مۇندا جاڭا ءوندىرىس كاسىپورىندارى بوي كوتەرۋدە

قاراتاۋ – ءوندىرىستى قالا. ال، ءوندىرىس بار جەردى قايناعان ەڭبەك، جايناعان ءومىر تىنىسى بار ەكەندىگى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. قالادا سوڭعى كەزدەرى كەن ءوندىرۋ كاسىپورىندارىن ۇلعايتۋمەن قاتار، وسى ءوڭىردىڭ تاعى ءبىر باعالى قازىناسى – ءمارمار تاسىن وڭدەپ شىعاراتىن جاڭا زاۋىتتىڭ قۇرىلىس جوباسى دا دايىندالۋدا. قالا اكىمدىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، بۇل زاۋىت ىسكە قوسىلعان جاعدايدا جىلىنا 110 مىڭ توننا ءمارمار تاستى وڭدەي الاتىن كورىنەدى. بۇل دا كەنشىلەر قالاسىندا «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ مىندەتىنەن تۋىندايتىن ءىرى جوبانىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.

بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ 2012 جىلعى قاڭتار ايىنداعى حالىققا جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەن مىندەتتەرگە سايكەس «مونوقالالاردى دامىتۋدىڭ 2012-2020 جىل­دارعا ارنالعان باعدارلاماسى» ىسكە اسىرىلۋدا. قاراتاۋ دا وسى مونوقالالاردىڭ سا­نا­تىنا جاتاتىن بولعاندىقتان، ىلگەرى دا­مۋ­دىڭ وسىنداي سىندارلى جولىن تاڭداپ وتىر. قالاداعى قازىرگى جاسالىپ جاتقان ءىس-قيمىلدىڭ بارىسىنا قاراپ، مۇندا قاي ءبىر سالادا بولماسىن ۇلكەن ءىر قۇلشىنىستىڭ بار ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. اتالعان باعدارلاما شىن مانىندە دە ءوندىرىستى قالانىڭ دامۋىنا، گۇلدەنۋىنە، ساۋلەتتىك جاعىنان كوركەيىپ، اباتتاندىرىلۋىنا ەرەكشە سەرپىن بەرۋدە. بۇل ماقساتقا 2013-2015 جىلدارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن – 1،9 ملرد. تەڭگە ال، جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 76،8 ملن. تەڭگە قارجى بولىنگەن ەكەن.
قالانىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەتىن ىشكى رەزەرۆى – «Talas Investment Company» جشس-نىڭ جىلىنا 15،0 مىڭ توننا ناتريي ءسيانيدىن شىعاراتىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى «زاكىرلى» ينۆەستيسيالىق جوباسى 2012-2014 جىلدارى ىسكە اسىرىلدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 12،9 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. مۇندا 2016 جىلدىڭ 7 ايىندا 380،5 ملن. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. قازىرگى تاڭدا زاۋىتتا 421 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 405 ادام جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ جولداماسىمەن قابىلدانعان. بۇدان بولەك قوسىمشا 66 ادام قوسالقى شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتەدى.
قاراتاۋ قالاسىن 2015-2017 جىلدارى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنا ەنگىزىلگەن تاعى ءبىر جاڭا «زاكىرلى» جوبا – «جامبىل نەدر» ج ش س قولعا العان، جالپى قۇنى 3،4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن، جىلىنا 300،0 مىڭ توننا م-400، م-500 ماركالى سەمەنت شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. كاسىپورىندى بيىلعى ەكىنشى جارتى جىلدىقتا ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. ول تولىق قۋاتىندا ىستەگەندە 150 ادام جۇمىسپەن قامتىلماق. قازىرگى تاڭدا زاۋىت قۇرىلىسىندا 167 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 99-ى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ارقىلى جولدامامەن جىبە­رىلگەن. قۇرىلىس جۇمىستارى تولىقتاي اياق­تالىپ، قوندىرعىلارىنىڭ 95 پايىزى قۇراس­تىرىلىپ، ورناتىلدى.
سونىمەن قاتار، بيىل وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزۋ ءۇشىن جىلىنا 110،0 مىڭ توننا ءمارمار تاسىن وڭدەپ شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى جوباسى دايىندالۋدا. قۇنى 1946،0 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن بۇل جوبانى «قاراتاۋ پرو» ج ش س جۇزەگە اسىرماق. قازىرگى تاڭدا مۇندا يتالياندىق قۇرال-جابدىقتاردى ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. زاۋىتتى ىسكە قوسقان جاعدايدا 60 ادام جۇمىسپەن قامتىلادى. قازىرگى تاڭدا 100 ادام جۇمىسقا تارتىلىپ وتىر. سونداي-اق، 4 تاپسىرىس الۋشى قوسالقى كاسىپورىندار دا جۇمىس ىستەيدى. زاۋىتتى بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنا ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 85 پايىزى – جەرگىلىكتى تۇرعىندار.
مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىن ءازىر­لەپ، بەكىتۋدەگى نەگىزگى ماقسات – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ، ناتيجەسىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىندە ءوندىرىستى قالادا 365 شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى (جەكە كاسىپكەرلەر – 288، زاڭدى تۇلعالار – 77) تىركەلىپ، ولاردىڭ سانى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 1،3 ەسەگە كوبەيگەن.
2016 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايىنا 92،0 ميلليون تەڭگەنىڭ 16 الەۋەتتى جوباسى ۇسىنىلىپ، ونىڭ ىشىندە ۇشەۋى – «بانكسەنتركرەديت» اق جانە «قازاقستان حالىق بانكى» اق ارقىلى 25،7 ميلليون تەڭگەنىڭ «ايدا» دۇكەنىن زاماناۋي شاعىن ماركەت ەتىپ اشۋ، قىمىز ءوندىرىسى جانە جيھاز شىعاراتىن سەح جوبالارى قولداۋ تاپتى. ودان بولەك، كاسىپكەرلەر تاراپىنان 50،0 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 7 جوبانىڭ قۇجاتتارى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە قاراۋعا جىبەرىلدى. سونىمەن قاتار، قالادا باسقا دا ءبىرقاتار ينۆەستيسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا، تاۋلىگىنە 2 توننا ءسۇت ونىمدەرىن (ماي، سىر، ىرىمشىك) وڭدەيتىن سەح اشۋ ماقساتىندا تيىسىنشە جۇمىستار جاسالۋدا. جوبالىق قۇنى 20،0 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. كاسىپورىن باسشىلارى بۇل رەتتە «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورىنان» 5،5 ميلليون تەڭگەنى نەسيەگە، 3،0 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى مەملەكەتتىك گرانتتى ۇتىپ العان. قازىرگى تاڭدا مۇندا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردىڭ 95 پايىزى ورناتىلعان.
ال «ازمينا مرامور» ج ش س ءمارمار تاسىن وڭدەپ، تاستاقتالار، باسپالداقتار، كىرپىشتەر شىعارۋمەن اينالىسپاق. سەرىكتەستىك قولعا العان جوبانىڭ قۇنى 20،0 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. كاسىپورىن الداعى ۋاقىتتا جىلىنا 32،0 مىڭ توننا ۇنتاقتالعان تاستى وڭدەپ، 150،0 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرەتىن بولادى. مۇندا دا قوسىمشا 8 جۇمىس ورىن اشىلادى. قازىرگى تاڭدا قۇرال-جابدىقتارى جەتكىزىلىپ، ورناتىلۋ ۇستىندە.
الدا تۇرعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ءىس، قالانىڭ 102 كوشەسىندەگى كارىز جانە سۋ جەلىلەرى قۇبىرلارىن جاڭعىرتۋ، جوندەۋ قاجەت-اق. وسىعان بايلانىستى، جالپى قۇنى 1172،4 ميلليون تەڭگەنىڭ جوباسى – قالاداعى 3 كوشەنى قايتا جاڭعىرتۋعا بىلتىر 111،1 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ، تولىق يگەرىلدى. قالعان قاراجات 2017 جىلعا جوسپارلانۋدا. جوبالىق قۇنى 234،9 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن ورتالىق الاڭ جانە ا.شەين، ت.رىسقۇلوۆ كوشەلەرىنىڭ جولدارىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 4،4 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ، جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ، مەملەكەتتىك ساراپتامانىڭ قورىتىندىلارى الىندى. بيىل بارلىعى 22 كوشە جوندەلەتىن بولادى. ءبۇ­گىنگى تاڭدا التى كوشەگە اسفالت جامىلعىسى توسەلىپ، 4 كوشەدە جولعا تۇزەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا شاحتەر كوشەسىنە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كونكۋرس جاريالاندى.
بيىل قالاداعى 3 مولتەك اۋدانداعى 51 ءۇيدى قايتا جاڭعىرتۋعا 282،9 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ، قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرى جۇرگىزىلۋدە.
قالانىڭ ىشكى ورامدىق گاز جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسىنا 309،96 ميلليون تەڭگەگە كەلىسىم­شارت جاسالىنىپ، 2015 جىلى بولىنگەن 88،9 ميلليون تەڭگە تولىعىمەن يگەرىلىپ، ءتيىستى جۇ­مىستار اتقارىلدى. قالعان قاراجات 2017 جىل­عا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بولىنبەك.
سونىمەن قاتار، قالاداعى الەۋمەتتىك نىساندارىنا سۋ بۇرۋ جۇيەسىنىڭ جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ، مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتىپ، قارجى ءبولۋ جونىندە سۇرانىس بەرىلگەن.
اتقارىلعان جانە الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىستارعا قاراپ، مونوقالالار قاتارىنا جاتاتىن قاراتاۋدىڭ بولاشاعىنىڭ زور ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.

يبراگيم بەكماحان ۇلى، انا ءتىلى گازەتى