جاڭا ءومىر شىندىعى ۇنەمى قوسىمشا شارالاردى قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. سوعان ساي اتقارىلار جۇمىستاردى ناقتىلاپ، العا قادام بەكىتۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اعىمداعى  جالپى احۋال باعامدالىپ، ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جوسپارلار پىسىقتالدى.

الەمدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ جاقساراتىندىعى جونىندە ازىرگە باتىل بولجام جوق. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك الەمدىك ەكونوميكا ءۇش پايىزدىڭ توڭىرەگىندە عانا بولاتىنىن العا تارتتى.  مۇناي باعاسىنىڭ قىرىق قۇبىلۋى، سانكسيالىق تەكەتىرەستەر تالاي ەلدەردىڭ قادامىنا تۇساۋ بولىپ، توزىمدەرىن سارقۋدا. وسىنداي كۇردەلى دە سىناقتى كەزەڭدە تىعىرىقتان جول تاۋىپ، كەلەشەكتىڭ قامىن جاساۋ – توڭىرەكتەگى تەجەلىستەردەن تىس قالماعان ەلىمىزدىڭ سىندارلى بەتالىسى بولىپ وتىر. قيىن جاعدايدا قازاقستان وزەكتى شەشىمدەردى دەر كەزىندە قابىلداعانىنا توقتالعان ەلباسى قولعا الىنعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ وڭ ديناميكاسىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك قولداۋ ەسەبىنەن ينۆەستيسيالىق وزەكتىلىكتى ساقتاي بىلدىك. سونىمەن قاتار، جاڭا جاعدايدا دامۋ بويىنشا الداعى مىندەتتەردى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جانە كەلەسى جىلى انىقتاۋىمىز كەرەك، دەدى مەملەكەت باسشىسى. 

ەكونوميكانىڭ وڭ ءوسىمى داعدارىس ءدۇمپۋى سەزىلمەي تۇرىپ الدىن الا جاسالعان ساقتاندىرۋ شارالارىنىڭ جەمىسى ەدى. تامىز ايىندا ەكونوميكانىڭ 0،1 پايىزعا بولسا دا ءوسىم كورسەتۋى وسىنىڭ دالەلى. بيىلدىڭ 8 ايىنىڭ كورسەتكىشى بويىنشا قازاقستاننىڭ ءىجو ءوسىمى 0،3 پايىزدى قۇراعان. كەڭەيتىلگەن وتىرىستا قازىرگى ەكونوميكالىق جاعداي جونىندە ەسەپ بەرگەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمبايەۆ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى  مەن داعدارىسقا قارسى شارالار جۇمىس ىستەي باستاعانىن اتاپ ءوتتى. ءوسىم ۇلكەن بولماعانىمەن قازاقستانداعى احۋال ارىپتەس ەلدەردەگى احۋالدان ءبىرشاما جاقسى. مىسالى، وسى كەزەڭدە رەسەي، بەلارۋس، قىرعىزستاندا جانە تاعى ءبىرقاتار ەلدەردە ىشكى جالپى ءونىم تومەندەگەن. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور تاۋ-كەن ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىستىڭ تومەندەۋىنىڭ وتەۋى بولىپ وتىر. ەكونوميكا ءوسىمى قۇرىلىستا، كولىك سالاسىندا، اۋىل شارۋاشىلىعىندا، وڭدەۋ ونەركاسىبىندە، قىزمەت سەكتورىندا ءونىم كولەمىنىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. تەك تاۋ-كەن وڭدەۋ ونەركاسىبىندە مۇناي، كومىر، تەمىر كەندەرىن ءوندىرۋدىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى 4،8 پايىزعا ارتتا قالۋ بايقالادى. دەسە دە، تابيعي گازدى ءوندىرۋ كولەمى ارتقان، سونداي-اق، ءتۇرلى-تۇستى مەتالداردى ءوندىرۋ بوزشاكول مەن اقتوعاي كەن ورىندارىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ارقىلى ءوسىپ وتىر.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، جىل سوڭىنا دەيىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا تولىق يگەرۋ قامتاماسىز ەتىلىپ، داعدارىسقا قارسى شارالار تولىق ورىندالادى. تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە باعانىڭ نەگىزسىز ءوسۋى توقتاتىلادى. جالپى، ەكونوميكاداعى وڭ وزگەرىستەرگە وراي، ءىجو ءوسىمى جوسپارلانعان 0،5 پايىزدا كۇتىلۋدە.
القالى جيىندا ەلىمىزدىڭ قارجىلىق جاعدايى تۋرالى بايانداعان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ بيىلدىڭ 8 ايىنداعى ەل بيۋدجەتى كولەمى بويىنشا رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك قارجى تۇراقتى، ال كىرىستەر بويىنشا العا جىلجۋ بار، سونداي-اق، تاپشىلىق تومەندەپ كەلەدى.

