قازىرگى كۇردەلى ۋاقىت، قيىن زامان – قول قۋسىرىپ، قاراپ وتىراتىن كەز ەمەس.
وسى ورايدا جاڭا ۇكىمەت تە ءوز جۇمىسىنا تىڭ قارقىنمەن، بەلسەنە كىرىسكەنىن پاش ەتۋدە. پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتايەۆتىڭ توراعالىعىمەن، سەلەكتورلىق رەجيمدە وتكەن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ كەشەگى وتىرىسىندا بەس بىردەي ىرگەلى ماسەلە قارالىپ، كەلەلى شەشىمدەرى تابىلدى، - دەپ جازادى Qamshy.kz  aikyn.kz - كە سىلتەمە جاساپ.
ۇكىمەت مۇشەلەرى ەڭ الدىمەن، ازىق-تۇلىك ونىمدەرى جانە حالىق كوپ تۇتىناتىن تاۋارلار باعالارىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ماسەلەسىن قارادى. بۇل تاقىرىپ بويىنشا بايانداما جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمبايەۆ قانداي وڭىرلەردە قىمباتشىلىق بايقالعانىنا توقتالا كەلە، الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىك تاۋارلارى باعاسىن تۇراقتان­دىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن شارالار تۋرالى ايتىپ بەردى.
– الەۋمەتتىك ءمانى بار ازىق-تۇلىك تاۋار­لارىنا ءبىرىنشى قاجەتتىلىكتەگى 33 ءونىم ءتۇرى جاتادى، بۇلار – ماكارون تا­عام­دارى، جارما، كوكونىستەر، ەت-سۇت ونىمدەرى، جۇمىرتقا جانە تۇز. بۇلار سونداي-اق ينفلياسيانى ەسەپتەۋ كەزىندە ەسكەرىلەدى. رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا جىل باسىنان بەرى تۇتىنۋشىلىق باعالار يندەكسى 5،4%-دى قۇرادى، سونىڭ ىشىندە ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنا – 5،2%، – دەدى ول. 
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ەلى­ءمىز­دەگى باعانىڭ وسۋىنە اسەر ەتەتىن سە­بەپتەرگە تالداۋ جۇرگىزگەن. مينيستر وسى تالداۋ قورىتىندىلارىنا جۇگىنە وتىرىپ، بىرنەشە سەبەپتى اتادى. بىرىنشىدەن، بۇل – الەمدىك نارىقتارداعى باعانىڭ ءوسۋى جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋى. ناتيجەسىندە، شەتەلدەن يمپورتتالاتىن، وتاندىق ءون­ءدىرىس 60 پايىزدان كەم قامتاماسىز ەتەتىن تاۋارلار قىمباتتادى. ماسەلەن، ىرىمشىك 55،8%-عا، تاۋىق ەتى 41،6%-عا، س ۇلى جارما­سى 55،1%-عا، قانت 56،4%-عا قىمباتتادى. ەكىنشى سەبەپ رەتىندە مينيستر بيىل تابيعي مونوپوليالار تاريفتەرىنىڭ جانە جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىن العا تارتتى. دالىرەك ايتساق، ەلەكتر قۋاتى ورتاشا ەسەپپەن، 7،9%-عا قىمباتتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە، تاۋارلار باعاسىنىڭ ار­تۋىنا ۇلەس قوستى. 
–ۇشىنشىدەن، ماۋسىمدىق اۋىتقۋدىڭ اسەرى بولدى. جىل سايىن تاۋاردىڭ جەكە­لەگەن تۇرلەرى بويىنشا قويماداعى قور­دىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ با­عاسى قۇبىلىپ تۇرادى. بۇل ەڭ الدىمەن كوكونىستەر: كارتوپ، ءسابىز، جۋا، قىرىق­قابات، قىزىلشا. باعا ادەتتە، ءساۋىر-تامىز ايلارىندا كوتەرىلەدى. تورتىنشىدەن، ەكسپورتتىق جەتكىزۋدىڭ اسەرى بار. بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا شەكارامىز اشىق. تيىسىنشە، رەسەي مەن قىرعىزستاننىڭ شەكارا ماڭىنداعى اۋداندارىندا باعالار وسسە بولدى، ءبىزدىڭ ىشكى نارىقتاعى ارزانىراق تاۋارلار سولارعا لەك-لەگىمەن اكەتىلە باستايدى. راس، بۇل فاكتوردىڭ وڭ ىقپالى بار: ول وتان­دىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءون­دىرۋشىلەرگە اناعۇرلىم جوعارى باعا­لارمەن ەكسپورت جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىراق سونىمەن قاتار ىشكى نارىعىمىزداعى باعالاردىڭ وسۋىنە دە قوزعاۋ جاسايدى، – دەدى مينيستر.
