وسىدان جەتپىس جىل بۇرىن اقش الەمدىك عىلىمعا زور ۇلەس قوسقان نەمىستىڭ كورنەكتى عالىمدارىن ۇرلاۋ وپەراسياسىن جۇرگىزگەن. بۇل تۋرالى وسى تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن «گازەتا. ru» باسىلىمىنىڭ ءجۋرناليسى ۆلاديمير گەلايەۆ ءوز ماقالاسىندا جازىپتى.

گەرمانيانىڭ ۇزدىك عالىمدارى1941 جىلى قاتارداعى ناسيستەرمەن بىرگە  مايدانعا اتتانعان. 1943 جىلعا قاراي عالىمداردىڭ كوپشىلىگى سوعىستا پايدالانىلاتىن تەحنولوگيالاردى جاساۋ ءۇشىن ەلگە قايتارىلادى. بۇل ماقساتقا ارينە تەحنيكا سالاسىنىڭ عالىمدارى جۇمىلدىرىلادى. گۋمانيتاريا سالاسىندا زەرتتەۋشىلەر مايدان دالاسىندا قالادى. سونىمەن قاتار يەدولوگيالىق ساۋاتتى ەرەكشە عالىمداردىڭ ءتىزىمى جاسالادى.

1945 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا بونن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دارەتحاناسىنان وسى ءتىزىمنىڭ پاراقتارى تابىلىپتى. كەيىن ونى اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ ارنايى قىزمەتى پايدالانعان كورىنەدى. 1945 جىلدىڭ مامىر ايىندا  ۆەرنەر فون براۋننىڭ جەتەكشىلىگىمەن «فاۋ-2» ءۇشىن جۇمىس ىستەگەن نەمىس عالىمدارىن اقش-قا اكەتۋ وپەراسياسى جۇرگىزىلەدى. بۇل وپەراسيانىڭ باستى ماقساتى نەمىس زەرتتەۋشىلەرىن كەڭەستەر وداعى پايدالانىپ كەتپەۋىن قاداعالاپ، ۇزدىك عالىمداردى تۇبەگەيلى اقش مەنشىگى ەتۋ.  

بۇل وپەراسيا ارينە جەنيەۆا كونۆەنسياسىنا عانا ەمەس، ءتۇرلى كونفەرەنسيالاردا ستالين، چەرچيلل جانە رۋزۆەلت قول قويعان كەلىسىمدەرگە دە قايشى بولاتىن. ءسويتىپ ۇرلانعان عالىمدار، ونىڭ ىشىندە ۆەرنەر فون براۋن دا بار، ءبىراز ۋاقىت قۇپيا تۇرمەلەردە وتىرادى. امەريكاندىقتار عالىم ۇرلاۋ ىسىندە 1945 جىلدىڭ شىلدە-تامىز ايلارىندا كەڭەستىك وككۋپاسيالىق ايماققا اينالعالى وتىرعان وڭىرلەردە ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقان. مايداننان جالپى 1800 عالىم ەۆاكۋاسيالانعان. ولاردىڭ 1500 اقش-قا جونەلتىلەدى. بۇل عالىمداردىڭ اراسىندا الۋان ءتۇرلى دەرتكە شالدىققاندارى دا بولىپتى. ءبىراق سوعان قاراماستان اقش ولاردى ءوز ماقساتتارىنا پايدالانا بىلگەن. ماسەلەن، وكپە اۋرۋى مەن وباعا شالدىققان كۋرت بلومە اقش ءۇشىن بيولوگيالىق قارۋ جاساعان.

ءبىراق كەڭەستەر وداعى عالىمداردان تۇگەل ايرىلىپ قالدى دەۋگە بولماس. سەرگەي كوروليەۆ «ر-1» راكەتاسىنىڭ تەحنولوگياسىن جاساعان كەزدە وعان ۆەرنەر فون براۋننىڭ كومەكشىسى بولعان گەلمۋت گرەتترۋپ دەگەن عالىم كومەكتەسكەن دەسەدى. گەلمۋت گرەتترۋپتى دا اقش اسكەريلەرى ۇرلاپ اكەتكەن. ءبىراق كسرو سولداتتارى ونى قايتارا ۇرلاعان. ول ستالين دۇنيەدەن وزعانشا تۆەرسكايا وبلىسىنىڭ گورودومليا ارالىندا ەڭبەك ەتكەن.

 كەڭەستەر وداعى اقش جۇزەگە اسىرعان عالىمداردى ۇرلاۋ وپەراسياسىنا ۇقساس «سكرەپكا» دەگەن وپەراسيانى 1946 جىلى جۇزەگە اسىرا باستايدى. بۇل كەزدە كسرو  وككۋپاسيالاعان ايماقتان عالىمداردىڭ جوعالۋ ءقاۋپى تونەدى. ءبىراق كسرو اتالمىش وپەراسيانى ءسال كەش باستاپتى. ويتكەنى، مىقتى دەگەن عالىمداردىڭ كوپشىلىگىن اقش بۇعان دەيىن الىپ كەتكەن بولاتىن. دەگەنمەن سوعان قاراماستان كەڭەستەر وداعى الەمدە العاشقى بولىپ عارىشقا سپۋتنيك پەن ادام ۇشىردى، جانە دۇنيەجۇزى عىلىمىنا ايتۋلى ۇلەستەر قوسقان فيزيكا، ماتەماتيكا، بيولوگيا، حيميا، ت.ب. سالالاردا ءىرى جاڭالىقتار اشىلىپ، عىلىم جوعارى دەڭگەيدە دامىدى.

ازىرلەگەن دانا قامشىبەك