بيۋدجەتتىك قۇرالدار ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءوسۋىن قوسا العاندا، بىرنەشە مىندەتتەردى شەشۋگە قايتا باعدارلانادى. بۇل «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى داعدارىسقا قارسى شارالاردى قولداۋدى، جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر ارقىلى وڭىرلەردى دامىتۋعا جاردەم كورسەتۋدى قاراستىرادى. بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەر ورىندالدى.
مينيستر جەكەشەلەندىرۋ، مۇلىكتى جاريا ەتۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىن كەڭەيتۋ ەكونوميكانى جانداندىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقانىنا توقتالا كەلىپ، وسى جىلدىڭ بيۋدجەتىن ناقتىلاۋعا جانە كەلەسى ءۇش جىلدىق مەرزىمگە وڭ جوسپارلاردى دايىنداۋ ءۇشىن رەسۋرستىق نەگىز قالىپتاسقانىن جەتكىزدى.

ەسەپتى كەزەڭدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسى جوسپارعا قاراعاندا 25 پايىزعا ارتىق جۇزەگە اسىرىلدى، بۇل – 800 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى. جالپى، 4 ترلن. تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇستى. داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ارقاسىندا بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ 8 ايىمەن سالىستىرعاندا 1،2 ترلن. تەڭگەگە نەمەسە 40 پايىزعا ارتىق بولدى. 
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى جونىندە ناقتى كورسەتكىشتەرگە توقتالعان ب.سۇلتانوۆ وسى جىلدىڭ 8 ايىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 99 پايىزعا جۋىق، ال جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىستارى 96 پايىزعا ورىندالعانىن جەتكىزدى. ناتيجەسىندە، مەملەكەتتىك بيۋدجەت بويىنشا كورسەتكىش 97،1 پايىزدى قۇرادى. بۇل 2015 جىلعا قاراعاندا 0،4 پايىزدىق پۋنكتكە تومەن بولدى. ءبىراق بۇل ۇدەرىستى كۇزدە قالپىنا كەلتىرەمىز دەپ ويلايمىن، دەدى مينيستر. 
سونداي-اق داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ۇلتتىق قوردان بولىنگەن 443 ملرد. تەڭگە يگەرىلىپ، ونىڭ ىشىندە 278 ملرد. تەڭگە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلعانى ايتىلدى. 
ب.سۇلتانوۆ مۇلىكتى جاريا ەتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا قاتىستى كورسەتكىشتەردى جاريا ەتتى. اتاپ ايتقاندا، جىل باسىنان بەرى مۇلىكتى جاريا ەتۋدىڭ كولەمى 5 ەسەگە ارتقان. 