ول «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ىشكى نارىقتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى ۋاقتىلى قابىل­دا­ماۋى» كەسىرىنەن باعالاردىڭ ءوسۋى جىل سايىن قايتالانا بەرەتىنىنە نازالاندى.
– وڭىرلەردە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنا باعالاردى رەت­تەۋ­ءدىڭ نارىقتىق قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – الەۋەتى ءالى دە ءتيىستى دەڭگەيدە پايدالانىل­ماعان تۇراقتاندىرۋ قورلارى بولىپ تا­بىلادى، – دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر. – بۇل قورلاردى ۇستاپ تۇرۋ بويىنشا جۇمىستى اكىمدىكتەر وتە ناشار دەڭگەيدە جۇرگىزۋدە. ارينە، ولاردى دەر ۋاقىتىندا تولىق­تىرىپ، نارىقتاعى جاعدايدى قاداعالاپ، ماۋسىمدىق اۋىتقۋ كەزىندە تاۋار شى­عاراتىن جەكەلەگەن وبلىستار بار. الايدا 2016 جىل بويىندا تۇراقتاندىرۋ قورىنا مۇلدەم ەشتەڭە قوسپاعان وڭىرلەر دە جەتەرلىك. 
بيىل جىلدىڭ 25 تامىزىنداعى جاعداي بويىنشا تۇراقتاندىرۋ قورلا­رىن­داعى ءونىمنىڭ قالدىعى – 33 مىڭ تون­نا. قور­لارىنىڭ ەڭ ازى – اقتوبە (20 توننا)، پاۆلودار (25 توننا)، اقمولا (145 توننا)، ماڭعىستاۋ (234 توننا) جانە قوستاناي (560 توننا) وبلىستارىندا بايقالادى. بۇل رەتتە بيشىمبايەۆتىڭ دەرەگىنشە، قورلارى از بولعانىنا قاراماستان، مىسالى، اقمولا، اقتوبە، پاۆلودار وبلىس­تارى، سونداي-اق استانا مەن الماتى قالالارى (1390 جانە 1230 توننا) بيىل سول قورعا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىك تاۋارلارىن ساتىپ الۋدى مۇلدەم جۇزەگە اسىرماعان.
مينيستر تاعى ءبىر سوراقى جايتقا نازار اۋ­دارتتى: 
– ءبىزدىڭ تالداۋىمىز بويىنشا، اكىم­دىك­تەردىڭ قۇزىرىندا تاۋارلىق ينتەرۆەنسيا جا­ساۋ ءۇشىن شامامەن 4 ميلليارد تەڭگە بار. ءبىراق بۇل اقشالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اجەت­كە جاراتىلماعان، بانكتەردەگى دەپوزيتتەردە جا­تىر جانە سول ارقىلى ولار پايىزدىق سىي­اقىلار تابۋدا، – دەپ اقيقاتىن ايتتى قۋان­دىق بيشىمبايەۆ.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرە­گىن­شە، ەل ۇكىمەتى «قىمباتشىلىققا جول بەر­مە» دەپ وڭىرلەرگە جىبەرگەن قاراجاتتاردىڭ 4 ميل­ليارد 41،1 ملن تەڭگەسىنىڭ 3 ميلليارد 599 ميل­ليونى دەپوزيتتەرگە ورنالاستىرىلعان كو­رىنەدى. بۇل رەتتە تەك الماتى قالاسى مەن پاۆ­لودار، اقتوبە، ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان باس­قا وڭىرلەردىڭ بارلىعى وسىنداي «پايدا» تابۋ جولىنا ءتۇسىپتى. مينيسترلىك ۇسىنعان ءما­لىمەتكە سايكەس، 2016 جىلدىڭ 25 تامى­زىن­داعى جاعداي بويىنشا وقو 1 ملرد 547 ميل­ليون، جامبىل وبلىسى 429،9 ميلليون، قوس­تا­ناي وبلىسى 441 ميلليون 287 مىڭ، بقو 350 ميلليون، شقو 196 ميلليون 354 مىڭ، استانا قالاسى 181 ميلليون 622 مىڭ، قىزىلوردا وب­لىسى 55 ملن 500 مىڭ، الماتى وبلىسى 115 ملن 300 مىڭ، اقمولا وبلىسى 91 ملن 706 مىڭ، قا­راعاندى وبلىسى 61 ملن 756 مىڭ، اتىراۋ وب­لىسى 48 ملن 435 مىڭ، سقو – 17 ميلليون 639 مىڭ تەڭگە بيۋدجەت قارجىسىن دەپوزيتتە ۇس­تاپ وتىرعاندىعى انىقتالعان.
مينيستر تاعى ءبىر پروبلەمانى كوتەردى: تاۋار وندىرۋشىلەرىنە ءوز ونىمدەرىمەن سورە­لەر­گە جەتۋىنە الىپساتارلار جول بەرمەيدى. 
