نازىك جاندىلار زورلىق-زومبىلىقتان قاشان قۇتىلادى؟
عالامتوردىڭ، جاريالىلىقتىڭ ارقاسىندا قوعامدا، ءتىپتى ءار وتباسىندا بولىپ جاتقان وقيعالار كوپشىلىككە دەر كەزىندە جەتۋدە. قىز-كەلىنشەكتەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى اقپاراتتار دا جىلدام تاراۋدا. ءبىراق قىلمىس اشىلىپ، ونى جاساۋشى زاڭ جۇزىندە جازاسىن العانىمەن، ءزابىر كورۋشىنىڭ جان-دۇنيەسىنە تۇسكەن جارانى ەشنارسە ەمدەي المايتىنى راس. بۇگىندە نەمەرە باۋىرى، وگەي اكەسى، كەيدە تۋعان اكەسىنەن زورلىق-زومبىلىق كورگەن قىز بالالار تاعدىرىنا قاتىستى ماتەريالدار اقپارات كەڭىستىگىندە (كۇيەۋىنەن تاياق جەگەن ايەلدەر تۋرالى ءسوز باسقا) كوبەيىپ بارا جاتقاندىعى راس. ايتپاعىمىز، جالپى كوپتەگەن ەركەكتەر ايەل زاتىن (اسىرەسە سۇلۋ قىزدى) كورگەندە ءوزىن-وزىن نەگە ۇستاي المايدى؟
جالپى ەركەكتىڭ ايەلدەن ءبىر ساتى جوعارى ەكەنىن، اقىل-وي، پاراسات جاعىنان باسىم تۇرعانىن مويىندايمىز. ءبىراق قىزدى كورگەندە سول پاراساتتى اكە، ءبىلىمدى زيالى، قايراتكەر عالىم، ەڭبەگى سىڭگەن جۇمىسشى كوكەلەرىمىز سانانى ىستەن شىعارىپ، ءناپسىنىڭ جەتەگىندە كەتەتىنى نەسى؟
ەر ادامنىڭ شابۋىلىن نەمەسە جاي عانا سوزبەن بولسا دا تيىسكەنىن باستان وتكەرمەگەن ايەل نەمەسە قىز بار ما ەكەن؟ جوق. سونداي وقيعالاردى باستان وتكەرگەن نەمەسە كۋا بولعان جانداردىڭ سوزىنە ورىن بەرسەك (ەسىمدەرى وزگەرتىلدى):
كۇلاش، زەينەتتەگى ۇستاز: مەن رەسپۋبليكاداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە ءومىر بويى جۇمىس ىستەدىم. ۇجىمدا ءبىر سابىر دەگەن كىسى بار ەدى. عىلىمي اتاعى بار، وتە ءبىلىمدى، زيالى ادام. ەر دەمەي، ايەل دەمەي، ءبارىن سىيلاپ، ۇلكەن-كىشىگە جاقسى مىنەزىمەن تانىلعان ارىپتەسىمدى مەن دە قۇرمەت تۇتاتىنمىن. عىلىمعا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە زور، ستۋدەنتتەر دە ۇلاعاتتى ۇستاز دەپ قۇرمەتتەيتىن. قىسقاسى سابىرعا دەگەن قۇرمەتىمىز ەرەكشە بولاتىن. سول سابىر ءوزىنىڭ تۋعان قىزىن زورلاپتى دەگەندى ەستىگەندە توبەمىزدەن جاي تۇسكەندەي بولدى.