ۇلتتىق بانك قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اقشا جانە ۆاليۋتا نارىقتارىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرسا، وعان بىرنەشە سەبەپ ىقپال ەتكەن. بۇعان، بىرىنشىدەن، شيكىزات نارىقتارىنداعى الەمدىك كونيۋنكتۋرانىڭ جاقسارۋى سەبەپ بولدى. ەكىنشىدەن، ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ داعدارىسقا قارسى بىرلەسكەن جەدەل شارالارى اسەر ەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى تامىزدىڭ سوڭىندا 30،7 ملرد. دوللاردى قۇرادى. وسى جىل باسىنان باستاپ 10 پايىزدى نەمەسە 2،8 ملرد. دوللاردى كورسەتتى. ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى 64،9 ملرد. دوللار بولسا، بۇگىندە ونىڭ دەڭگەيى وزگەرمەدى، ياعني تۇراقتىلىق بار. بۇل جاعداي ترانسفەرتتەردى ۇلتتىق قوردان جوسپارلى تۇردە الۋعا قاراماستان ورىن الدى. ەل رەزەرۆتەرىنىڭ جالپى سوماسى بۇگىنگى تاڭدا 95،6 ملرد. دوللاردى قۇراپ وتىر، دەدى باس بانكير د.اقىشيەۆ.
ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تەڭەستىرۋدىڭ ارقاسىندا تاۋار عانا ەمەس، قىزمەت كورسەتۋگە قاتىستى يمپورتتىڭ ءوسۋى بايقالاتىنىن ايتىپ ءوتتى. 

باس بانكير 2016 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىل­دىعىندا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ۇدەرىسى بىرتىندەپ قالپىنا كەلەتىنىن، ءقازىردىڭ وزىندە وڭ ۇدەرىستەر بايقالىپ كەلە جاتقاندىعىن جەتكىزدى. ماسەلەن، ەكونوميكانىڭ جالپى نەسيەسى 0،5 پايىز بولعا­نىمەن، ەكونوميكانىڭ بۇدان باسقا سەكتورلارىندا ءوسىم بار. شاعىن كاسىپكەرلىككە بولىنگەن نەسيە 13 پايىز، قۇرىلىسقا بولىنگەن نەسيە 3 پايىزدى قۇراپ وتىر. ال جالپى، ەكونوميكانىڭ بارلىق كرەديتتىك قۇرىلىمىنىڭ 83 پايىزى ءبىر جىلدان استام ۋاقىتقا بەرىلگەن نەسيە بولىپ ەسەپتەلەدى.
جينالعاندارعا ارناعان سوزىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بۇگىندە مەملەكەت الدىندا تۇرعان نە­گىزگى مىندەت – حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋ ەكەنىن باسا ايتتى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە، ۇكىمەتكە ءبىرقاتار تاپسىرمالار جۇكتەدى. 
كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ساپاسىن تومەندەتپەۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قولعا الىندى. 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بيۋدجەتتىك قىزمەتكەردىڭ ورتاشا جالاقىسى 30 پايىزعا، ستيپەنديالار مەن جاردەماقىلار 25 پايىزعا ارتتى، زەينەتاقى 9 پايىزعا يندەكساسيالانىپ، الەۋمەتتىك جاردەماقىلار كولەمى 25 پايىزعا ۇلعايدى. ەلباسى الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى قولايسىز احۋالىنا قاراماستان، ەل ۇكىمەتى حالىقتىڭ جاعدايىن تومەندەتپەۋى ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. وزگەرىستەر جاعدايىندا توسىن قيىندىقتارعا توتەپ بەرۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار قاپەردە بولۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى الداعى كەزەڭدەگى باعىتتار بويىنشا ءبىرقاتار ناقتى مىندەتتەر قويدى.

جاقسىلىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى –  جۇمىسپەن قامتۋ

قازاقستان پرەزيدەنتى جاپپاي كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرى ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتىپ، ءتيىستى باعدارلامالاردى ودان ءارى دامىتۋدى جانە قولداۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدى تاپسىردى.
ۇكىمەت بۇگىندە شاعىن نەسيە بەرۋ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتيتىنداردىڭ 60%-ى اۋىلدا تۇرادى. وسىعان بايلانىستى، «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» اياسىندا ءبىز 5 وڭىردە پيلوتتىق رەجىمدە «اۋىلدا جۇمىسپەن قامتۋ» اتتى جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋدى قولعا الدىق. وعان 10 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋ بارىسىندا كووپەراسيالاردى دامىتۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. «كووپەراسيالار تۋرالى» ءتيىستى زاڭ قابىلداندى. ەندى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اۋقىمدى ۇيىمداستىرۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇتىپ تۇر. ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسىپ، ەلدى مەكەندەردە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋ مەن وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كووپەراتيۆتەر ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن، دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
مەملەكەت باسشىسى «بارشاعا تەگىن كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى اياسىندا جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.

بۇدان بولەك، ەلباسى ۇكىمەت پەن اكىمدەرگە ەڭبەككە جۇمىلدىرۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن ەڭبەككەرلەردىڭ ءبىرىن-بىرى ىزدەپ تابۋىنا ىقپال ەتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.

سونىمەن بىرگە، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كاسىپ­كەر­لەر قىزمەتى مەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىك­تەستىگىنىڭ تەتىكتەرىن بەلسەندى قولدانۋ اياسىن كەڭەي­ءتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

وسىمگە جەتەلەر جول –  ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ

جىل سوڭىندا مەملەكەتتىك قازىنا 830 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا كىرىسپەن تولىعادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل بيىلدىڭ وزىندە داعدارىسقا قارسى جوسپاردان جانە اعىمداعى پروبلەمالاردى شەشۋدەن ستراتەگيالىق دامۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋعا كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىعان بايلانىستى، مەملەكەت باسشىسى نەگىزگى ءۇش مىندەتكە توقتالدى.
ءبىرىنشىسى، اگروونەركاسىپ كەشەنى. ن.نازاربايەۆ «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى اياسىندا جىل سوڭىنا دەيىن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى.

نارىققا نەعۇرلىم قاجەتتى ءونىم تۇرلەرىنە نازار اۋدارا وتىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە ءارتاراپتاندىرۋ، وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇزاقمەرزىمدى قولجەتىمدى نەسيە بەرۋ، قىزمەت كورسەتۋ-دايىنداۋ كووپەراتيۆتەرىن، باستاپقى قايتا وڭدەۋدىڭ، ءونىمدى ساقتاۋ مەن وتكىزۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ، سونداي-اق سۋارمالى جەردىڭ اينالىمىن ەنگىزۋ باعدارلامانىڭ باسىمدىقتارى بولۋعا ءتيىس. الداعى بەس جىل ىشىندە كەمىندە 600 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدەر اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزۋگە ءتيىس. بۇل جەرلەردى اپاتتى جاعدايداعى سۋ قويمالارىن جوندەۋ جانە جاڭاسىن سالۋ ەسەبىنەن قاجەتتى سۋ كولەمىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك، دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
پرەزيدەنت اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، ءتيىمسىز سۋبسيديالاۋدى دوعارۋ جانە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن قوزعاي وتىرىپ، ەلباسى ۇكىمەتكە بيىل اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا قاجەتتى قوسىمشا 97 ميلليارد تەڭگە قاراجات ءبولۋدى تاپسىردى.
ەكىنشىسى، ەكسپورتتىق الەۋەتتى يندۋستريالان­دى­رۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى ءارتاراپتاندىرۋ ماسە­لەسى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت بۇكىل ەكونوميكا مەن ەكسپورتتىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى ونىڭ تۇراقتىلى­عىنىڭ كەپىلى ەكەنىن، ۇكىمەت پەن اكىمدەر ەكسپورتتى جانداندىرۋ مەن  دامىتۋعا دەن قويۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.

