مۇناي باعاسى بىردە تومەندەپ، بىردە كوتەرىلىپ، ەل داعدارىپ تۇر. داعدارىستان قايتسەك جول تابامىز؟ قاشاعان كەن قويناۋى ىسكە قوسىلادى دەپ وتىرمىز.
قاشاعان ىسكە قوسىلسا، ەلدى تىعىرىقتان شىعارا الا ما؟ بۇعان مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ ءتوراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ نە دەيدى؟
– راشيد مىرزا، جىل سوڭىنا دەيىن قاشاعان كەن ورنى ىسكە اسىرىلادى دەگەن ەدى. جىل اياقتالۋعا دا ەكى-ۇش اي قالدى. ىسكە قوسىپ ۇلگەرە الامىز با؟
– وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، مەملەكەتىمىز بيىل جىل سوڭىنا دەيىن 76 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرۋدى كوزدەپ وتىر. ارينە، بۇل وتكەن جىلدارعا قاراعاندا 5-6 ميلليون تونناعا تومەن كورسەتكىش. بيىل قاشاعان كەن قويناۋى ىسكە قوسىلماعان جاعدايدا، ەلىمىز 74-75 ميلليون توننا شاماسىندا مۇناي وندىرەدى. قاشاعاننىڭ ىسكە قوسىلۋى جونىندە ساراپشىلار ويى دا ەكىگە ءبولىنىپ وتىر: شەتەلدىك ساراپشىلار قوسىلماۋى مۇمكىن دەگەن ويلارىن جاسىرماي ايتىپ وتىرسا، ەلىمىزدىڭ ساراپشىلارى قاشاعاننىڭ ىسكە قوسىلاتىنىنا سەنىمدى. وسى تۇرعىدا شەتەلدىك ساراپشىلار نەگە سەنىمسىزدىكپەن قاراپ وتىر دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ونىڭ ناقتى سەبەپتەرىنە كوشسەك، ءبىزدىڭ ماماندارىمىز تەڭىزدەن مۇناي ءوندىرۋ جۇمىسىن اتقارماعانىمىزدى جانە تاجىريبەمىزدىڭ جوقتىعىن العا تارتادى. ونىڭ سىرتىندا، قاشاعان كەن قويناۋىن 2013 جىلى ىسكە قوسىلادى دەپ جاريا قىلدىق. وكىنىشكە قاراي، مۇناي تاسىمالداۋ قۇبىرلارى ىسكە جارامسىز بولىپ شىقتى. سول سەبەپتى دە، جوسپارىمىزدىڭ ىسكە اسپاي قالعانىن وزگەلەر بەتكە باسۋدا. ءقازىر دۇنيەجۇزىندە ينۆەستورلاردى ۇلكەن جوبالارعا تارتۋ ماسەلەسى كۇردەلەنىپ كەتتى. ءارى ۇلكەن باسەكەگە اينالعان. مۇنايدىڭ باعاسى قۇبىلمالى بولىپ تۇرعان شاقتا ينۆەستورلاردى مۇناي ءوندىرۋ جوبالارىنا قارجى بولۋگە كوندىرۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ نەگىزگى ايعاقتارى وسىلار. وتاندىق ساراپشىلار قاشاعان كەن قويناۋىنىڭ ىسكە قوسىلاتىنىنا سەنىمدى. نەگە؟ قاشاعاندى ىسكە قوسۋ جۇمىسىنا مىقتى كومپانيالار تارتىلىپ وتىر. باسەكەلەستىك زاڭىنىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ، ساراپشىلار ىرىكتەۋ ارقىلى الەمگە تانىمال كومپانيالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتا ءبىلدى. ەلەۋىشتەن وتكىزۋ ارقىلى ەڭ مىقتى ينۆەستورلارمەن كەلىسىمشارت جاسالدى. ينۆەستورلاردىڭ سىرى بەلگىلى. ولار قارجىلاي پايدا تاپقىسى كەلەدى. ءارى شىعىنسىز-اق قوماقتى قارجى تابۋدى كوزدەيدى. باسەكەنىڭ سىرىن بىلەتىن كىل مىقتىلار. قاشاعان كەن قويناۋىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن ينۆەستورلار تاراپىنان وتە اۋقىمدى قارجى جۇمسالىپ وتىر. ەندى بىزگە شەگىنەرگە جەر جوق. سوندىقتان ينۆەستورلار شىققان شىعىنىن اقتاۋ ءۇشىن ءبىلىمى مەن مول تاجىريبەلەرىن ايامايتىن بولادى. وسىنداي نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ، قاشاعاننىڭ ءىرى تابىس كوزىنە اينالاتىنىنا سەنىم مول. ءوز باسىم بۇعان سەنەمىن!
