزىڭنىڭ كوكتەگى تەمىرقازىققا بۇعالىق سالام دەپ اسپانداپ قاراعانىڭ اپانعا تۇسىرەدى. جۇلدىز سانارداي بوپ اقشاڭداپ، قاقشاڭداپ شاپقان اتتىڭ تۇبىنە ءىن جەتپەك.
- جىلقى جانۋاردى قازاققا بالاما رەتىندە كوپ قولداناسىز. «دارۆين مايمىلدان جارالسا جارالعان شىعار، مەن جىلقىدان جارالعانمىن» دەگەنىڭىز ەسىمدە. اتقا دەگەن قۇمارلىق قازاقتىڭ بولمىسىندا بىتە قايناسقان ۇعىم عوي. ويدا جۇرگەن ساق ساۋال، ساف سۇراق كوكەيگە مازا بەرمەيدى. اقان سەرى دەگەن كەزدە نەلىكتەن قازاق بالاسىنىڭ ساناسىنا الدىمەن ونىڭ كلاسسيكالىق اندەرى ەمەس، قۇلاگەر ويعا ورالادى؟
ا.س: – قانشا قيسىنعا سال، ءتىرىنىڭ دەمى بولعانمەن، ءاننىڭ تىرلىگى داۋىلى. ءاننىڭ ءولىمى – ءولىم، اتتىڭ ءولىمى – قازا؛ ءاننىڭ ءولىمى سۋدىڭ بۋىنعانى عانا، اتتىڭ قازاسى قاننىڭ سۋىنعانى؛ قان، ول – دەم، دەم، ول – تىرلىك، ءان – ءولى، ات – ءتىرى دەرلىگى دە وسىدان. اتتىڭ ءوزى ءان، ءان اتاۋلىنىڭ اكەسى. جانارسىز ءان – مىڭ، ال جانارىنا ءتورت قۇبىلا جالعاندى تۇگەل جيماعان تۇياق قايسى؟ جالعاننىڭ جالعاندىعىن جىلقىنىڭ جانارىنان اسىرىپ كورسەتەر اينا قانە؟
قازاق پوەزياسىنىڭ پاديشالارى وزدەرىن تاۋ مىنەز، ءتۇز بولمىسقا تاربيەلەپ، بىرنەشە اعىم اۋىسسا دا اقاۋ تابىلمايتىن شىراق قالدىردى. سول ساۋلەنىڭ سوڭىنان ەرە بىلگەن شىعىس جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى ماعجان دەر ەدىم. «جەر ەركەسى – جەلدىڭ ءجونىن كىم سۇرار» دەگەن تەڭەۋدى وزىنە تەلىپ اقىن نەنى مەڭزەگىسى كەلدى؟
مىسالى، جەلدە سالماق بار ما؟
- جوق.
ا.س: – ال جوق بولسىن. جەلدە سالماق جوق-اق بولسىن. ۋىستا تۇرمايتىن، بەزبەنگە تۇسپەيتىن نارسەدە قاڭعىپ جۇرگەن قاي سالماق؟ جەلدە ءبىراق ەكپىن بار. كوكشەنىڭ كوپ كوكالا شاتقالىنان، قالىڭ قۇنار قىرتىسىنان، اسىرەسە، قارا كۇزدە ءىشىن تارتىپ اپ تورىعىپ جورتار جەلدە، جەر جاستانىپ جاپىرىلعان قامىس قۇراق ءوز الدىنا، بالتانىڭ وزىنە باعجيىپ قارار ەمەننىڭ ءوزىن ەنەسىنە تانىستىرار قايرات بار. جەلدە قايرات بار، ال قايرات – سالماق، ال سالماق قوزعايدى. بۇكتىرەدى، بۇقتىرادى. جەل – تۇنىپ تۇرعان سالماق، ال ونىڭ ءتۇس پەن بوياۋعا بەلشەدەن ەكەنىن ايتپاي-اق قويايىن.