ءبىز يندۋستريالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەس­جىلدىعىنا كوشتىك. تاڭدالاتىن جوبالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ وتە ماڭىزدى. جاڭا بەسجىلدىقتا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىق ونىمگە باسىمدىق بەرىلۋ قاجەت ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ەكسپورتتىق الەۋەت، جوعارى ونىمدىلىك، جاڭاشىلدىق تاڭدالاتىن جوبالاردىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى بولۋعا ءتيىس. ۇكىمەتكە وسى باعدارلامانى قولداۋعا قاجەتتى قوسىمشا 112 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولۋدى تاپسىرامىن، دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇدان بولەك، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قىتايمەن «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىنىڭ اياسىنداعى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ سانالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءۇشىنشىسى، كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جايى. بۇگىندە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ مەن ەكونوميكانى قولداۋدىڭ باستى تەتىگى بولىپ وتىر. وسىلاي دەگەن ەلباسى الدا كولىك الەۋەتىن دامىتۋ مەن وڭىرلىك كولىك-لوگيستيكا حابىن قۇرۋ مىندەتى تۇرعاندىعىنا توقتالدى. 

ازيا – ەۋروپا باعىتىنداعى كونتەينەرلىك كولىك تاسىمالىنىڭ كولەمى قارقىندى تۇردە وسۋدە. بيىلعى جەتى ايدىڭ ىشىندە عانا ول بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2،5 ەسە ارتتى. بۇل جۇمىستى بيىل جالعاستىرىپ، جىل سوڭىنا دەيىن الماتى – شۋ تەمىرجول جەلىسىنىڭ العاشقى ىسكە قوسىلاتىن كەشەنىن، قۇرىق پورتىنداعى پاروم كەشەنىن، ۇزىندىعى 920 شاقىرىمدىق اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسىن جانە ونى جوندەۋ جۇمىسىن اياقتاۋ قاجەت، دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

وسى رەتتە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى قولعا الىنعان جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن جەدەلدەتۋگە بيىل قوسىمشا 74 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ تاپسىرىلدى.

ماڭىزدى قادام – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق

مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە الداعى ۋاقىتتا ەڭ الدىمەن ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس ءبىرقاتار مىندەتتەر قويدى. ماسەلەن، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەردى قاتاڭ رەگلامەنتتەۋدى تاپسىردى.
تاعى ءبىر ماسەلە – بيۋدجەتارالىق قاتىناستار. سوڭعى 10 جىلدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ماقساتتى ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ كولەمى ەداۋىر ارتىپ، قارجىلاندىرىلاتىن سالالار دا ايتارلىقتاي كوبەيدى.  ونىڭ مولشەرى 2016 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن تۇسەتىن قاراجاتتىڭ 36%-ىنا  جەتتى. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جوبالاردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنى اكىمدىكتەر وزدەرى دەربەس شەشۋگە ءتيىس. ۇكىمەتكە بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ جونىندە كەلىسىلگەن ۇسىنىستار ازىرلەپ، ەنگىزۋدى تاپسىرامىن، دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق ول 2016 جانە 2017 جىلدارى ينفلياسيا دەڭگەيىن 6-8%-عا دەيىن تومەندەتۋ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ماڭىزدى شارت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ەركىن ايىرباس باعامىنا كوشۋ ارقىلى ءبىز ءونىم وندىرۋشىلەرىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزدىك. وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىندەگى ءوسىم قارقىنى قالپىنا كەلە باستادى. ءبىراق تەڭگە باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ينفلياسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلەڭ الۋىنا اكەپ سوقتىردى. بىزگە ينفلياسيا دەڭ­گەيىن  بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىر تاڭبالى سانعا دەيىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك باقۋاتتىلىعى ءۇشىن بۇل اسا قاجەت. سوندىقتان باعانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەن ءتيىستى شارالار قابىلداپ، بيىل تابيعي مونوپوليالار قىزمەتى تاريفتەرىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋدى تاپسىرامىن، دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدىڭ تۇراقتالۋى ءقازىردىڭ وزىندە وڭ ناتيجە بەرە باستاعانىن ايتتى.