–قاشاعان كەن ورنى ىسكە اسسا، ارتىق قارجى تابا الامىز با؟
– ارينە. قاشاعان كەن ورنى ەلىمىزگە كەلەتىن سىرتقى تابىستى ۇلعايتادى. NCOC كومپانياسىنىڭ باسشىلارى بيىل جىل اياعىنا دەيىن 500 مىڭ توننا ءوندىرىپ، ونى ءتيىمدى ساتۋدى كوزدەپ وتىر. كەلەر جىلى وندىرىلگەن مۇناي كولەمى بۇدان دا ارتا تۇسپەك. ياعني، 5-6 ميلليون تونناعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. قاشاعاننىڭ ەلىمىزگە قۇياتىن قارجىلاي ۇلەسىن انىقتاۋ ءۇشىن دانىشپان ەكونوميست بولۋدىڭ قاجەتى شامالى. ماسەلەن، 5 ميلليون توننا وندىرىلگەن ءونىم مولشەرى بولسا، 1 توننادا 7 باررەل بار دەسەك، قازىرگى مۇنايعا باعا تۇراقسىز كەزدەگى ءبىر باررەلدىڭ قۇنى 40$ دەپ الساق، 5000000*7*40$، مىنە ناقتى تابىس.
– سوڭعى كەزدەرى الەمدىك مۇناي باعاسى بىرەسە تومەندەپ، بىرەسە كوتەرىلىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەسىز. بولاشاقتا باعا تۇراقتانۋى مۇمكىن بە؟
– ناقتىراق ايتسام، مۇناي باعاسى بولاشاقتاعى 3-4 جىل ىشىندە تۇراقتانا قويماسى انىق. وعان سەبەپ، مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ءوزارا ءوندىرۋ مولشەرلەرىن ناقتىلاپ الۋ ماسەلەسى مۇمكىن بولماي وتىر. وندىرگەن ءونىمدى شەكتەۋ ماسەلەسى بويىنشا اۋىزبىرلىك بولماعاندىقتان، شيكى مۇنايعا كۇندەلىكتى ناقتى سۇرانىس 110 ميلليون باررەل بولسا، 3 ميلليون باررەلگە جۋىق ارتىق ءوندىرىلىپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز – مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا باستى سەبەپ. دۇنيەجۇزىلىك نارىققا مۇناي شىعارىپ ساتىپ وتىرعان مەملەكەت سانى دا جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا، ەڭ كۇردەلى ماسەلە، مۇناي ءوندىرىپ وتىرعان ءار مەملەكەت وندىرگەن ءونىمىن مۇناي نارىعىنداعى سۇرانىسقا بايلانىستىرىپ وتىر. ءاربىر مەملەكەت وندىرەتىن ءونىمىن شەكتەيتىن كەلىسىم قۇجاتى دۇنيەگە كەلگەنشە مۇناي باعاسى قۇبىلۋىن جانە قۇلدىراۋىن توقتاتپايدى. ال شەكتەۋ قۇجاتىن دايىنداۋ جانە كەلىسىمگە كەلۋ ءۇشىن كەمىندە 3-4 جىل ۋاقىت كەرەك.
– مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق. مۇنايعا عانا ءۇمىت ارتۋعا بولمايتىنىن سوڭعى داعدارىس دالەلدەپ بەردى. دەگەنمەن جاڭا كەن ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋى بۇل پىكىرىمىزدى وزگەرتە الا ما؟
– سۇراعىڭىز وتە ورىندى. ءقازىر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنداعى ولقى تۇستارىن رەتتەۋ وتە ماڭىزدى بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ ءوندىرىپ وتىرعان مۇنايىمىز نەگە كۇرت تومەندەپ كەتتى؟ ونى جانداندىرۋ شارالارى قانداي بولماق؟ بۇل جانىمىزعا باتىپ وتىرعان كۇردەلى ماسەلە. ءبىزدىڭ كەن قويناۋلارىمىز ەسكىردى، ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. تەك قانا قىزىلوردا وبلىسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 3 ميلليون توننا مۇنايدى كەم بەردى. بۇل ولقىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە؟ ەلىمىزدەگى ەسكىدەن كەلە جاتقان كەن قويناۋلارىنىڭ توزۋى. قازىرگى تاڭدا جاڭا كەن قويناۋلارىن اشۋ ماڭىزدىراق. بۇل تۇرعىدا مەملەكەت بوس قاراپ وتىرعان جوق. سوڭعى 3-4 جىلدىڭ اراسىندا گەولوگ ماماندارعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جاقىندا انگلياعا بارعان ساپارىندا اعىلشىن مەملەكەتىندەگى ءىرى گەولوگيا كومپانيالارىمەن كەزدەسىپ، ەلىمىزگە جۇمىسقا شاقىرعانىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ماسەلە، ەلگە كەلەتىن كومپانيالارعا دا قويىلاتىن ناقتى تالاپتار بار. ەڭ باستىسى، شەتەلدىك كومپانيالار وتاندىق كومپانيالارمەن 50 دە 50 بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ، سول ارقىلى ءوز ماماندارىمىزدىڭ الەۋەتىن كۇشەيتىپ الۋ ماقساتى تۇر.
– «ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دەربەستەندىرىپ الۋ كەرەك» دەيسىز. قاي تۇرعىدا؟
– «قارا التىننىڭ زامانى ءوتىپ بارا جاتىر» دەگەن پىكىرلەرى ءجيى ەستيمىز. ءيا، ول اششى شىندىق. دۇنيەجۇزىندەگى ەشقانداي ساراپشى مۇناي ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋىنا قانشا جىل قالعانىن ناقتى ايتا الماي وتىر. «مۇناي ءداۋىرى اياقتالدى» دەپ ويلاۋعا نە سەبەپ بولىپ وتىر؟ ەڭ ءبىرىنشى، جانار-جاعارمايدى ەڭ كوپ قولداناتىن جۇك جانە ادام تاسىمالدايتىن كولىكتەر ەكەنىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. كۇن ساناپ كوپشىلىك تاراپىنان ەلەكترومابيلدەرگە سۇرانىس كۇشەيىپ كەلەدى. مۇناي ەڭ ارزان ەنەرگيا قۋاتى بولعانىمەن ەكولوگياعا اكەلىپ جاتقان كەساپاتى دا از ەمەس. ماسەلەن، سۇيىكتى الماتىنىڭ كولىكتەن شىعاتىن كوك تۇتىنگە قاقالىپ تۇرعانى ءارقايسىسىمىزدىڭ جانىمىزعا باتادى. جەر-انامىز ادام بالاسىنا ايانباي قىزمەت ەتىپ جاتىر. عارىشقا راكەتا ۇشىرۋعا اقىلى جەتكەن ادامنىڭ قولىنان تابيعاتقا زيانسىز كولىك ويلاپ تابۋ كەلەدى. تەك وعان زيانسىز كولىك وتىنىن ويلاپ شىعاراتىن ءبىر عالىم تۋىلار دەگەن ويدامىز. عىلىمدى وسىنداي رەۆوليۋسيا بولارىن ءبىلىپ وتىرىپ، ەرتەڭ مۇنايعا سۇرانىس بولماي قالعان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ كۇرە تامىرى قاي سالا بولماق؟ ول – اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى. ولاي دەۋىمىزگە نەگىز كوپ: بىرىنشىدەن، مال ءوسىرۋ اتا-بابامىزدان قالعان مۇرا. بابالارىمىز بىزگە ۇلان-عايىر جەردى قالدىردى. كەڭ بايتاق جەرىمىزدە نە وسپەيدى دەسەڭىزشى. سول كەڭ جەرىمىزدى ەل يگىلىگىنە پايدالانۋىمىز كەرەك. ديقانشىلىقتى قولعا العانىمىز دۇرىس. «ەڭبەك ەتكەن ەرىنبەي» توياتىنىن بىلسە دەيمىز، ءاربىر قازاق بالاسى.
