كەزىندە 1920 جىلى بۇتكىل كسرو-نى دۇرىلدەتكەن گوەلرو جوسپارى دا بۇگىندەرى 95 جىلدىق مەجەگە تاياپتى. بۇل جوسپاردىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز دا ەنەرگيا مەن جارىققا، قۋات پەن جىلۋعا كەنەلگەنى راس. اتى-شۋلى اقسۋ، جامبىل، قاراعاندى ايماقتىق جىلۋ ەلەكتر ستانسيالارى، قاپشاعاي، ءشۇلبى، بۇقتىرما، وسكەمەن گەس، الماتىداعى شاعىن گەس-تەر كاسكادى سالىنىپ، قالالار مەن كەنتتەرىمىزدى جارىقتاندىردى، ونەركاسىبىمىزدى العا باستىردى. ال، وتكەن عاسىردىڭ 80ء-شى جىلدارىنداعى ەكىباستۇز ماەس بۇكىلوداقتىق قۇرىلىس بولعانى ءمالىم. قالالارىمىزداعى جارىق نۇرى مەن جىلۋ، ىستىق سۋ بەرەتىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. مىنە، تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا قوس مۇشەل – 24 جىل تولدى. وسى كەزەڭ ىشىندە ەلىمىز ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىن جويا الدى ما؟ ەندى وسىعان كەلەيىك.
ەلباسىنىڭ بىلتىرعى جىلعى «نۇرلى جول –بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىندا اتاپ ءوتكەنىندەي، ەلىمىزدەگى ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى ءىسپەتتى ەنەرگەتيكانى دامىتۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە بالقاش جەس-ن، ەكىباستۇز №2 ماەس-نىڭ ءۇشىنشى ەنەرگيا بلوگىن سالۋ، الماتى ەلەكتر ستانسيالارىن قايتا قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇرناعى جىلدارى شارىن وزەنىندەگى قۋاتى 300 مۆت-تىق مويناق گەس-ى ىسكە قوسىلدى. بۇل ستانسيا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق 500 كۆ-تىق الما قوسالقى ستانسياسى پايدالانۋعا بەرىلدى، بۇل دەگەنىمىز — الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى جەتىسپەۋشىلىكتەرىن تولتىرادى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان ەكونوميكاسى ەلەكتر تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ورتاشا العاندا جىلىنا 5-7 پايىزعا وسۋىمەن قارقىندى دامىپ كەلەدى. الدىمىزدا ەلىمىزدىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا ەلەكتر ستانسيالارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ، ۇلتتىق جانە وڭىرلىك ەلەكتر توراپتارىن دامىتۋ مىندەتتەرى تۇر. قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا 2015 جىلعا قاراي ەلىمىزدە 125 ملرد. كۆتساع. كولەمىندە، 5 ملرد. كۆتساع. دەيىن ەكسپورتتىق الەۋەتىمەن جانە 10 ملرد. كۆتساع. شەيىن ترانزيتتىك الەۋەتىمەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسىن ستراتەگيالىق دامىتۋدىڭ ناقتى جوسپارى بار، وندا سالىنعان ينۆەستيسيالاردىڭ دەڭگەيىنە قاجەتتى جوبالار بويىنشا ناقتى مەرزىمدەر انىقتالعان. ۇكىمەت بۇل جوسپارلاردى قولداپ وتىر. وسى ۇدەرىستە «سامۇرىق-قازىنا» اق ەلەۋلى ءرول اتقارادى، مۇنىڭ ارقاسىندا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا رەسۋرستىق الەۋەت قالىپتاستى.
سونىمەن بىرگە جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىنە بايلانىستى ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسىنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن ەسكەرسەك، قازىرگى كۇننىڭ وزىندە بۇل سالانى 2030 جىلعا دەيىنگى پەرسپەكتيۆادا دامىتۋ ماسەلەلەرىن قاراۋ قاجەت. بۇل كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرىندە، اتاپ ايتقاندا، قوستاناي، پاۆلودار، قاراعاندى وبلىستارىندا، رەسپۋبليكامىزدىڭ باتىسى مەن وڭتۇستىگىندە كەم دەگەندە قۋاتى 1000-2000 مۆت بولاتىن التى ءىرى جىلۋ ەلەكتر ستانسياسىن سالۋ قاجەت.