وقيعا بىلاي وربىگەن. سابىردىڭ ايەلى مەكتەپ بىتىرگەن ۇلىن باتىس مەملەكەتتەگى ۋنيۆەرسيتەتكە ورنالاستىرماق بوپ شەت ەلگە كەتەدى. قىزى، ون بەسكە جاڭا تولعان ايجان، جيىن-تويدا تالاي كورگەنبىز، وتە كورىكتى ەدى. سابىر قىزى ەكەۋى ۇيدە قالادى. اراق ىشكەن-ىشپەگەنى بەلگىسىز، توبەسىنەن شايتان ءتۇرتتى دەگەن سول بولار، سابىر قىزىنا ويىنا كەلگەنىن جاساپتى. نامىسى تاپتالعان ايجان كۇيىكتەن شىداي الماي، دەرەۋ بالكونعا شىعىپ، بەسىنشى قاباتتان سەكىرىپ، مەرت بولادى. ال سابىر ايەلى كەلەتىن كۇننەن ءبىر كۇن بۇرىن جوعارى قاباتتان قۇلاپ ولەدى. جەرلەۋگە باردىق، جاعامىزدى ۇستادىق. سۇلۋ قىزىمەن جەكە قالعاندا تۋعان اكەسى ءناپسىسىن تيا الماپتى. سونداي پاراساتتى ادام جاۋىزدىققا بارادى دەپ كىم ويلاعان؟ ءناپسى دەگەن ەستى اۋداراتىن سيقىر ما دەيسىڭ؟ ازاماتتىق بيىك ورە اپ-ساتتە عايىپ بولادى ەكەن-اۋ، ءبىر ءناپسىنىڭ الدىندا....
نۇربالا، دارىگەر: ماعان رەسپۋبليكانىڭ تۇپكىر-تۇكپىرىنەن حاتتار كەلىپ جاتادى. سونداي حاتتىڭ بىرىندە قىزىلوردادا تۇراتىن 7 سىنىپتىڭ وقۋشىسى نەمەرە اعاسى ءوزىن قالاي اياۋسىز زورلاعانى تۋرالى جازىپتى. جازيرانى (ەسىمى وزگەرتىلدى) اتا-اناسى اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپكە بەرەدى. مەكتەپكە جاقىن بولعاندىقتان قىزدى اكەسىنىڭ ءىنىسىنىڭ ۇيىنە ورنالاستىرادى. كوپ ۇزاماي سول ءۇيدىڭ 10 سىنىپتا وقيتىن بەرىك ەسىمدى ۇلى جازيراعا «قىرىنداي» باستايدى. بىردە ۇيدە ۇلكەندەر بولماعان كەزدە بەرىك جازيرانى ابدەن زورلايدى. «بىرەۋگە ايتساڭ ولتىرەمىن. جاي ولتىرمەي، ازاپتاپ ولتىرەمىن» دەپ قورقىتقان سوڭ قىز بولعان جايدى ەشكىمگە ايتپايدى. ءسويتىپ بەرىك ۇلكەندەر ءبىر جاققا كەتكەن سايىن جازيرانى زورلاي بەرەدى. ءىسىن ساديستىك ادىسپەن اتقارادى. ياعني، جازيرانىڭ ءىش قۇرىلىسىنا سۇمدىق زاقىم كەلەدى. «مەن ەندى تۇرمىسقا شىعىپ، بالا تۋا المايمىن عوي. بار ءومىرىم وسىمەن قۇرىدى عوي. ومىرمەن قوشتاسقىم كەلەدى» دەپ جازىپتى، ءوز حاتىندا دەنساۋلىعىنا نۇقسان كەلگەن جاس قىز...
بيبىگۇل، الپىس جاستا، تۇرمىس قۇرماعان: مەنىڭ اتا-انام مالشى بولاتىن. بالا اتاۋلى جازدا جايلاۋدامىز. ال ساباق باستالاردا كولحوزدىڭ ماشيناسىمەن بىرگە اۋىلعا جىبەرەدى. بىردە ءتورتىنشى سىنىپقا كوشكەن جىلى، جايلاۋعا كەلگەن جۇك ماشيناسىنا ءبىر توپ ۇلكەن كىسىمەن بىرگە بالالار ءمىندى دە، ىستىعىم كوتەرىلىپ اۋىرعان مەنى شوپىردىڭ جانىنا وتىرعىزدى. مەنىڭ قاسىمدا ەلۋلەر شاماسىنداعى ءبىر ەركەك وتىردى. الگى ەركەك مەنى قايتا-قايتا قۇشاقتاپ، موينىمنان، بەتىمنەن سۇيمەك بولىپ جارماسادى. مەن كەرى يتەرەمىن. ءوزىم قايتا-قايتا قۇسىپ، ارەڭ وتىرعانمىن. كولىكتەن تۇسكەن كەزدە قالىڭ ءشوپتىڭ اراسىنا اپارماق بوپ سۇيرەيدى. ءسويتىپ جولدا مەنى جاۋكەمدەۋگە تىرىسۋدا. مەن السىرەپ تۇرسام دا بار كۇشىممەن قارسىلىق تانىتتىم. اۋزى-باسىم قۇسىق ساسىپ وتىرسام دا، الگى ەركەك جيىركەنبەدى. اۋىلعا جەتكەنشە ارپالىسىپ كەلدىك. ول كەزدە بۇنداي وقيعالار كوپشىلىككە جاريا بولماۋشى ەدى عوي. ءقازىر ءبارىن اشىق ايتىپ جاتىرمىز. جالپى ەركەككە دەگەن جەك كورۋشىلىك وسىدان باستالدى.