- قوزعالىس جەتىلۋدىڭ، جەگىلۋدىڭ توركىنى دەگەندى مەڭزەگىڭىز كەلەدى عوي. كوزگە كورىنبەي قارق قىلاتىن ونداي مىنەزگە كەز-كەلگەن قوعام ءزارۋ شىعار. ال، جيىرمادان جاڭا اسقان جاس سۇلتانماحمۋد نەگە وزگەلەر سياقتى جىمىڭداعان جۇلدىز ەمەس، ايالاعان اي ەمەس، قازاقتىڭ توبەسىندە كۇن بولۋدى كوكسەدى؟
ا.س: – كۇن شىعادى، اي نەگە تۋادى؟ اي تولادى، ال كۇندە نەگە، قىسى-جازى، زار قالپى، ساز قالپىنان اۋىتقۋ جوق؟ ناعاشىلى-جيەندەي ءبىر نۇر، ءبىر شۇعىلانىڭ كەرەعار تىرلىك كەشكەنى نەتكەنى؟ كەرىسپەگەنمەن، تەبىسپەگەنمەن، ءبىر بەلدەۋدەگى ەكى ايعىرداي، قۇلاقتارىن قاتار-قابات جىميتقانى نەتكەنى؟ ەسەكتىڭ باعى – جىلقىمەن اتالاستىعى، جىلقىنىڭ سورى – ەسەكپەن اتالاستىعى.
- بۇل ساباقتاستىق بۇگىنگى ونەرگە دە كەسىرىن تيگىزىپ جاتقانى انىق. ءقازىر جارقىرامايتىن «جۇلدىزداردىڭ» كوبەيگەن شاعى. وسى تەڭەۋدىڭ توركىنى ارقىلى ىندەتسەك، قاپتاعان قالىڭ جۇلدىز ءتۇننىڭ جۇگىن ارقالاپ كۇندى بۇركەمەلەپ تۇرعان جوق پا؟ ادام تاعدىرىن تاماعىنا سىيدىراتىن ءانشى قانداي بولۋ كەرەك؟
ا.س: – كوزى توبەسىنەن بىتكەن ب ا ق سياقتى، داۋىس تا مىڭنىڭ بىرىنە عانا قونباق؛ داۋىس بولعاندا، ايتەۋىر داۋىس وزگەنىڭ ۇزدىگىن ءۇزىلدىرىپ ايتار داۋىس ەمەس، ءوزى شىعارىپ، ءوزى شىرقار داۋىس – ءبىرجانداعىداي داۋىس. داۋىس ول دا ءبىر جىلقى. كورتاقىمنىڭ جەتەگىندەگى جۇيرىكتەن نە پايدا، نە سەس؟ سۇلىنى بۇقتىرىپ بەرىپ، اق سوكتى، مايەك پەن كىلەگەيگە قارىپ اپ اساتا الماعان سوڭ، تۇياقتىڭ تانىندەگى بۇلشىقتى بۋىپ، تىنىستى بىتەر ءزىل تۇزدى – قاماۋ تەردى، قاباتتاپ الىپ اعىزىپ جىبەرە الماعان سوڭ ول جۇيرىكتەن، ول جۇيرىكتىڭ يەسىنەن نە قايران؟ بابى مەن باعى بۇققان تۇياق تا ءبىر، ويعا سۋارىلماعان اۋەن مەن اۋەز دە ءبىر، نەنى ايتۋ ءبىر پارا، قالاي ايتۋ ءبىر پارا، كىمگە ايتۋ ءبىر پارا؛ وزبەك ناۋيداعى اسىقتىڭ عاشىققا ايتار ءبىر قايىرىمى: «سەنىڭ جانىڭ مەنىڭ جانىم ءبىر جان ەمەس پە؟»، ءان مەن ءانشى عانا ەمەس، ءانشى مەن ەل دە سول قوس ىنتىقتاي ءبىر جان-قۇربان بولماققا كەرەك.
- ءان ءادامنىڭ ىشكى ءيىرىمىن تەبىرەنتىپ قانا قويماي، اقىلعا ۇگىتتەۋى كەرەك دەگەنىڭىز بە؟
ا.س: – مۇرتىن تىستەمەلەپ وتىرىپ اششى ىشەكتەي سوزاتىن ءان، ول ءدارىس پە ەكەن؟ اقىل انگە اپارمايدى، ءان اقىلعا اپارادى. جاننىڭ ءدىرىلىن، جاۋراعانىن، تاسىعانىن – يەك ارتقانمەن، ءسوزدى ارقالانباي-اق – قالتقىسىز جەتكىزەتىن ءان. ءان كەزەگى – ءسوز تاۋسىلعاندا. ءاقىل-دارىس مي مەن ساناعا ۇرسا، ان-اۋەن جۇرەكتى باۋىزدايدى. جۇرەگى باۋىزدالماعان مال حارام...
سۇحباتتاسقان: باعلان ورازالى
«ادەبيەت» پورتالىنان الىندى