بۇرناعى جىلى قۇنى 365 ملن. دوللار تۇراتىن «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» ءترانزيتىنىڭ ەكىنشى جەلىسىن سالۋ بويىنشا كۇزگى-قىسقى ماۋسىم باستالعانشا 3 تەلىمنىڭ العاشقى «وقماەس-شۋ» تەلىمىن پايدالانۋعا ەنگىزۋ ىسكە اسىرىلدى. بۇل الماتى ەنەرگيا تورابى بويىنشا قۋات رەزەرۆىن 100 مۆت-قا ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وتكەن جىلدارى ارا قاشىقتىعى 1098 شاقىرىمعا سوزىلاتىن جەلىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ، وڭتۇستىك باعىتتاعى ەنەرگيا بوساتۋ قابىلەتى 650 مۆت-قا ارتتى. سونداي-اق «سولتۇستىك قازاقستان-اقتوبە وبلىسى» ءوڭىرارالىق ەلەكر جەتكىزۋ جەلىسىن سالۋ اياقتالدى. وڭىرگە ەنەرگەتيكالىق بالاما بەرەتىن وسى سەرپىندى جوبادا «KEGOC» اق تەحنيكالىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىردى.
قازاقستاندا سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جاڭعىرمالى كوزدەرىن پايدالانۋ ماسەلەسى نەعۇرلىم وزەكتى بولىپ وتىر. بۇل ماسەلە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ارتۋىنان، ورگانيكالىق وتىندى پايدالانۋدىڭ ەكولوگيالىق سالدارىنان، سونداي-اق ەنەرگيا تاسىمالداۋعا باعانىڭ كوتەرىلۋىنەن تۋىندادى. وسىلار قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى ازىرلەگەن «جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا قارالادى. زاڭنامالىق بازا بولماي جەل ەنەرگياسى مەن شاعىن وزەندەردىڭ ەنەرگياسىن پايدالانۋ جونىندەگى جوبالار ينۆەستورلاردى قىزىقتىرمايدى. ەلىمىزدەگى گيدروالەۋەت جالپى قۋاتى 1450 مۆت-قا دەيىن گەس سالۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وڭىرلىك جەل ەنەرگەتيكاسى (اسىرەسە جوڭعار قاقپاسىنىڭ جەل وتىنە قويىلاتىن ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلار) كوپ ماسەلەنى شەشەتىن بولار ەدى. بۇل مۇعداردا ءوز ەلىمىزدەگى، سونداي-اق شەت ەلدەردەگى (ماسەلەن، فرانسيا) ۇزدىك تەحنولوگيالار مەن ونەرتابىستاردى پايدالاناتىن بولدىق. قازىرگى تاڭدا «KEGOC» اق استاناداعى «ەكسپو-2017» باعدارلاماسىنا بەلسەنە اتسالىسىپ، ءوز جوبالارىن ەندىرۋگە كۇش سالۋدا.
ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جونىندەگى ارنايى ۋاكىلەتتى ورگاندى، ەنەرگيا ۇنەمدەۋ قورىن قۇرۋدى، ەنەرگيا تۇتىنۋ نورماتيۆتەرىن اسىرعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك شارالارىن ەنگىزۋدى جانە ەنەرگيا رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن بەكىتۋدى كوزدەيتىن «ەنەرگيا ۇنەمدەۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكسياسى ازىرلەندى. وندىرىستىك جانە كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق سەكتورلاردا ۇلەستىك ەنەرگيا تۇتىنۋدى تومەندەتۋگە، جالپى ۇلتتىق ءونىمدى ازايتۋعا ەكونوميكالىق نەگىزدەلگەن ەنەرگيا ۇنەمدەۋ الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جونىندە جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەنۋدە. بۇدان باسقا ۇكىمەت ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىرلەسە وتىرىپ، ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگى جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرۋعا ينۆەستيسيا سالۋدى كوزدەيتىن «تۇراقتى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن» ازىرلەدى. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسە وتىرىپ ارنايى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ قورىن قۇرۋ جونىندەگى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋعا قوماقتى ۇلەس قوساتىن قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ جۇيەلىك وپەراتورى رەتىندە «KEGOC» اق-نى ەۋروپالىق دەڭگەيدەگى كومپانيالار قاتارىنا قوسۋ جوسپاردا بار. وسى باعىتتاعى جۇمىس بويىنشا ناتيجە دە بارشىلىق.