جوعارى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە مىنانداي وقيعا بولدى. اۋدان ورتالىعىندا تۋىسىمىز تۇراتىن. مەنى كەيدە ىنىلەرىممەن قوسىپ سول ۇيگە جىبەرەتىن. بۇل تۋىسىمىز اۋداندا بەدەلدى قىزمەت بولاتىن. ءبىر جىلى سول كىسىنىڭ ۇيىنە وزگە وبلىستان كەلگەن پارتيا قىزمەتكەرى ورنالاستى. قىزمەت بابىمەن وسىندا اۋىسىپتى. وتباسى كوشىپ كەلگەنشە ءبىزدىڭ تۋىستىڭ ۇيىندە تۇرادى ەكەن. ءبىر كۇنى سول جاسى قىرىقتان اسقان الپامساداي ەركەك مەنى ءبىر بولمەگە قاراي سۇيرەي جونەلدى. مەن شىرقىراسام دا ەشكىم ەستىمەدى. ءبارى سىرتتا ەدى. بولمەگە كىرگەن مەن ونى كىرگىزبەۋگە بارىمدى سالىپ، ەسىكتى مىقتاپ جاۋىپ، اشپاۋعا تىرىسىپ باقتىم. ەسىكتى قاتتى جاۋىپ كرىگىزبەي قويدىم. ول بار كۇشىن سالىپ يتەرىپ جاتقاندا ۇيگە كىسىلەر كىردى. الگىنىڭ ۇياتسىزدىعى سول، سول كىسىلەردىڭ كوزىنشە مەنى قولعا ءتۇسىرۋ ارەكەتىن جالعاستىرا بەردى عوي. مەن بار داۋسىممەن باقىرىپ جىلادىم. جەڭگەمىز جۇگىرىپ كەلمەگەندە، ەلدەن ۇيالماي-اق دەگەنىن جاسار ما ەدى سول وڭباعان؟
تاعى ءبىر وقيعانى ايتايىن. سەندەر شىعارماشىلىق كەشىنە بارىپ، ولەڭدەرىن جاتتاپ جۇرگەن اناۋ ءبىر اقىن بار عوي. ەلىم، جەرىم، ءتىلىم دەپ سويلەگەندە «قانداي پاراساتتى، پاتريوت ەد؟!» دەپ قۇرمەتتەيسىڭ. شىن ءجۇزىن كورگەندە «ناعىز يت ەكەن» دەپ تۇڭىلەسىڭ. مەنىڭ جان قۇربىم سول اقىننىڭ ايەلى ەدى. كۇيەۋىمەن ونشا ارالاسپاسام دا ايەلى سىڭلىمدەي بولىپ كەتكەن. قۇربىمنىڭ ايتۋىنشا اقىنىڭىز سۇلۋ كورسە ارتىنان ىلەسىپ كەتە بەرەدى ەكەن. بىرنەشە جاس قىزعا نەكەسىز بالا تۋدىرعان. ايەل بايقۇس كونبىس قوي، تاعدىردىڭ جازعانى دەپ، بالالارىن جالعىز ءوسىردى ءبارى.
ول «ولەڭ جازام» دەپ شيپاجايلارعا كەتىپ قالادى ەكەن. ايەلى كەيدە ايلاپ كورمەيتىن. بۇل قۇربىم ءوزى سۇلۋ، تاعامدى قالاي شەبەر ازىرلەيدى دەسەڭشى! سونداي ايەلدىڭ ءقادىرىن بىلمەگەن كۇيەۋى اقىرى اجىراسىپ، بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءۇش جاس ايەل الدى. ءتورت ايەلدىڭ تەك بىرەۋىنىڭ اناسى عانا الگىنىڭ قىزمەت ورنىنا كەلىپ، تۋعان نارەستەسىن جۇرتقا كورسەتىپ تۇرىپ، جانجال شىعارىپ، اقىرى قىزمەتىنەن كەتىرىپتى.