– نارىقتار مەن بازارلارداعى ورىندارعا وتان­دىق وندىرۋشىلەردىڭ تىكەلەي قول­جە­ءتىم­ءدى­لىگىن كەڭەيتۋ كەرەك. بارلىق ساۋدا نا­رىق­تا­رىن­دا – دۇكەندەردە، بازارلاردا جانە باسقا­لا­رىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنا ۇسىنىم-رەكومەنداسيالىق با­عانى بەلگىلەۋدى زاڭمەن بەكىتۋدى ورىندى دەپ سا­نايمىز! – دەدى مينيستر. سونداي-اق ازىق-تۇلىك تاۋارلارى بويىنشا تاۋار ينتەر­ۆەن­سيا­لارىن جۇرگىزۋ بويىنشا تۇراقتاندىرۋ قور­لارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ۇسىنىلادى. ياعني، بۇل قورلار وزدەرىندەگى ونىمدەردى ءدۇر­كىن-دۇركىن بازارلار مەن دۇكەندەرگە تومەن با­عامەن جەتكىزىپ وتىرعاندارى ءجون. 
نەگىزگى بايانداماشىنى مۇقيات تىڭداعان ۇكى­مەت باسشىسى استانا، الماتى، سولتۇستىك قا­زاقستان، باتىس قازاقستان جانە جامبىل وب­لىستارى اكىمدەرىنەن قاتاڭ سۇرادى. ءويت­كەنى ءبىرىنشى قاجەتتىلىكتەگى تاۋارلار مەن ازىق-تۇلىك باعالارىنىڭ ەڭ كوپ قىمباتتاۋى ءدال وسىلاردا ورىن الىپتى. اتاپ ايتقاندا، 33 الەۋمەتتىك ماڭىزدى تاۋارلار بويىنشا ور­تاشا ەسەپپەن باعانىڭ ءوسۋى استانادا – 14%، ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا – 13%، سونداي-اق سقو، اتىراۋ، الماتى، پاۆلودار وبلىس­تا­رىن­دا – 11%-عا جەتىپ وتىر. 
وسى ورايدا سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سى­نىڭ اكىمى ەرىك سۇلتانوۆ «تەك تاۋىقتىڭ سان ەتى، جۋا، تۇز، كۇرىش سەكىلدى جەتى تاۋار اتا­لىمى بويىنشا وڭىردەگى باعانىڭ ورتاشا رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدەن جوعارى ەكەندىگىن» باس­قالارى ارزان بولىپ وتىرعانىن ايتتى. 
– ەرىك حامزا ۇلى، مەن ءسىزدىڭ سالعى­لاس­پاۋىڭىز­دى، ساۋدالاسپاۋىڭىزدى قالايمىن! قان­شا اتالىم قىمبات بولعاندىعىنىڭ قان­داي ايىرماشىلىعى بار؟ سىزدەردە قىم­بات­شىلىق تىركەلىپ وتىر، دەمەك، جۇيەلى جۇمىس­تار ءجۇر­گىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، مەنىڭشە، ءسىزدىڭ «مىناداي ازىق-تۇلىك ونىمدەرىمىزدىڭ باعاسى ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن تومەن» دەپ ايتقانىڭىز ءجون ەمەس. ويتكەنى سقو تۇر­عىن­دارىنىڭ ءومىر دەڭگەيى، تولەم قابىلەتى ور­تاشا رەسپۋبليكالىقتان تومەن بولۋى ىقتيمال. رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيمەن سالىستىرۋعا كۇش جۇمساماي، ءوز ايماعىڭىز، ونداعى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن باعالار ءۇشىن جاۋاپ بەرىڭىز! – دەپ شورت كەستى باقىتجان ساعىنتايەۆ. 
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كول­گىنوۆ ازىق-تۇلىك باعالارىنا تۇراقتى مو­نيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرعاندارىن حابارلادى. اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەلەرى وتكىزىلىپ تۇرادى ەكەن. الايدا تۇراقتاندىرۋ قورىنا بيىل تەك 150 توننا جۋا، 100 مىڭ ليتر كۇن­با­عىس مايى ساتىپ الىنعان. قازان ايىندا 200 تون­نا كارتوپ الۋدى جوسپارلاعاندارىن جەت­كىز­ءدى. 
پرەمەر-مينيستر وعان جانە باسقا دا اكىم­دەرگە جۇزدەگەن ميلليون بيۋدجەت قار­جى­سىنىڭ دەپوزيتتە جاتپاۋى تيىستىگىن قاداپ اي­تىپ، ول قارجىعا باعانى ىرىقتاندىرۋ بويىن­شا ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپ­سىردى. «تۇسىنىكتى! ورىندايمىز!» دەپ ءسوز بەر­ءدى اكىمدەر. 