ءبىز ءبىرتۇتاس ەنەرگيا جۇيەسىن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ جانە سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە اتقارىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى كوكتەي شولىپ وتتىك. تازا وندىرىستىك قىرلاردان باسقا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى كومپانيانى جوعارى دەڭگەيدە كورپوراتيۆتىك باسقارۋ بولىپ تابىلادى، نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە سوڭعى ەكى جىلدا ەنگىزىلگەن مەنەدجمەنت جۇيەسى دەپ ايتا الامىز. «KEGOC» اق–نىڭ قىزمەتىن بارلىق قىرلارىمەن ءتيىمدى باسقارۋعا باعىتتالعان بىرىكتىرىلگەن جۇيەنى ەنگىزگەندىگىمىزدى جانە سەرتيفيكات العانىمىزدى ايتقىمىز كەلەدى.
«KEGOC» اق – قازاقستانداعى Standard & Poors اگەنتتىگىنەن ازىرگە جاريا ەمەس تۇردە كورپوراتيۆتىك باسقارۋ رەيتينگىن العان ساناۋلى كومپانيالاردىڭ ءبىرى. «سامۇرىق-قازىنا» اق–نىڭ قولداۋىمەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ، باسقارۋشىلىق ەسەپتەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، وپەراسيالىق جانە باسقارۋ پروسەستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ، تاۋەكەل مەنەدجمەنتى، باسقارۋ جانە قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋدىڭ قازىرگى زامانعى جۇيەسىن ەنگىزۋ سالالارىندا ەلەۋلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ەنەرگەتيكانى جاڭعىرتۋ 90-شى جىلداردى باسىنان وتكەرە وتىرىپ، تۇبەگەيلى نارىقتىق رەفورمالارعا، سالالاردى قايتا جاڭارتۋ اينالىمىنا جاقىندادى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىمەن جانە ەكونوميكانىڭ الدىندا قويىلعان مىندەتتەرمەن نەگىزدەلگەن. الايدا، سوڭعى جىلدارى بۇل سالادا ماڭىزدى وندىرىستىك، قارجى جانە باسقارۋ پروبلەمالارىنىڭ كەشەنى قۇرىلدى. ولار پروبلەمالاردى تەز ارادا جانە جۇيەلى تۇردە شەشۋدى تالاپ ەتەدى.
ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – ەكونوميكا مەن ەنەرگەتيكانىڭ دامۋ قارقىنىنداعى سايكەسسىزدىك.
بۇگىنگى كۇنى قولدا بار ەلەكتر تەحنيكالىق قۋات جىلدام ءورىس العان ەنەرگيانى تۇتىنۋدى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتە المايدى. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى، اسىرەسە، قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە، كولەمدى ەكونوميكالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جولىندا كەدەرگى بولۋدا. ەگەر ءبىز ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالانى وسى جاعدايدان شىعارۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتاتىن بولساق، مەملەكەت بۇعان بەيتاراپ قاراي المايدى.
ەنەرگيا كەشەنى ءۇشىن پارمەندى جانداندىرۋ شارالارى مەملەكەتتىك ەلەكتر ەنەرگەتيكا اكتيۆتەرىن ءبىرىڭعاي باسقارۋشى قۇرىلىم – «سامۇرىق-ەنەرگو» ەنەرگەتيكالىق كومپانياسىنىڭ قولىندا شوعىرلاندىرۋ بولىپ تابىلادى. ماقساتىمىز – ونىڭ وندىرىستىك، ەڭ باستىسى، ينۆەستيسيالىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە كومەكتەسۋ.
