الماتى شاھارى ءوزىنىڭ مىڭجىلدىعىن اتاپ ءوتتى

الەمدەگى ەڭ سۇلۋ شاھار، الىس كەتسەڭ ساعىنىپ ورالاتىن الاتاۋ بوكتەرىندەگى ارۋ قالا – الماتى ءوزىنىڭ مىڭجىلدىعىن سالتاناتپەن اتاپ ءوتتى. تاريحى تەرەڭنەن سىر تارتقان، جانعا شۋاق، جۇرەككە نۇر قۇياتىن بۇگىنى عاجايىپ قالامىزدىڭ بۇل مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ اتاۋلى جانە مەرەكەلىك كۇندەرى كۇنتىزبەسىنە ەنگەن. وسىناۋ ايتۋلى وقيعاعا ارنايى كەلگەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بارشا قازاقستاندىقتاردى الماتىنىڭ مىڭجىلدىق مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ، ونىڭ تاريحي ءمانىن اتاپ ءوتتى.

بۇل داتانىڭ يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ ءوتۋى الماتىنىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق دامۋداعى بىرەگەي ءرولىنىڭ ايرىقشا ەكەنىن كورسەتەدى. 
– الاتاۋ بوكتەرىندەگى قاستەرلى ولكە ءوز تاريحىندا كوپ نارسەنى باسىنان وتكەردى. بۇل جەردەن الىپ ەۋرازيانىڭ شىعىسى مەن باتىسىن، سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىن جالعاعان العاشقى ساۋدا جولى جانە جالپىادامزاتتىق ماگيسترال – ۇلى جىبەك جولى وتكەن. بەس ءجۇز ەلۋ جىل بۇرىن جەتىسۋ قازاق حاندىعىنىڭ بەسىگى بولدى. بۇل جەردە بۇكىل ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ ۋربانيستىك مادەنيەتىنىڭ باستى وشاعىنىڭ ءبىرى پايدا بولدى، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مىڭجىلدىق مەرەيتويعا سىي رەتىندە اشىلعان  جاڭا سپورت كەشەنى – «الماتى ارەنا» مۇز سارايىندا وتكەن سالتاناتتى كەشتە.

ەلباسى حح عاسىر وقيعالارىنداعى الماتىنىڭ ايرىقشا رولىنە نازار اۋداردى.
– قالا 1929 جىلى قازاقستاننىڭ استاناسى اتانىپ، كەيىننەن ميلليونداعان تۇرعىنى بار مەگاپوليسكە اينالدى. الماتىعا ەگەمەن قازاقستاننىڭ العاشقى استاناسى بولۋ مارتەبەسى بۇيىردى. سوندىقتان ءبىز بۇكىل حالىق بولىپ قالانىڭ مىڭجىلدىعىن وتانىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى بەلەسىندە مەرەكەلەۋدەمىز. 1995 جىلى جالپى حالىقتىق رەفەرەندۋمدا رەسپۋبليكا كونستيتۋسياسى قابىلداندى. وسى قالادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭعا قول قويىلدى. الماتىدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. وسى شاھاردا جاڭا ەلوردامىز – استانا تۋرالى تاريحي قاۋلى قابىلداندى، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مەگاپوليستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى ءارقاشان مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بىلتىر قالانىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. ول تۇرعىنداردىڭ ءومىرىن، قالانىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ، بيزنەس ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ جونىندەگى ناقتى شارالاردى قامتيدى. قازىرگى الماتى – قازاقستاننىڭ باتىل ءارى قارقىندى دامۋىنىڭ كورىنىسى. سوڭعى 5 جىلدىڭ وزىندە قالا اۋماعى 2 ەسە ءوستى. تۇرعىنداردىڭ جالپى سانى – ءبىر ميلليون جەتى ءجۇز ادام. الماتى مەتروپوليتەنىندە ءقازىردىڭ وزىندە 30 ميلليوننان استام جولاۋشى تاسىمالداندى. 2017 جىلى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا ۇلكەن الماتى اينالما جولىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. ول «باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» حالىقارالىق ماگيسترالىنىڭ ءبىر بولىگى بولماق. «يننوۆاسيالىق تەحنولوگيالار ساياباعى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلىپ دامىتىلۋدا، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار ەلباسى رەسپۋبليكاداعى بارلىق كاسىپكەرلىك سەكتورداعى وندىرىلەتىن ءونىم مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ تورتتەن ءبىرىن قامتيتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ ماڭىزدى رولىنە توقتالىپ ءوتتى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ سونداي-اق قىسقى ۋنيۆەرسياداعا دايىندىق حالىقتىڭ جۇمىسپەن كوبىرەك قامتىلۋىنا، قالانىڭ تۋريستىك سالاسىنىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرگەنىنە نازار اۋداردى.