 
دوللارسىزدانۋ ۇدەرىسى باستالدى. تەڭگەمەن سا­لىنعان دەپوزيتتەر ءوسىپ كەلەدى، بۇل بانك قورىن تولىقتىرۋدىڭ تەڭگەلىك بازاسىن ۇلعايتۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتەر ۇلەسى 2016 جىلدىڭ باسىنداعى 31%-دان 1 تامىزدا 41%-عا دەيىن ارتتى. سوعان وراي نەسيە بەرۋ مولشەرى قايتادان كوبەيە تۇسۋدە. بيىلعى جەتى ايدا شاعىن بيزنەسكە بەرىلگەن نەسيە جيىنتىعى 2،1 تريلليون تەڭگەدەن 2،8 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى، ءوسىم 740 ميلليارد  تەڭگە نەمەسە 36% بولدى. دەگەنمەن، قارقىندى ەكونوميكالىق دامۋ ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز، دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وسى رەتتە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇلتتىق بانككە ۇكىمەتپەن بىرگە ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلىك بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قابىلداۋدى تاپسىردى.
ەكونوميكاعا ينۆەستيسيا تارتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى  – حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان قاراجات الۋ. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باعدارلاما  2014 جىلى ماقۇلدانعان بولاتىن. سول سەبەپتى، وسى باعدارلاما بويىنشا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى، ونىڭ قاتارىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك، ەقدب، ادب، يدب 5 جىلدا قازاقستانعا 7 ميلليارد دوللار ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىعان وراي ۇكىمەت پەن اكىمدەر وسى باعدارلامانىڭ اياسىن كەڭەيتۋ جانە ەكونوميكاعا قوسىمشا قاراجات تارتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى قاجەتتىگى ايتىلدى.

بۇدان بولەك، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدى. تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىن دامىتۋعا ءبىز زور كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. بىل­تىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكادا 9 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن رەكوردتىق كورسەتكىش. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 2016 جىل قورىتىندىسىندا 10 ميلليون شارشى مەتردەن اسادى دەپ بولجانۋدا. حالىقتى قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن ورىنداۋ ءۇشىن 2005 جىلدان بەرى ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن، كوپشىلىكتىڭ تۇرعىن ۇيگە مۇق­تاجدىعى ءالى دە ايتارلىقتاي جوعارى. جۇرتتى تۇر­عىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن ورىنداۋ ءىسى كە­شەندى جاڭا شارالاردى تالاپ ەتەدى، دەدى پرەزيدەنت.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە ءبىرىڭعاي «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى، وعان قازىرگى قولدانىستاعى باعدارلامالاردىڭ بارلىق ماسەلەسىن كىرىكتىرۋدى تاپسىردى. 

جاڭا باعدارلامادا مىنا ماسەلەلەردى ەسكەرۋ كەرەك. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن تىكەلەي قارجىلان­دىرعاننان گورى جەكەمەنشىك قۇرىلىسشىلاردى ىن­تالاندىرۋ ىسىنە باسا دەن قويعان ءجون. مەملەكەت ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي سالۋ كەزىندەگى شىعىندارىن ازايتىپ، ءوز رەسۋرستارىن ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار ازىرلەۋگە جۇمىلدىرۋى كەرەك. بۇل بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلەسىن ازايتىپ، جەكە ينۆەستيسيانى كوبىرەك تارتۋعا ءمۇم­كىندىك تۋعىزادى. سونداي-اق تولەمگە مۇمكىندىگى بار تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسىن ىنتالاندىرۋ كەرەك. كوممەرسيالىق بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيە بەرۋىن جانداندىرىپ، پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسي­ديالاۋعا قوسا وزگە دە ارزانداتۋ شارالارىن ويلاستىرۋ قاجەت، دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

قازاقستان پرەزيدەنتى باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر بولىگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جيناق جۇيەسى ار­قىلى نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جالعاستى­رۋعا ارنالۋى ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. 
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اكىمدەرگە اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگىمەن بىرگە قولدا بار جەر قورى جونىندە تالداۋ جۇرگىزىپ، باس جوسپارلاردى تيىسىنشە وزگەرتۋ جونىندە ۇسىنىس بەرۋ مىندەتىن قويدى.