ەلوردا اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولسا، ۇكى­مەت باسشىسىنىڭ قويعان ساۋالىنا جاۋاپ تابا ال­مادى. باقىتجان ءابدىر ۇلى استانانىڭ ازىق-تۇلىك بەلدەۋىنىڭ قۇرىلعانىنا قارا­ماس­تان، باعانىڭ نەگە ءوسىپ جاتقاندىعىن سۇرادى. «قا­زىرگى كەزدە ءبىز اقمولا، قاراعاندى وبلىس­تارى­مەن تىعىز جۇمىس جاساۋدامىز. بارلىق ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىندا ورىن ۇسىندىق. اپ­تا سايىن ءداستۇرلى جارمەڭكە وتكىزەمىز. وعان قوس ءوڭىردىڭ بارلىق ءىرى تاۋار وندىرۋشىلەرى قاتىسادى» دەدى باس قالا باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى ق.ايتمۇحامبەتوۆ. 
–قوسمان قايىرتاي ۇلى، مەنىڭ سۇراعانىم باس­قا! – دەپ ونىڭ ءسوزىن ءبولدى پرەمەر. – «قاز­اگرو» ارقىلى قىرۋار اقشا ارنايى باعىت­تالدى، جوبالار ىسكە اسىرىلدى. بۇل جو­بالار قانداي تيىمدىلىك، ناتيجە بەرىپ وتىر؟ ازىق-تۇلىك بەلدەۋىنە ارنالىپ، قانشا جو­با جۇمىس جاساۋدا؟
بۇعان قالاباسىنىڭ ورىنباسارى ءۇنسىز قال­دى. ءبىراق ۇكىمەت تاراپىنان سۇراۋدان قۇ­تىلا الماسى ءسوزسىز. 
كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى ماسەلەنى قورى­تىن­دىلاعان پرەمەر-مينيستر نارىقتاعى باعا بويىنشا كەلىسۋ فاكتىلەرىن انىقتاپ، جازادان بۇلتارتپاۋدى تاپسىردى. «ءبىرىنشى كە­زەكتە قاجەتتى ونىمدەردىڭ جانە ءدارى-دار­مەكتەردىڭ باعاسىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەر­مەۋ ماسەلەسى ايرىقشا باقىلاۋدا بولۋى ءتيىس جانە باعالاردىڭ اۋىتقۋى بولعان جاع­دايدا دەر كەزىندە ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگىن باسا ايتامىن!» دەدى ول. 
ۇكىمەت جەتەكشىسى بارلىق اكىمدەرگە باعا­نىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ بويىنشا باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى تاپسىردى. ال اكىمدەردىڭ باعانى ءبىلۋ ءۇشىن بازارلاردى ارالاۋىن «پوپۋليزم» دەپ باعالادى. 
پرەمەر شەنەۋنىكتەرگە ەسەپ بەرۋ كەزىندە ناق­تى قانداي ءونىم بويىنشا ناقتى قانداي سە­بەپتەن باعانىڭ وسكەندىگىن ءتۇسىندىرۋدى جۇك­تەدى.
– قۋاندىق ءۋاليحان ۇلى، ءسىز جاڭا كارتوپ با­عا­سىنىڭ وسۋىنە الەمدىك نارىق جاعدايى اسەر ەتكەنىن ايتىپ جاتىرسىز! – دەدى ۇلتتىق ەكو­نوميكا مينيسترىنە قايىرىلعان باقىت­جان ءابدىر ۇلى. – بۇل كۇلكىلى ەمەس پە؟ ەگەر ەلەكتر قۋاتى قىمباتشىلىققا اكەلگەنىن ايت­ساڭىز، قانداي ونىمگە قالاي اسەر ەتكەنىن ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرە كەتىڭىز. بارلىق مەم­لەكەتتىك رەتتەۋشى ورگاندار – ءسىزدىڭ مي­نيستر­لىكتىڭ قۇرامىندا! ججم باعاسى بىلتىر ءوستى، بيىل سونىڭ قىمباتتاعانىن تاعى دا سەبەپ رەتىندە كورسەتىپ وتىرسىز. 
ياعني، بۇدان بىلاي اكىمدەرگە دە، بارلىق شە­نەۋنىكتەرگە دە ءۇستىرت وي، سالعىرت جۇمىسقا بوي ۇرۋعا جول بەرىلمەيدى. 
وركەندەۋ كىلتى – ەڭبەكتە
ۇكىمەتتىڭ وسى وتىرىسىندا «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020» جول كارتاسىنىڭ بيىلعى جىل­عى 9 ايداعى قورىتىندىسى جاسالادى. دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تا­مارا دۇيسەنوۆا ءوز ارىپتەستەرىن ەڭبەك نا­رىعىنداعى جاعدايمەن تانىستىرا كەتتى. مي­ءنيستردىڭ مالىمەتى بويىنشا، جۇ­مىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار سانى 111،9 مىڭ ادام، ونىڭ ىشىندە جۇمىس­سىز­دار قاتارى – 74،4 مىڭ ادام (66،5%)، ءوزىن-وزى جۇ­مىس­پەن قامتۋشىلار – 36،2 مىڭ (32،4%) جانە «سىرتتاي قىزمەتكەرلەر» – 1 258 ادام (1،2%). 
