«قازاقستان حالقى تىلدەرىنىڭ كۇنىنە» الماتىدا انا ءتىلدى ارداقتاعان مەرەكە وتكىزۋ ءداس­تۇرگە اينالعان. فەستيۆالدا مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ناسيحاتتاۋدا، الماتىداعى سان ۇلت پەن ۇلىستى مەملەكەت قالىپتاستىرۋشى قازاق حالقى­نىڭ جانىنا ۇيىستىرىپ، تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ مەملە­كەتتىك ءتىلىن مەڭگەرۋدە جىل بويى اتقارىلعان جۇمىستاردى قورى­تىندىلاپ، وسى سالادا بەلسەندىلىك تانىتقان، ءتۇرلى بايگەلەردىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ وتكىزىلدى. انا ءتىلىن ارداقتاعان فەستيۆالدى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشىپ بەردى، - دەپ حابارلايدى Qamshy.kz almaty-akshamy.kz سايتىنا سىلتەمە جاساپ.

الىپ شاھارداعى بارلىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ، ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ كۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ءتيىمدى جۇرگىزۋگە، ىنتىماقتاستىق رۋحاني تۇتاستىقتى، قازاق­ستاندىق ءپاتريوتيزمدى نىعايتۋعا، ۇلتارالىق كەلى­ءسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمىلدىرۋدى ماقسات ەتكەن فەستيۆال شاھار باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋىنان، ماراپات­تاۋدان سوڭ كونسەرتتىك باعدارلامامەن جالعاستى. تىلدەردى دامىتۋ سالاسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق، قالالىق بايگەلەردىڭ جەڭىمپازدارى ماراپاتتاۋ مەن گۇل شوقتارىن الماتى قالاسى اكىمىنىڭ قولىنان الدى. الماتىلىقتاردى تىلدەر مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاعان قالا اكىمى بيىلعى مەرەكەلەۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى مەن الماتىنىڭ 1000 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعانىنا توقتالدى.

– الماتى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان، مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ باستى قۇجاتتارى قابىلدانعان تاريحي قالا ەكەنى بارشاعا ايان. سونداي تاريحي وقيعالارمەن بىرگە، ۇلتىمىزدىڭ وزەگى بولعان «ءتىل تۋرالى» زاڭ دا وسى الماتىدا قابىلدانعان ەدى. تاياۋدا عانا، الماتىنىڭ 1000 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «بۇگىندە الماتى – قازاقستاننىڭ رۋحاني قارا شاڭىراعى» دەپ اتاپ ءوتتى.

جىل سايىن وسى كۇنى ءبىز ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ، جالپى، رۋحاني دامۋىمىزدىڭ باعىت-باعدارىنا زەر سالىپ، جەتىس­تىكتەرىمىز بەن كەلەشەك ماقساتتارىمىزدى انىقتاپ الاتىن ءداستۇر قالىپتاستىردى.

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ باسشى­لىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتى قالىپتاستى. ونىڭ ءمانى اقىن ايتقانداي «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىلىپ، ءبىراق، ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتەۋگە» سايادى. وسىنشا جىل ىشىندە ءتىل ماسەلەسى ەلباسىمىزدىڭ نازارىنان ءبىر ءسات تە تىس قالعان ەمەس. قاسيەتتى ۇلىتاۋ  تورىندە   بەرگەن   سۇحباتىندا  نۇرسۇلتان   نازاربايەۆ:   «ءتىل   تۋرالى   زاڭدى قولدانىپ، وزىمىزبەن-وزىمىز قازاقشا سويلەسۋىمىز كەرەك. ءتىلدى قولدانىپ، باتىل سويلەۋىمىز كەرەك. ءتىلدىڭ مايىن تامىزىپ سويلەپ، باسقا جۇرتقا ۇلگى كورسەتۋىمىز كەرەك»، – دەدى.

مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا، بۇكىل رەسپۋبليكامىزداعىداي، الماتى قالاسىندا دا قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارى جاسالۋدا.

الماتى قالاسىنداعى تىلدىك احۋال ماسەلەلەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرى    بويىنشا  مەملەكەتتىك  ءتىلدى  مەڭگەرگەن قالا تۇرعىندا­رى­نىڭ ۇلەسى 78 پايىزعا جەتكەن. 2006 جىلعى زەرتتەۋلەر بويىنشا بۇل كورسەتكىش 33 پايىزدى عانا قۇراعان بولاتىن، – دەپ اتاپ ءوتتى ب.بايبەك.

شاھار باسشىسى بۇگىنگى تاڭدا الماتىدا بالالارىن مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە بەرەتىن بالاباقشالارعا بەرۋ ءۇردىسىنىڭ بەلەڭ الىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. وڭتۇستىك استانادا تاربيە باستاۋى بولعان بالاباقشالاردىڭ كوبەيگەنىن، بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك نىساندار – بالاباقشا، مەكتەپ سالۋعا بەت بۇرعانىن دەرەكتەرمەن كەلتىردى.