ەلباسى مەن ۇكىمەتتىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس، «سامۇرىق-ەنەرگو» ەكى باسىم باعىت بويىنشا بەلسەندى تۇردە ارەكەت ەتەدى. ءبىرىنشىسى – سالادا ۇيلەستىرىلگەن مەملەكەتتىك ساياساتقا جاعداي تۋعىزاتىن مەملەكەتتىك ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق اكتيۆتەردى ءتيىمدى باسقارۋ. ەكىنشىسى – جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرگىش قۋاتتى جاڭعىرتۋ جانە جاڭا وندىرگىش قۋاتتى سالۋ. ەنەرگەتيكانى جاڭعىرتۋ تۋرالى ايتا كەلە، ءبىز تەك قانا تەحنيكالىق نەمەسە شاعىن وندىرىستىك تەتىكتەردى عانا ەمەس، سونداي-اق ىشكى جانە سىرتقى كورپوراتيۆتىك ورتانى جاقسارتۋدى، باسقارۋدى جەتىلدىرۋدى، حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەندىرۋدى، بيزنەس-پروسەستەردى وڭتايلاندىرۋدى، ايقىندىقتى كۇشەيتۋدى، ەسەپ بەرۋدى، ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىنىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىقپالداستىعىن تۇسپالدايمىز.
ءقازىر وڭتۇستىك قازاقستاندا جانە ءىشىنارا الماتى وڭىرىندە ەنەرگيانىڭ تاپشىلىعى جونىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىر. پروبلەمانىڭ ءتۇپ-تامىرى – ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە وندىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ جانە ترانسفورماتورلىق قۋاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. ولاردىڭ ەسكىرۋى جانە كەڭەس زامانىنان كەلە جاتقاندىعى، ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ وندىرىستىك-اۋماقتىق ەرەكشەلىكتەرى احۋالدى قيىنداتا ءتۇسىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، نەگىزگى ءوندىرۋشى قۋات ورنالاسقان سولتۇستىك وڭىرلەردە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ بەلگىلى شامادا ارتىقتىعى بايقالادى، سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا ونىڭ وڭتۇستىكتەگى تاپشىلىعىن بايقايمىز. مىسالعا، الماتىدا – ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ ءۇشىن ترانسفورماتورلىق قۋاتتىڭ ەلەۋلى تۇردە جەتىسپەۋشىلىگى. بۇدان باسقا، بيزنەس-پروسەستەردىڭ ناشار باسقارىلۋى، رەتتەلمەۋى، قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى، ينۆەستيسيالىق رەسۋرستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردىڭ ەكونوميكالىق ءتيىمدىلىگىنە تەرىس اسەرىن تيگىزۋدە.
وڭتۇستىك وڭىرلەردە ەنەرگيا تاپشىلىعىن نەگىزدەيتىندەي تاعى ءبىر قىرىن ايتا كەتەيىك. ونى تولىقتىرۋ ءۇشىن ەنەرگيانى بىزگە قىرعىزستاننان جانە تاجىكستاننان ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. الايدا، بۇل جەتكەرۋلەر ورتالىق ازيانىڭ گيدرورەسۋرستارىن پايدالانۋ ماسەلەلەرىنىڭ رەتتەلمەۋى سەبەپتى، تۇراقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرعان جوق. سۋ-ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمنىڭ بۇزىلۋى جانە ەلدەردىڭ سۋدى ءتيىمسىز پايدالانۋى جەرگىلىكتى گيدروەلەكتر ستانسيالارىنىڭ جۇمىسىندا تەحنولوگيالىق بۇزىلىستاردىڭ بولۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. ءسويتىپ، قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا ەنەرگەتيكالىق داعدارىس پايدا بولدى. ال، كورشىلەس ەلدەردەگى قيىن ەنەرگەتيكالىق احۋال قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە ەنەرگيا تاپشىلىعى پروبلەماسىن قيىنداتا تۇسۋدە.