بۇل رەتتە 29 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ ۇلە­ءسى 47،4%، ايەلدەردىڭ جالپى ۇلەسى – 45،1%.
بۇعان قوسا، باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار بىلاي جىكتەلەدى: مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار – 3414 ادام، بالالار ۇيلەرىنىڭ تاربيە­لەنۋ­شىلەرى – 103 ادام، مەكتەپ، كوللەدج، جوو تۇلەكتەرى – 13 197 ادام.
باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى باعىتى بويىنشا 2016 جىلى شامامەن 39،4 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرا وتىرىپ، 5 096 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوز­دەلۋ­دە.
– وتكەن جىلدان اۋىسقان جوبالاردى ەس­كەرەر بولساق، 1 326 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بيىل قولعا الىنعان، ونىڭ ىشىندە 399-ى ەن­دىگى اياقتالدى. جاڭادان قۇرىلعان جۇمىس ورىن­دارىنا 18 039 ادام ورنالاستى، ونىڭ ءىشىن­دە جق – 2020 بويىنشا – 9 472 قاتىسۋشى نەمەسە جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 52،5%-ى. ەكىنشى باعىت اياسىندا 794 ادام كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن ۇيرەنۋگە ءمۇم­كىن­دىك الدى، 759-ى ءقازىردىڭ وزىندە وسى مۇمكىن­ءدى­گىن پايدالاندى. 5 384 ادام شاعىن نەسيە الدى، 2 975 ادام جەكە كاسىبىن اشتى. بيىل اۋىلدىق جەرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ ارقاسىندا قوسىمشا 3879 ادام قىزمەتكە ورنالاستى، – دەدى ت.دۇيسەنوۆا.
ال جول كارتاسىنىڭ ءۇشىنشى باعىتى بويىن­شا 5 210 ادام كاسىبي ۇتقىرلىق-مو-
بي­ل­­دىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەگىن وقۋ مۇمكىندىگىن ال­دى. ولار سونداي-اق تۇرعىلىقتى جەرىنە ءجا­نە جول اقىسىنا سۋبسيديا تۇرىندە مەم­لە­كەتتىك قولداۋعا يە بولدى. 3 761 قاتىسۋشى وقۋىن اياقتادى. 25،5 مىڭنان استام ماقساتتى توپ­تاردىڭ وكىلدەرى الەۋمەتتىك جۇمىس ورىن­دارىنا جانە جاستار پراكتيكاسىنا ورنا­لاس­تىرىلدى.
– بيىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىن­شا 699 ادام جوعارى ەكونوميكالىق الەۋەتى بار ەلدى مەكەندەرگە كوشىرىلدى، ونىڭ 63،2%-ى جاڭا مەكەنجايى بويىنشا جۇمىسپەن قام­تىلدى، – دەدى مينيستر.
– كەشەندى جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ايا­سىن­دا 2016 جىلى جۇمىسسىز جانە ءونىمسىز جۇ­مىس­پەن اينالىساتىن 417،2 مىڭ ادام قامتىلعالى تۇر. بۇل جالپى جۇمىسسىزداردىڭ 67،2%-ىن جانە ەلىمىزدەگى ءونىمسىز جۇمىسپەن قامتىل­عان­داردىڭ 22%-ىن قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا 313،5 مىڭ نەمەسە 75%-ى جۇمىسقا ورنالاس­تى­رىلدى، – دەپ سەندىردى مينيستر.
ءبىراق تا 2016 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانى بويىن­شا جۇمىسسىزدىق وتكەن جىلدىڭ ءساي­كەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا وزگەرىسسىز قال­عان (ياعني 5% دەڭگەيىندە). ويتكەنى داعدارىسقا باي­لانىستى كەيبىر كاسىپورىندار مەن جۇمىس ورىن­دارى جابىلۋدا. مينيستر حانىم «جۇ­مىس­پەن قامتىلعانداردىڭ سانى ەلىمىزدە 8 ميل­ليون 575،3 مىڭنان 8 ميلليون 484،9 مىڭ­عا ازايعانىن» مالىمدەدى. جۇمىسپەن قام­تىل­عان حالىقتىڭ قۇرامىنداعى ءوز بەتىنشە جۇ­مىس­پەن قامتىلعانداردىڭ ۇلەسى 27،0%-دان 25،7%-عا ازايدى. 
جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى «نۇرلى جول» جوبالارىنا تەك 3 305 ادامدى عانا، ين­دۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلا­ما­سى بويىنشا نەبارى 2 186 ادامدى جۇمىسقا تۇر­عىزعان. وڭىرلەر بويىنشا جاعداي كەلە­ءسى­دەي: قوستاناي وبلىسىندا وسى ورتالىقتار ارقىلى ييدب جوبالارىندا 9 ايدا نەبارى 21، بقو-دا – 23، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 42 ادام عانا جۇمىس تاپقان، – دەدى تامارا ءدۇي­سە­نوۆا. 
«نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا جۇ­مىس­پەن قامتۋ ورتالىقتارى اتىراۋ وبلى­سىن­دا تەك 56، اقمولا وبلىسىندا 72 ادامعا عانا «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» ۇسىنا العان. 
اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيسە-مي­ءنيسترى قايرات ايتۋعانوۆ ەلباسىنىڭ تاپسىر­ماسىمەن اۋىلدا بۇقارالىق كاسىپكەرلىكتى دا­مىتۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارىلىپ جاتقا­نىن باياندادى.
– ەلىمىزدە 675 مىڭنان استام ادام جەكە قو­راسىندا مال وسىرەدى. بۇل ادامي جانە ءون­دىرىستىك رەسۋرستاردىڭ وراسان زور الەۋەتى سا­نالادى، ەندەشە، ءبىز ولاردى اۋىل شارۋا­شى­لى­عى تاۋارلارىن وندىرۋگە كەڭ تارتۋعا ءتيىسپىز. ويتكەنى ەت پەن ءسۇتتىڭ 70-80 پايىزى جەكە قو­سال­قى شارۋاشىلىقتارىندا وندىرىلەدى، ءبىراق وسىنشا كولەم قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنە جەتپەيدى. جەكە ادامداردىڭ ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋ ماسەلەلەرى شەشىلمەگەن. ال وتاندىق وڭدەۋ كاسىپورىندارى ورتاشا ەسەپپەن تەك 60 پايىزعا عانا جۇكتەلگەن، – دەگەن ءبىرىنشى ۆيسە-مينيستر بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى (جقش) كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ قولعا الىنىپ جات­قانىن جەتكىزدى.
اشم وسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ار­قىلى الداعى ءۇش جىلدا تاۋارلىق وندىرىسكە 200 مىڭنان استام جقش-نى تارتۋدى، 70 مىڭ­نان استام تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋدى، سون­داي-اق وڭدەۋ كاسىپورىندارىن 85-90 پايىزعا دەيىن جۇكتەۋدى جوسپارلاۋدا. 
بيىلعى جىل سوڭىنا دەيىن 150 اۋىل شارۋا­شىلىعى كووپەراتيۆى قۇرىلاتىنى حا­بارلاندى: ولار 99 ءسۇت قابىلداۋىش پۋنكتى جانە 2 مىڭنان استام وتباسىلىق بورداقىلاۋ الاڭ­دارىن بىرىكتىرمەك. بۇل ىسكە 15 مىڭداي جقش تارتىلادى ەكەن. 
–كرەديتتەۋ ءۇشىن مىندەتتى شارت – جقش-نى جەكە كاسىپكەرلىككە كوشىرۋ. جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى اياسىندا 25،6 ميلليارد تەڭ­گە بولىنەدى. «قازاگرو» تاراپىنان قو­سىم­شا 10 ميلليارد تەڭگە جارنا تارتادى. 2017 جىلعى كرەديتكە دەگەن قاجەت­تىلىك 42 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ونىڭ 22 ميل­لياردىن جول كارتاسى، قالعان 20 ميل­لياردىن «قازاگرو» قامتيدى. وسىلايشا، قار­جىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلدى، – دەدى ق.ايتۋعانوۆ. 
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ق.ءبيشىم­بايەۆ ءوڭىرارالىق جانە وڭىرلىك ەڭبەك كوشى-قو­نىن تەڭگەرىمگە كەلتىرۋ ماسەلەسىنە توقتالدى: ءبىز ەلباسىنىڭ تاياۋدا قويعان مىندەتتەرىن ورىن­داۋعا دا باسا كوڭىل بولۋدەمىز. ەلىمىزدە شا­مامەن 2،2 ميلليون ادام ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قام­تۋشى سانالادى. ونىڭ 400 مىڭدايى – شا­عىن بيزنەسى بار جەكە كاسىپكەرلەر. ءبىزدىڭ ماق­ساتىمىز – بيزنەستىڭ جول كارتاسى اياسىن­دا ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار اراسىندا بيزنەسمەندەر سانىن ارتتىرۋ. ول ءۇشىن ميك­روكرەديتتەۋ تەتىكتەرى ارقىلى جاع­داي جا­سا­لادى» دەدى مينيستر. ونىڭ ايتۋىن­شا، ەڭ قۇرى­عاندا 9 سىنىپ بىتىرگەن ءار­ءبىر ازاماتقا جۇ­مىسشى ماماندىعىن تەگىن يگەرۋگە ءمۇم­كىن­دىك ۇسىنىلادى. 
ينۆەستيسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك ءوز ارىپتەسى ت.دۇيسەنوۆا كەل­تىرگەن سانداردى راستادى: «راسىندا، يندۋست­ريالاندىرۋ جوبالارىندا جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى جىبەرگەن تەك 2 100 ادام عانا ەڭبەك ەتۋدە. بۇعان سەبەپ – ييدب جوبالارى، نە­گىزىنەن، جوعارى بىلىكتى، بەلگىلى ءبىر تەحنولو­گيامەن جۇمىس ىستەي بىلەتىن جۇمىسشىلاردى تالاپ ەتەدى. 
ماڭگىلىك ەل – جۇرتىنا جاققان مەملەكەت
قازاقستان كوشباسشىسى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى جەتىلدىرۋ بويىنشا ءبىرقاتار ماڭىزدى مىندەت قويعان بولاتىن. ۇكىمەت وتىرىسىندا وسى ماسەلە دە جەكە قارالدى.
– مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باستى مىندەتى – حالىققا قىزمەت كورسەتۋ. ونىڭ بارىنشا سا­پالى ءارى وڭاي كورسەتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ­ءدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەلباسى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. وسى باعىتتا ەل يگىلىگى ءۇشىن قىرۋار ءىس-شارا جۇزەگە اسۋدا. مىسالى، جەكە كۋالىكتى الۋ بۇرىن ءبىر ايعا سوزىلسا، ءقازىر قۇجات ەكى كۇندە دايىن بولادى. جانە تىركەۋ ورنىنا قاراماستان، كەز كەلگەن قالادان قۇجاتىن الا الادى. وسىلايشا، حالىقتىڭ ۋاقىتى عانا ەمەس، قارجىسى دا ۇنەمدەلىپ وتىر! – دەدى اقپارات جانە كوممۋنيكاسيالار ءمينيسترى داۋرەن ابايەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە قىز­مەتتەردىڭ ءبىرى – قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋ­شىلىق تۋرالى انىقتاما. «بۇرىن 7 كۇن ىشىندە بەرىلەتىن وسى قۇجاتتى قا­ءزىر ساناۋلى مينۋت ىشىندە الۋعا بولادى. كا­سىپكەرلىك ءۇشىن جاسالعان جەڭىلدىكتەر دە اسا قوماقتى. بارلىق ليسەنزيا تۇرلەرىن الۋعا بۇرىن 30 كۇن كەتىپ، ول ءۇشىن تالاي قۇجات جي­ناۋ­عا تۋرا كەلەتىن. ءقازىر «ەلەكتروندىق ۇكى­مەت» پورتالى ارقىلى ونى 15 كۇن ىشىندە ءجۇ­زە­گە اسىرۋعا بولادى» دەگەن مينيستر مۇنداي مىسالداردىڭ كوپ ەكەندىگىن قاپەرگە سالدى. 
سونداي-اق د.ابايەۆ قازاقستاندا «ەلەكت­روندىق ۇكىمەتتىڭ» ينفراقۇرىلىمى تولى­عىمەن جاساقتالعانىن حابارلادى. پورتالدى پايدالانۋشىلار سانى 5،5 ملن-نان استام ادامدى نەمەسە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تۇر­عى­دان بەلسەندى تۇرعىندارىنىڭ 61%-ىن قۇراي­دى. پورتال ارقىلى 147 ملن-نان استام ەلەكترون­دىق قىزمەت كورسەتىلگەن. پورتال ارقىلى ءتو­لەنگەن ترانزاكسيانىڭ جالپى سوماسى 23،5 ملرد تەڭگە. نەگىزىنەن، بۇلار – ايىپ­پۇلدار مەن سالىق تولەمدەرى.
مينيستر «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراسياسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىرا كەتتى. جۇرگىزىلگەن وڭتايلاندىرۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك كورپوراسيانىڭ فرونت-وفيستەرىنىڭ سانى 270-تەن 353-كە دەيىن ءوسىپ، باسقارۋشىلىق قىزمەتكەرلەر سانى 47،7% قىسقاردى. 126 عيمارات وڭتايلان­دى­رىل­دى. مەملەكەتتىك كورپوراسيا ارقىلى ەن­ءدى­گى 25 ملن-نان استام قىزمەت كورسەتىلىپتى. 
ءۇيدىڭ جىلىلىعى – ءومىردىڭ جايلىلىعى
ەل باسشىلىعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا باسا كوڭىل ءبولىپ وتىر. كەشەگى ۇكىمەت وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە بۇل تاقىرىپ جەكە ماسەلە رە­تىندە ەنگىزىلىپتى. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمبايەۆ جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق تۋرالى بايانداي وتىرىپ، «پروبلەمالى» ءوڭىر­لەردى اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر ءوڭىر­لەردە قوسىمشا شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىن ءتۇيىندى تۇيتكىلدەر بار. 