ايتپاقشى ول مەنى دە مازالاعان. «ۇيدەگى جارىم ولەڭدى تۇسىنبەيدى، سەنەن اسقان سۇلۋ جوق بۇل دۇنيەدە، مەنىڭ ومىردە تاپقان جالعىز باقىتىم سەنسىڭ» دەگەن سوزدەردى ايتا باستاعاندا قۋىپ شىققام. سودان بەرى مەنى جەك كورەدى.
جالپى مەنىڭ تۇرمىسقا شىقپاي قالۋىم وسىنداي وقيعالاردى باستان وتكەرىپ، ەركەكتەردەن تۇڭىلگەننەن بولار. جارىنا ادال ەمەس ەركەكتەر كوپ، ءقايسىبىرىن ايتايىق...
گۇلجان، تاربيەشى: مەن قالادا جۇمىس ىستەيمىن. ءبىر بالام بار، كۇيەۋىم جوق. ءبىر جاسار بالام اۋىلداعى انامنىڭ قولىندا. ءوزىم اپتا سايىن بارىپ تۇرامىن. بىردە اۋىلعا بارسام، انام توسەك تارتىپ جاتىپ قالىپتى. اياعىنا زاقىم كەلگەن. اكەم ەرتەرەكتە قايتىس بولعان ەدى. ۇيدەگى بار شارۋانى انام جالعىز ءوزى كوتەرەتىن. بۇعان دەيىن شاۋىپ جۇرگەن ادامنىڭ اياق استىنان اۋىرىپ قالعانىنا كۇمانداندىم. انام بولعان وقيعانى ايتتى. جايماشۋاق كۇننىڭ بىرىندە مالدى ورىسكە جىبەرمەك بولىپ، تاڭعى ساعات جەتىلەر شاماسىندا انام ۇيدەن شىقپاي ما؟ كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان تۋىسىمىزدىڭ 30 جاسار بالاسى انامدى جەتپىستەن اسقان جاسىنا قاراماستان قوراعا سۇيرەي جونەلىپتى. بالام انامنىڭ ارقاسىنان جەرگە دومالاپ ءتۇسىپتى. «قاراعىم-اۋ بۇنىڭ نە؟» دەپ، الگىنىڭ بەتىن قايتارماق بوپ ايتقان ەشبىر سوزىنە سەلت ەتپەپتى. جەرگە قۇلاعان بالام بار داۋىسمەن باقىرىپ جىلاپ، كورشىلەر كەلەدى دەپ قورىقتى ما، ايتەۋىر جىگىت ويىن تولىق جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەرمەپتى. كەمپىردىڭ كويلەگىن جىرتقان كۇيى تاستاپ كەتىپتى. وسى وقيعادان كەيىن انام ءجيى اۋىراتىن بولدى. بۇزىلعان ەركەك كەمپىر زورلاۋدان دا تايىنبايدى...
زورلىق-زومبىلىقتان قالاي ساقتانۋعا بولادى؟
قىز-كەلىنشەكتەرگە زورلىق-زومبىلىق جاسايتىن تەك بۇزاقىلار ەمەس. ءبىلىمدى، وقىعان، قىزمەتكەر ەركەكتەردىڭ اراسىندا ناپسىگە وڭاي بەرىلەتىندەر دە كەزدەسەدى. كەيبىر ەركەكتەر ۇرعاشى كورسە نەگە ار-وجداندى سىرت قالدىرىپ، ايۋاندىققا دەيىن بارادى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن عالىمدار ءالى تاپقان جوق. نازىك جانداردى جىنىستىق تۇرعىدان قورلاۋ ارەكەتتەرىنىڭ تيىلماۋى ەر ادامدار ساناسىنداعى ىزگىلىك، اقىل، پاراسات تەتىگىن باسقاراتىن بولىكتىڭ «شايتان تۇرتكەندە» ىستەن شىعۋىنان بولسا كەرەك. سوندىقتان ەركەكتەردىڭ ءبارى ءقاۋىپسىز ەمەستىگىن جاس قىزدار ءبىلۋى ءتيىس. زورلىق-زومبىلىقتان ساقتانۋدىڭ امالى رەتىندە مىنانى ەسكەرگەن دۇرىس-اۋ:
1. تۇرمىسقا شىقپاعان قىزدار ەشقانداي ەركەكپەن، ەشبىر ورىندا تۇنەۋگە قالماعانى دۇرىس. قىز بالانى نەمەرە باۋىرلارى تۇگىلى تۋعان اكەسىمەن قالدىرۋدىڭ ءوزى ءقاۋىپتى. جۋىردا اقپاراتتىق سايتتاردىڭ بىرىنە ءبىر ايەل جازىپ ەدى: «مەن بالالارىمدى كۇيەۋىممەن وڭاشا قالدىرمايمىن. كۇيەۋىم تابىستى، ۇلگىلى قىزمەتكەر، جاقسى كۇيەۋ، مادەنيەتتى ادام. ءبىراق مەن بالالارىمدى ونىمەن ۇيدە قالدىرمايمىن. ءتىپتى تەلەديدار قاراپ وتىرسا دا باقىلايمىن».