وسى ماسەلەلەردى تياناقتى شەشۋ تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋدا جانە ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىنداردى باسقارۋدىڭ قازىرگى زامانعى قاعيدالارىن تەز ارادا ەنگىزۋدە بايقالادى. جاڭعىرتۋ دەگەنىمىز جاڭا ءوندىرۋشى قۋاتتى ەنگىزۋ جانە قولدانىستاعىلارىن قايتا قۇرۋدى بىلدىرەدى. كەلەشەكتە – بالقاش جەس-ن ىسكە قوسۋ، ەكىباستۇز №2 ماەس-دەگى ءۇشىنشى ەنەرگيا بلوكتى سالۋ، الماتى ەلەكتر ستانسيالارىن قايتا قۇرۋ تۇر. ولار وڭتۇستىكتى ەلەكترمەن جابدىقتاۋدىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار، ەلەكتر كوزدەرىن زاڭسىز قوسىپ الۋ ارەكەتتەرىن انىقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋىدە. ەگەر ءبىز الماتى وبلىسىندا 20 پايىزعا دەيىن جەتىپ وتىرعان نورمادان تىس ەلەكتر شىعىندارىنىڭ كورسەتكىشىن تومەندەتەتىن بولساق، وندا ەنەرگيا تاپشىلىعى دا قىسقاراتىن بولادى. ەكىنشى باعىت – بۇل ترانسفورماتور قۋاتىن جۇيەلى تۇردە كوبەيتۋ، ەسكىرگەندەرىن اۋىستىرۋ، جاڭا قوسالقى ستانسيالاردى سالۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى اپك تەڭگەرىمىندە 200-دەن استام قوسالقى ستانسيا بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى 30 جىل بويى قولدانىلعان. بۇل جەلى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە اسەرىن تيگىزۋدە. وتكەن عاسىردىڭ 50-60 جىلدارىنداعى جوبالار بويىنشا قۇرىلعان اپك جەلىلەرىنىڭ جابدىعى قاي جاعىنان الساڭىز دا ەسكىرىپ توزعان. ال، ەنەرگەتيكالىق ءوندىرىستىڭ بارلىق الەۋەتىن تابىستى جاڭعىرتۋ ءۇشىن جانە ەنەرگيا تاپشىلىعى پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ باستى شارتى – ينۆەستيسيا تارتۋ. كاپيتال سالۋدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى جاڭارتۋ جانە جاڭا ەلەكتر ستانسيالارىن، ترانسفورماتورلىق قوسالقى ستانسيالاردى، ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋ اۋقىمدى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. اپك-نى قوسا العاندا، ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردىڭ وزدەرىنىڭ دە ينۆەستيسيالىق مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. اپك وبەكتىلەرىن قايتا قۇرۋدا ماڭىزدى كومەكتى الماتى اكىمدىگى جاساۋدا. 2009 جىلدان باستاپ اپك ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ تاريفىنە ينۆەستيسيالىق قۇرامىن ەنگىزۋ جونىندەگى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وكىنىشكە قاراي، قازىرگى كەزدەگى ەنەرگەتيكاداعى تاريفتىك ساياسات كاسىپورىنداردىڭ ورنىقتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان جوق، ول جابدىقتارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ جانە قايتا قۇرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى. كومپانيا ءۇشىن ينۆەستيسيا كوزدەرىنىڭ ءبىرى «سامۇرىق-ەنەرگونىڭ» اكتيۆتەرىن KASE-گە جانە حالىقارالىق قور نارىعىندا ورنالاستىرۋ بولۋى ءتيىس. KASE وتاندىق ۇلتتىق زەينەتاقى قور قاراجاتتارىن تارتۋ ءۇشىن دە الاڭ بولا الادى. بۇل نۇسقالاردى قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز قاراستىرۋدامىز. قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن ورنىقتى، تۇراقتى دامۋ اۋماعىنا شىعارۋ جەكەمەنشىكتى قوسا العاندا، ينۆەستيسيا تارتۋ تەتىكتەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس؛ مەملەكەتتىڭ، قوعامنىڭ جانە ەنەرگەتيكالىق سۋبەكتىلەردىڭ ءمۇددەسىن ەسكەرەتىن تەڭگەرىمدەلگەن تاريف ساياساتىن ءجۇرگىزۋ؛ ەلەكترمەن جابدىقتاۋ تەحنولوگياسىن جان-جاققا تاراتۋ. بۇل رەتتە ينۆەستيسيالىق تارتىمدىلىق كەپىلى رەتىندە ۇزاق مەرزىمدى تاريف ساياساتى قىزمەت ەتەدى. ول ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەلەكتر ەنەرگياسىنا بەلگىلەنگەن باعالاردىڭ ءوسۋىن، كومپانياداعى ايقىندىلىقتىڭ، اشىقتىقتىڭ جانە ەسەپ بەرۋشىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن جورامالدايدى.