سونىمەن قاتار، اكىمدەرگە مەملەكەت مۇقتاجى، سونىڭ ىشىندە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جەر ساتىپ الۋعا قوسىمشا قۇقىق بەرۋ كەرەك. كولىككە قاتىستى شەشىمدەردى جانە قانداي الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم قاجەتتىگىن الدىن الا ويلاستىرۋ قاجەت. بۇل باعدارلامانىڭ ەلەۋلى الەۋمەتتىك تيىمدىلىگى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. جاڭا جۇمىس ورىندارىنا قوسا، ميلليونداعان قازاقستاندىق تۇرمىس جاعدايىن ايتارلىقتاي جاقسارتا الادى. جاڭا باعدارلامانىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك ءمانىن ەسكەرە وتىرىپ، ۇكىمەتكە «نۇر وتان» پارتياسىمەن بىرلەسىپ، حالىقپەن، جۇرتشىلىقپەن جانە بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرگە ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋدى تاپسىرامىن، دەدى پرەزيدەنت.
وتىرىس قورىتىندىسىندا ايتىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە بيىلعى رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ تاپسىرىلدى.

 
باسىمدىعى بار جوبالار مەن ءىس-شارالاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋعا قوسىمشا 380 ميلليارد تەڭگە، ونىڭ 280 ميلليارد تەڭگەسىن مەن بۇگىن ايتقان شارالاردى ىسكە اسىرۋعا، ال 100 ميلليارد تەڭگەسىن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە، استاناداعى ءبىلىم بەرۋ جانە ين­فرا­قۇرىلىم نىساندارى قۇرىلىسىنا جانە وزگە دە شىعىستارعا ءبولۋ قاجەت. ۇلتتىق قوردىڭ قارا­جاتىن ساقتاپ، ودان ءارى جيناقتاۋ ماقساتىمەن 2016 جىلى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمىن 400 ميلليارد تەڭگەگە قىسقارتۋدى، سونداي-اق ماقساتتى ترانسفەرتتى 50 ميلليارد تەڭگەگە ازايتۋدى تاپسىرامىن. ۇكىمەت مەنىڭ تاپسىرمالارىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىندا الداعى ءۇشجىلدىق كەزەڭنىڭ شى­عىستارىن قاراستىرۋى قاجەت، دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.

• ۇكىمەت بۇگىندە شاعىن نەسيە بەرۋ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتيتىنداردىڭ 60%-ى اۋىلدا تۇرادى. وسىعان بايلانىستى، «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» اياسىندا ءبىز 5 وڭىردە پيلوتتىق رەجىمدە «اۋىلدا جۇمىسپەن قامتۋ» اتتى جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋدى قولعا الدىق. 
• وعان 10 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋ بارىسىندا كووپەراسيالاردى دامىتۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. «كووپەراسيالار تۋرالى» ءتيىستى زاڭ قابىلداندى. ەندى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اۋقىمدى ۇيىمداستىرۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇتىپ تۇر. 
• ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسىپ، ەلدى مەكەندەردە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋ مەن وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كووپەراتيۆتەر ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن.

• بىزگە ينفلياسيا دەڭگەيىن  بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىر تاڭبالى سانعا دەيىن تومەندەتۋ­گە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك باقۋاتتىلىعى ءۇشىن بۇل اسا قاجەت. 
• سوندىق­تان باعانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەن ءتيىستى شارالار قابىلداپ، بيىل تابيعي مونوپوليالار قىزمەتى تاريفتەرىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋدى تاپسىرامىن.

بوتاگوز ابدىرەي قىزى، ەكونوميكا گازەتى