– ونىڭ بىرەگەي نىساندارىنىڭ قۇرىلىسىنا 107 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيسيا تارتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا مىڭ جارىم شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇمىسپەن قامتىلىپ، 30 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. قىسقى ۋنيۆەرسياداعا 57 ەلدەن 2 مىڭنان استام سپورتشى قاتىسادى. الماتىنىڭ تۋريستىك كلاستەرىن دامىتۋ ارقىلى قالانىڭ 90 مىڭ تۇرعىنى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى، – دەدى ەلباسى.
سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى بارشا قازاقستاندىقتاردى وزدەرى جاقسى كورەتىن اسەم دە تەڭدەسسىز قالاسىنىڭ مىڭجىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ، زور دەنساۋلىق، باق-بەرەكە جانە تابىس تىلەدى.
ەلباسى مەرەيتوي اياسىنداعى جۇمىس ساپارىندا قىسقى ۋنيۆەرسيادا ويىندارى وتەتىن نەگىزگى نىسانداردى ارالاپ كوردى. اتلەتتەر قالاشىعىندا بولىپ، «مەدەۋ» مۇز ايدىنىنىڭ جانە «شىمبۇلاق» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىنداعى جوندەۋ جۇمىستارى مەن ۋنيۆەرسياداعا دايىندىق بارىسىنا باعا بەردى. 
مەملەكەت باسشىسى 2017 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك قىسقى ۋنيۆەرسيادا وتەتىن باستى نىسانداردىڭ ءبىرى – «حالىق ارەنا» سپورت كەشەنىندە بولىپ، كوپبەيىندى مۇز ايدىنىنىڭ قىزمەتىمەن تانىستى. 3 مىڭ كورەرمەنگە ارنالعان مۇز ايدىنى حوككەي جارىستارىن وتكىزۋگە لايىقتالعان. مەملەكەت باسشىسىنا ۋنيۆەرسيادادان كەيىن «حالىق ارەنا» كوپبەيىندى كەشەنىن قالالىق حوككەي كوماندالارىنىڭ ويىن الاڭىنا، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورتىن دامىتۋ، سونداي-اق جاپپاي حالىقتىق سىرعاناق ورتالىعىنا اينالدىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىعى ايتىلدى. سونىمەن قاتار، كەشەن كونسەرتتەر، مادەني-كوپشىلىك شارالار وتكىزۋگە لايىقتالىپ، قازىرگى زامانعى جارىق بەرۋ جانە دىبىس قۇرىلعىلارىمەن جابدىقتالعان. 
«حالىق ارەنادا» وليمپيادا جەڭىمپازدارىمەن جانە قالانىڭ سپورت قوعامداستىعى وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە ەلباسى: «قازاقستان ءوزىن سپورت دەرجاۆاسى رەتىندە تانىتا ءبىلدى. بۇل جەتىستىكتەرمەن شەكتەلمەۋ كەرەك. سپورتتاعى ەلىمىز باعىندىرعان بيىكتەردىڭ دەڭگەيىن بۇدان ءارى كوتەرە ءتۇسۋ قاجەت. مەملەكەت حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا باسا كوڭىل ءبولىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك قىسقى ۋنيۆەرسياداعا دايىندىق بارىسىندا زاماناۋي سپورت عيماراتتارى سالىندى. ول كوپشىلىكتىڭ، اسىرەسە بالالار مەن جاستاردىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا قوسىمشا سەرپىن بەرەدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى.
سپورتشىلار ۇدايى كوڭىل ءبولىپ، قامقورلىق كورسەتىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن ەلباسىنا العىستارىن ءبىلدىردى.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ستۋدەنتتەر سپورتى حالىقارالىق فەدەراسياسى وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ، فەدەراسيانىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن دۇنيەجۇزىلىك قىسقى ۋنيۆەرسيادانى قازاقستاننىڭ تابىستى وتكىزەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. فەدەراسيا وكىلدەرى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا الداعى ۋنيۆەرسيادا اياسىنداعى بارلىق ءىس-شارالاردىڭ ءتيىمدى وتۋىنە قوسقان جەكە ۇلەسى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. ەلباسى ۋنيۆەرسيادا نىساندارى شارا وتكەننەن كەيىن سپورت مەكتەپتەرى، كاسىبي جانە اۋەسقوي كوماندالاردىڭ جاتتىعۋلارىن ۇيىمداستىرۋ ورتالىقتارى رەتىندە پايدالانىلاتىندىعى تۋرالى حاباردار ەتىلدى.
   سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى «ءداستۇرلى مۋزىكا مۋلتيمەديالىق ورتالىعىمەن» تانىستى. وندا ىقىلاس اتىنداعى حالىق اسپاپتارى مۋزەيى، ءا.قاستەيەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك مۋزەي، الماتى قالاسىنىڭ تاريح مۋزەيى، سونداي-اق مەملەكەتتىك مۇراعاتتار قورلارىنان الىنعان قازاق ونەرىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى قولدانعان بىرەگەي اسپاپتار كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنىلعان. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ورتالىققا ءوزىنىڭ جەكە دومبىراسى مەن ايگىلى كۇيشى دينا نۇرپەيىسوۆاعا ارنالعان «دالا اۋەندەرى» اتتى ءمۇسىندى تارتۋ ەتتى.
 ساپار بارىسىندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قالانىڭ مەدەۋ اۋدانىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىنىڭ ارقاسىندا سالىنعان №168 مەكتەپتە بولدى. مەملەكەت باسشىسى مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىمەن تانىسىپ، وقۋشىلاردىڭ اتا-انالارىمەن جانە پەداگوگتارمەن كەزدەستى. ەلباسى جينالعانداردى جاڭا وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ، العا قويىلعان مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ جولىندا تابىس تىلەدى.
  جاڭا عيماراتتىڭ جالپى الاڭى – 8390 شارشى مەتر. زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان ءبىلىم وشاعى 600 وقۋشىعا ارنالعان. مۇندا گۋمانيتارلىق عىلىمدار تەرەڭدەتە وقىتىلىپ، مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرىلەدى.
  مەرەيتوي اياسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعىندا الماتىلىقتاردىڭ سۇيىكتى مەرەكەسىنە اينالىپ ۇلگەرگەن ءداستۇرلى الما فەستيۆالى ءوتتى. بيىل التى ايماقتان قۇرالعان فەستيۆال الاڭىنداعى «اpple بازار» ايماعىنا 150 توننا الما اكەلىندى. 
  فەستيۆالگە كەلۋشىلەردى مەرەكەمەن قۇتتىقتاعان قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك: «ءبىز الماتىنىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق قالا عانا ەمەس، وزىندىك بولمىسىمەن ەرەكشەلەنگەنىن قالايمىز. قازىرگى تاريحي-مادەني مۇرالارىمىز جاڭارۋ مەن كرەاتيۆتىلىكتىڭ باستاۋى بولىپ وتىرعانى ءسوزسىز. تاريحشىلار الماتىنىڭ 1000 جىلدىق تاريحىن دالەلدەپ بەردى. مىنە، 10، 11 عاسىردان بەرى بۇل جەردى ادامدار مەكەن ەتىپ كەلەدى. قالانىڭ 1000 جىلدىق تاريحىن گورنىي گيگانت ايماعىنان تابىلعان كونە تۇركى تەڭگەلەرى مەن شەكاراشىلار ۋچيليششەسى ماڭىنان تابىلعان «الماتۋ» دەگەن جازۋى بار كونە تەڭگە دالەلدەدى.
   شىعىستانۋشى ۆلاديمير ناستيچ الماتىنىڭ قازىرگى اۋماعىندا تەڭگە سوعاتىن ساراي بولعان دەگەن عىلىمي بولجام ۇسىنادى. بىلەسىزدەر، جەكە اقشا بىرلىگى بولۋ دەگەن ول قاشاندا سول ەلدىڭ جوعارى مادەنيەتى مەن دەربەس ەكونوميكاسىن كورسەتەدى. وسى فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ، يۋنەسكو-نىڭ 38ء-شى سەسسياسىندا 195 ەل ءبىراۋىزدان الماتىنىڭ 1000 جىلدىعىن اتالعان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ەسكەرتكىش داتالار كۇنتىزبەسىنە قوسۋعا داۋىس بەردى. مۇنىڭ بارلىعى دا سىزدەر ءۇشىن، قىمباتتى الماتىلىقتار. بىزدە الماتىنى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك قالالار قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن جاساعان جوسپارلارىمىز بار. ءبىز وعان بىرلەسە قول جەتكىزەمىز دەپ ويلايمىن. سەبەبى ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى الماتىعا دەگەن ماحاببات بىرىكتىرىپ وتىر»، – دەدى.
  قالا كۇنىن تويلاۋ مەرەكەسى اياسىندا «الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» سىيلىعى عالىمدار كارل بايپاقوۆ، كامال ورمانتايەۆ جانە سوسياليستىك ەڭبەك ەرى ۆەرا سيدوروۆاعا  تابىس ەتىلدى.
  الماتىنىڭ مىڭجىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ سالتاناتى Apple Fire مەرەكەلىك وتشاشۋىمەن اياقتالدى. 

رىمتاي ساعىنبەكوۆا