– ءتىل ماسەلەسىن بالاباقشادان باستاۋ قاجەت دەگەن ءسوزىمىز ناقتى ءىس ارقىلى – ناتيجەسىن بەرە باستادى. بۇگىنگى تاڭدا قالامىزداعى مەملەكەتتىك بالاباقشالاردا قازاقشا تاربيە الاتىن بالالاردىڭ ۇلەس سالماعى 72 پايىزدى قۇرايدى. دەمەك، ءاربىر 4 ءسابيدىڭ 3-ەۋى قازاق بالاباقشا­سىنا بارىپ، قازاق تىلىندە ءتالىم الۋدا. وسى 2016 جىلدىڭ باسىنان بەرى الماتى قالاسىندا 114 مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەسى اشىلدى، ونىڭ 5-ەۋى مەملەكەتتىك بولسا، قالعانى جەكەمەنشىك بالاباقشا.

1989 جىلى الماتىدا 7 عانا قازاق مەكتەبى بولسا، ءقازىر ولاردىڭ سانى 65-كە جەتتى. وعان قوسا 68 ارالاس مەكتەپ بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قالامىزدا قازاقشا وقي­تىن بالالار سانى بار-جوعى 8 مىڭ عانا بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ سانى 13 ەسەگە ارتىپ وتىر. ءقازىر الماتى مەكتەپتەرىندە 104 مىڭنان اسا وقۋشى قازاقشا وقيدى.

وسى 2016 جىلى «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا الاتاۋ اۋدانىنداعى № 26 مەكتەپكە جانە ناۋرىزباي اۋدانىنداعى № 157 مەكتەپكە ءارقايسىسى 900 ورىندىق قوسالقى 2 عيمارات سالىنىپ، پايدالانۋعا بەرىلدى. مەدەۋ اۋدانىندا بۇرىنعى ەسكى مەكتەپتىڭ ورنىنا مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشى­لىگى اياسىندا جاڭادان № 168 قازاق مەكتەبى بوي كوتەردى. ونى الماتىنىڭ مىڭجىلدىق مەرەيتويىنا كەلگەن ەلباسى­مىزدىڭ ءوزى ارالاپ كوردى. سوڭعى جىلدارى بوي كوتەرگەن ءبىلىم وشاقتا­رىنىڭ بارلىعى دا تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسىنا سايكەس قازاق تىلىندە اشىلۋدا، – دەدى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى.

شاھار باسشىسى ءوز سوزىندە الماتى جاستاردىڭ قالاسى ەكەنىنە دە توقتالدى. ەلدىڭ ءاربىر ءۇشىنشى ستۋدەنتى ءبىلىم الاتىن الماتىدا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ساناۋلى عانا ماماندىق يەلەرىنە قازاقشا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى بولسا، بۇگىنگى الماتىنىڭ 80 مىڭنان استام ستۋدەنتى قازاقشا وقيدى ەكەن.

قازىرگى ۋاقىتتا ءۇش تىلدىلىك يدەياسى قوعامدا ءجيى قوزعا­لۋدا. بۇل ماسەلەگە قاتىستى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە كۇماندى تۇيىتكىلدەر بار ەكەنى دە راس. ب.بايبەك بۇل ۋاقىت تالابى ەكەندىگىنە توقتالدى.

– مەملەكەتتىك تىلمەن قوسا ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن يگەرۋ – كازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى  مەملەكەتتەر  قاتا­رىنا قوسىلۋىنىڭ  كەپىلى  ءارى  مۇمكىندىگى.  بۇل ءمۇم­كىندىكتى  جىبەرىپ  الۋعا بولمايدى.

قاي  جەردە  بولماسىن، مەيلى قالادا، مەيلى اۋىلدا، ءاربىر قازاق بالاسى ءبىلىم مەن دامۋدىڭ كىلتى بولىپ وتىرعان اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋى ءتيىس. جاسىراتىن نەسى بار، ەگەر مەملەكەت جاپپاي جاعداي تۋدىرماسا، ەڭ الدىمەن، اۋىل­داعى ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەرىمىز اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋدە كەنجە قالادى. وسىلايشا ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تومەندەيدى. زاماننىڭ تالابى وسى.

ال، جوعارىدا ايتىلعان تۋعان تىلگە جاناشىر جۇرتشى­لىقتىڭ كوكەيىندەگى كۇدىك-كۇمانىن جاقسى بىلەتىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «قازاق ءتىلى – ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قالمايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى، نەگىزگىسى، باستىسى، ماڭىز­دىسى بولا بەرەدى. قازاق ءتىلى – ءبىزدىڭ رۋحاني نەگىزىمىز. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ونى بارلىق سالادا بەلسەندى پايدالانا وتى­رىپ، دامىتۋ. ءبىز ۇرپاقتارىمىزعا بابالارىمىزدىڭ ساندا­عان بۋىنىنىڭ تاجىريبەسىنەن ءوتىپ، ءبىزدىڭ دە ۇيلەسىمدى ۇلەسىمىزبەن تولىعا تۇسەتىن قازىرگى ءتىلدى مۇراعا قالدىرۋعا ءتيىسپىز. بۇل – ءوزىن قادىرلەيتىن ءاربىر ادام دەربەس شەشۋگە ءتيىس مىندەت»، – دەگەن ەدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سەسسيا­سىندا سويلەگەن سوزىندە، – دەپ دايەكتى ءسوزىن ايتتى ب.بايبەك.

ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى زاڭمەن بەكىتىلسە دە، زاڭعا نەمقۇرايلى قارايتىندار جوق ەمەس. سول سەبەپتى دە سالادا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر جەتەرلىك. شاھار باسشىلىعىنىڭ تاپسىرماسىمەن بارلىق سالادا (جارناما، قىزمەت كورسەتۋ، ت.ب.) مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى كەمشىلىكتەر مەن قاتەلىكتەردى جويۋ قولعا الىنىپ وتىر. 2015 جىلى 5 مىڭ­نان اسا ءارتۇرلى جارناما ۇلگىلەرى تەكسەرىلىپ، ولارعا ءتيىستى وزگەرتۋلەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن. ال بيىلعى جىل باسىنان 3 مىڭداي قاتە تۇزەتىلگەن. وسى تۇرعىدا «ءىnstagram»، «Whatsapp» الەۋمەتتىك جەلىلەرى ارقىلى الما­تى تۇرعىندارىنىڭ تالاپ-تىلەكتەرى، ۇسىنىستارى قابىل­دانىپ، ناتيجەلەر شىعارىلىپ تۇرادى. عالامتور ارقىلى «ءتىل تۋرالى» زاڭ تالاپتارى ساقتالماعان 500-دەن استام نى­سان انىقتالىپ، ولارمەن ءتيىستى ماماندار جۇمىس جاساعان.

الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ب.بايبەك مەملەكەتتىك مارتە­بەسىن ءوز دەڭگەيىنە جەتكىزۋدەگى جۇمىستاردى جان-جاقتى ايتىپ، بۇل جولدا ەلدىڭ تاتۋلىعى مەن ىنتىماعىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى.

–  ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي، «بۇكىل قوعامىمىزدى توپتاستىرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە» قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە اتسالىسۋ – بارشا قازاقستان­دىقتاردىڭ اسىل پارىزى. وعان بۇكىل قوعام، بارشا جۇرت بولىپ، وتباسىنان باستاپ، ءار مەكەمە مەن ۇيىم بەلسەنە ارا­لاسپاسا، اركىم جۇرگەن جەرىندە، وتىرعان ورنىندا قازاقشا سويلەسپەسە، جەمىستى ناتيجە شىعارۋ قيىن. ال مەملەكەت ءوز تاراپىنان ءتىلدى دامىتۋعا بارىنشا جاعداي جاساي بەرەدى.

الماتىنىڭ 1000 جىلدىق مەرەكەسىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «تامىرلى تاريحىمىزدىڭ كونەكوز كۋاسى، تاۋەلسىز­دىگى­ءمىزدىڭ التىن بەسىگى – الماتى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىن­دا باتىس پەن شىعىستىڭ التىن كوپىرى بولعان» دەپ اتاپ وتكەن ەدى. بۇل ءبىزدىڭ سۇيىكتى قالامىزعا، ءاربىر قالا تۇرعىنىنا، زيالى قاۋىمعا، جالپى الماتى­لىقتارعا دەگەن ەلباسىنىڭ ىستىق ىقىلاسى، ءىلتيپاتقا تولى جۇرەكجاردى كوڭىلى بولاتىن.

ارداقتى اعايىن، وسىناۋ يگىلىكتى ىستە ەل تىلەگى مەن ەلباسى تالابىنان شىعا بىلەيىك. انا ءتىلىمىزدىڭ ايبىنى اسقاقتاپ، مارتەبەسى بيىكتەي بەرسىن، – دەپ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن تۇيىندەدى ب.بايبەك.

«الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن اسىرعان «انا ءتىلىم – ارداعىم» اتتى فەستيۆال كونسەرتتىك باعدارلامامەن جالعاستى. كۇمىس كومەي ءانشى مايرا ءىلياسوۆا باستاعان ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆا، ت.ب. ونەرپازدار، «سازگەن سازى» فولكلورلىق ءانسامبلى سالتا­ناتقا كەلگەندەرگە ءان مەن كۇيدەن شاشۋ شاشتى. ەلىمىزگە تانىمال «ورىستار» كۆن توبى قازاق تىلىندە ادەمى كورىنىس دايارلاپتى. الماتى قالالىق اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرعان فەستيۆالى ەل كوڭىلىنەن شىققان ءىس-شارا بولدى.

كەرەك دەرەك

الماتىدا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن تۇرعىندار ۇلەسى – 78 پايىز.

قالاداعى قازاقشا بالاباقشالار ۇلەسى – 72 پايىز، ءاربىر 4 ءسابيدىڭ 3-ەۋى قازاق بالاباقشاسىنا بارادى.

الماتىدا 65 – قازاق، 68 – ارالاس مەكتەپ بار.

مەگاپوليستە 104 مىڭنان اسا وقۋشى قازاقشا ءبىلىم الادى.

الماتىدا 80 مىڭنان استام ستۋدەنت قازاق توپتارىندا وقيدى.