اتاپ ايتقاندا، سەمەيدە «تەپلو­كوممۋن­ەنەر­گو» كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنا تۇ­تىنۋ­شىلار وتكەن قىستان شامامەن 354 ميل­ليون تەڭگە قارىز بولىپ قالىپتى. 
سونداي-اق قاراعاندى وبلىسىندا تە­ءمىر­تاۋعا قاتىستى ماسەلە ساقتالۋدا: ماتەريال­دار­دىڭ كەش جەتكىزىلۋى سالدارىنان «ارسەلور ميتتالتەميرتاۋ» جەو-نىڭ №1 تۋربيناسى مەن №1 قازاندىقتى كۇردەلى جوندەۋدى اياقتاۋ مەرزىمىن بيىلعى قازان ايىنىڭ ورتاسىنا جىل­جىتقان. ال №2 قازاندىقتى جوندەۋ 30 قىر­كۇيەكتەن 25 جەلتوقسانعا قالدىرىلىپتى. «ياع­ني، جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعاندا، تەمىر­تاۋ­دا نەگىزگى قۇرال-جابدىقتىڭ رەزەرۆى قامتا­ما­سىز ەتىلمەيدى!» دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى ق.بوزىمبايەۆ. 
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى شىم­كەنتتە «1 ميلليارد 686 ميلليون تەڭگە قارىزدىڭ قوردالانىپ قالۋىنا بايلانىستى» بيىلعى جىلدىڭ 21 تامىزىنان شىمكەنت جەو-عا گاز جەتكىزۋ توقتاتىلعان. 
بۇگىن ۇكىمەت باسشىسى قارجى مينيسترىنە 1،9 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبولۋ تۋرالى تاپ­سىرما بەردى. بۇل 5 وڭىرگە كومىر مەن مازۋت الۋ­عا باعىتتالادى. شىمكەنتتە ەڭ ۇلكەن قا­رىز جيناقتالىپ قالدى. ارينە، بۇل وڭتۇستىك قوي، ۋاقىت ءالى بار. ءبىراق وقو اكىمىنە شارا قابىلداۋ جۇكتەلدى. قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى اكىمدەرىنە دە تاپسىرما بەرىلدى. وسى ءۇش ءوڭىر عانا ءقاۋىپ تۋعىزادى. باسقاسىنىڭ ءبارى كەستە بويىنشا جۇرۋدە، – دەپ قورىتتى ءسوزىن قانات بوزىمبايەۆ.
اۋىل – تاۋەلسىزدىك تىرەگى
قازاق اۋىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق مە­رەيتويىنا كەرەمەت تارتۋ جاساعالى تۇر. ونىڭ ءمان-جايىن ۇكىمەت مۇشەلەرى كۇن ءتار­ءتىبىنىڭ بەسىنشى ماسەلەسىن قاراعاندا ءبىلدى. اشم دەرەگىنشە، قازاقستاندا بيىل 22 ميل­ليون توننادان استام استىق جينالعالى تۇر. بۇل – ءبىر جارىم ميللياردتاي پۇت دەگەن ءسوز! 
– بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىل­دارى­نىڭ ەگىس القابى شامامەن 21،7 ملن گەكتاردى قۇرادى، – دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيسە-مينيسترى قايرات ايتۋعانوۆ. – بۇل بىل­تىر­عى كولەمنەن 445،1 مىڭ گەكتارعا ارتىق. جال­پى ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمىندە ءداندى-دا­قىلد­اردىڭ ۇلەسى – 15،4 ملن گەكتاردى، ماي­لى داقىلدار – 2 ملن گەكتاردى، باقشالىق ءونىم­­دەر مەن كارتوپ – 426،7 ملن گەكتاردى قۇراي­­دى. قانت قىزىلشاسى 12،9 مىڭ گەكتار، ماق­تا 109،6 مىڭ گەكتار اۋماققا ەگىلگەن.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا جاپ­پاي ەگىن ورۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتىر. 20 قىر­كۇيەك­تەگى جاعداي بويىنشا 11 078،9 مىڭ گەك­تار ەگىن ورىلىپ، 16،5 ميلليون تونناسى ەن­دىگى باستىرىلدى. بۇل بارلىق ەگىن القا­بى­نىڭ 72%-ى. ەلىمىزدىڭ استىقتى وبلىستارىندا (قوس­تاناي وبلىسى، اقمولا وبلىسى، سقو) 7،5 ملن گەكتاردان اسا اۋماق ورىلدى جانە جي­ناۋ ناۋقانى جالعاستىرىلۋدا. 
ايحان ءشارىپ