2. وقۋشى، ستۋدەنت قىزدار وقۋ ورنىنان تىس جەرگە ءمۇعالىم ەركەكپەن كەزدەسۋگە بارماعانى ءجون. ەسىمە ءبىر پروفەسسور ءتۇسىپ وتىر. اتاقتى جوو-نىڭ بىرىندە ءمۇعالىم، قاشان كورسەڭ بادىك سويلەيتىن. ستۋدەنتتەرگە شەكتەن تىس قاتالدىعىمەن جاقپايتىن. سوعان قاراماستان جاس قىزداردىڭ تەلەفونىنا حابارلاساتىنىن قايتەسىز؟! «كافەگە بارايىق؟ ۇيىڭە شاقىرمايسىڭ با؟ قاشان كەزدەسەمىز؟» دەگەن سياقتى سوزدەردى ايتقان. بۇل سوزدەردى ول ساباقتى جاقسى وقيتىن، سالماقتى، تاربيەلى قىزعا ايتقان. (جەڭىلتەككە ايتىلسا قىزدىڭ ءوزى كىنالى دەر ەدىك). ستۋدەنت قىزعا ساباق ايتقىزعاندا «كوزىمە تۋرا قارا» دەيتىن. قاراماسا ۇرسىپ، جەر-جەبىرىنە جەتەتىن قىڭىر شال ەدى. اقساقال دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. اۋىتقۋدىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ ويلايتىنبىز. جالپى قانداي پروفەسسور، اكادەميك بولسا دا ەركەكتىڭ اتى ەركەك قوي...
3. جاس قىزدار تۋعان كۇن، ت.ب. جيىن-تويدى ەر بالالار جينالاتىن وڭاشا ۇيدە ۇلكەندەردىڭ قاتىسۋىنسىز اتاماعانى ءجون. ۇل مەن قىز جەكە قالسا ارتى نەگە ۇشىرايتىنىن ءوزىڭىز بىلەسىز. ۇلداردىڭ ءبارى بۇزىلعان دەۋدەن اۋلاقپىز، دەگەنمەن ساقتىقتا قورلىق جوق.
4. جوو بىتىرگەن قىزدار، قىزمەتكە كىرگەندە باستىعىڭىز ەركەك بولسا، ابايلاڭىز. ول مىندەتتى تۇردە حايۋان بولىپ شىعادى دەمەيمىز. ءبىراق، جاس قىزدى كورگەندە پاراساتتى باسشىنىڭ دا ميىنا نەبىر ويلار كەلۋى ابدەن مۇمكىن.
5.جاس قىزدار تۋىسقاننىڭ ۇيىنە تۇنەگەندە مىندەتتى تۇردە اپا، اجەلەر بولۋى كەرەك. ول ءۇيدىڭ ۇلى نەمەسە وتاعاسى ءوزىنىڭ «ۇلگىلى اكە، ادال كۇيەۋ» ەكەنىن ۇمىتىپ كەتۋى مۇمكىن.
ءوز ومىرىڭىزگە ءوزىڭىز جاۋاپتى ەكەنىڭىزدى ۇمىتپاڭىز.
دانا قامشىبەك