ال ەندى اتوم ەلەكتر ستانسياسىن (اەس) سالۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق، ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، بۇل ءالى ەرتە. ويتكەن سەبەبى بىزدە ەنەرگيا كوزدەرى بارشىلىق. بۇگىندەرى جاڭارتىلمالى ەنەرگيا كوزدەرى جوعارىدا ايتىلعانداي بوي تۇزەپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە يادرولىق ەنەرگيانىڭ زاردابىن كەزىندە ەل-جۇرتىمىز تارتۋداي-اق تارتقان ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان اەس سالۋدى توقتاتا تۇرعان ءجون، ءبىراق تا ۋراندى بايىتۋ جونىندەگى رەسەيلىكتەرمەن جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
قورىتا كەلگەندە، ءقازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاڭا ەنەرگەتيكالىق قۋات قۇرىلىسى – بالقاش جەس، ەكىباستۇز ماەس-2 ەنەرگيا بلوگىن سالۋ جونىندەگى كولەمدى جوبا ازىرلەنۋدە. سونىمەن بىرگە، وزىمىزگە ورتالىق ازيانىڭ نارىعىندا بەلسەندى ساياسات جۇرگىزۋ كەرەك. ءبىز قىرعىزستانداعى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى قامباراتا گەس-ىن سالۋعا قاتىسۋىمىز جونىندەگى ماسەلەلەردى پىسىقتاۋعا كوشتىك. بۇل بىزگە اكتيۆتەردى شوعىرلاندىرۋدى، ەكسپورتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدى، وڭتۇستىكتە ەلەكترمەن جابدىقتاۋعا بايلانىستى جاعدايلاردى تۇراقتاندىرۋدى، سونداي-اق جاڭا پەرسپەكتيۆالىق ەنەرگيا كوزدەرىنە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ كەلەشەگى ايقىن دا ايعاقتى، كوتەرەر جۇگى دە سالماقتى دا جان-جاقتى.
بۇگىندەرى 40 مىڭنان استام قازاقستاندىقتار كومپانيانىڭ اكسيونەرلەرى اتاندى. كومپانيا ستراتەگيالىق وبەكتىگە جاتقىزىلاتىن جانە 24،9 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىسىن، 77 تىرەكتىك قوسالقى ستانسياسى مەن ۇزىن سانى 4،8 مىڭ ەڭبەككەردى قامتيتىن ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنىڭ (ۇەت) مەنشىك يەسى بولىپ تابىلادى. بۇعان قوسا «KEGOC» اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەءسىنىڭ جۇيەلىك وپەراتورى بولىپ تابىلادى جانە وسىعان بايلانىستى قازاقستاننىڭ كاسىپورىندارى مەن تۇرعىندارىن ۇزدىكسىز ەلەكترمەن جابدىقتاۋ رەتىندەگى ماڭىزدى مىندەتتى شەشەدى. وسى مىندەت شەڭبەرىندە ءبىزدىڭ ەنەرگەتيكتەر مىناداي ينۆەستيسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرادى: قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەلەكتر تورابىن جاڭعىرتۋ، II كەزەڭ؛ پاۆلودار ەنەرگيا ءتۇيىنىنىڭ قازاقستان بەج-مەن بايلانىسىن كۇشەيتۋ؛ 500 كۆ «ەكىباستۇز – شۋلبا گەس (سەمەي) – وسكەمەن» جانە «شۋلبا گەس (سەمەي) — اقتوعاي -تالدىقورعان – الما» جەلىلەرىن سالۋ. سوڭعى ەكى («ەكىباستۇز-سەمەي-وسكەمەن» جانە «ءشۇلبى گەس (سەمەي) – اقتوعاي-تالدىقورعان-الما») جەلىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلۋدا جانە «شىعىستىق ترانزيت» دەپ اتالاتىن «500 كۆ سولتۇستىك-شىعىس-وڭتۇستىك ءاج ءترانزيتىن سالۋ» جوباسىنىڭ قۇرامداستارى بولىپ تابىلادى. بۇل جوبا شەڭبەرىندە جالپى 1700 كم ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىسى (ولاردىڭ ىشىندە: 500كۆ ءاج – 1500 كم جانە 220 كۆ ءاج – 200 كم) جانە 500 كۆ كەرنەۋ سىنىبىنداعى ءۇش مۇلدەم جاڭا قوسالقى ستانسيا سالىنادى.
جوسپار ايقىن، جۇمىس كولەمدى، ىسكە ءسات دەيمىز!
باقىتجان توباياقوۆ، "ەكونوميكا" گازەتى