– ەنەرگەتيكا ءمينيسترى «بيىلعى جىلى 76 ملن توننا مۇناي بەرەمىز» دەگەن ەكەن. مينيستر نەگە بۇلاي بولجام جاسادى دەپ ويلايسىز؟
– ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ بيىلعى جىلى تۋرا 76 ميلليون كولەمىندە مۇناي وندىرەمىز دەپ سەنىمدى تۇردە جاريا قىلۋى قاشاعان كەن قويناۋىنىڭ بيىلعى جىلدان كەشىكپەي، مەجەلەگەن ۋاقىتىندا ىسكە قوسىلاتىنىنا تاعى دا ناقتى ءبىر دالەل دەپ قابىلداۋىمىزعا بولادى.
– قارا التىننىڭ قۇنى ءقازىر ەلدى قۋانتپاي تۇر. باعا تەڭسەلىپ تۇرعان شاقتا مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار قالاي كۇي كەشىپ ءجۇر؟
– سوڭعى ەكى جىل مۇناي سالاسىندا قىزمەت كورسەتىپ وتىرعان كومپانيالارعا دا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق. دەگەنمەن ەكونوميكامىزدا مۇنداي تۋربۋلەنتتىك كەزەڭدەردى ءبىرىنشى رەت باستان كەشىپ وتىرعان جوق. بۇدان دا قيىن كەزدەر باستان ءوتتى. سوندىقتان تىعىرىقتان شىعۋ يممۋنيتەتىمىز وتە مىقتى دەسەم دە بولادى. ءىرى كەن قويناۋىن يگەرۋشى تشو، كپو سياقتى كومپانيالاردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ، دۇنيەجۇزىلىك كومپانيالارمەن دە باسەكەلەستىككە ءتۇسىپ، ىسىلىپ الدىق. بۇل كەزەڭدى شىڭدالۋ ۋاقىتى دەپ قابىلدايمىز. ارتى توقشىلىق بولارىنا سەنىمىمىز كۇشتى.
– مۇنايلى وڭىرلەردىڭ جاي-كۇيىنە الاڭداۋشىلار كوپ. مۇناي شارىقتاپ تۇرعان ۋاقىتتا دا، ماڭدايى شىلقىماعانى بەلگىلى. ءقازىر ەلدەگى اعايىننىڭ جايى قالاي؟
– ءىرى كەن قويناۋلارى تەگىسىمەن ەلدى مەكەندەرگە جاقىن ورنالاسقان. قاي قالانىڭ ىشىنەن مۇناي قۇبىرلارىن كوردىڭىزدەر؟ كەن قويناۋلارىنداعى نەگىزگى قارا جۇمىستاردى اتقارۋشىلار اۋىل ازاماتتارى. ەلىمىزدىڭ قامباسىنا قارجىنى ەلدەن ەرەك توگىپ جاتقاندا سول مۇناي سالاسى. مۇنايدان تۇسكەن تابىستان تەك قانا قالالار گۇلدەنگەن جوق. قانشاما زاۋىتتار سالىندى. قانشاما جاستارىمىز «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە وقىپ كەلدى. اسكەري كۇشىمىز جاڭارىپ، جاڭعىرتىلدى. مەكتەپ، اۋرۋحانالار، بالا-باقشالار، الەۋمەتتىك ءالسىز توپتار، وسىلاي ايتا بەرسەڭ، تاۋسىلمايتىن قىرۋار شارۋانىڭ ىسكە قوسىلۋىنىڭ قاينار بۇلاعىنا اينالعان مۇناي سالاسى، ەل ەستىپ كورىپ بىلمەيتىن اۋىل ازاماتتارىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقانى راس. سول ازاماتتار تۇرىپ جاتقان اۋىلداردا اۋىزسۋ بەلگىلى ۋاقىتپەن بەرىلەدى. جول ماسەلەسى ءوز الدىنا، ەكولوگيا زاردابى دا جوق ەمەس. ءقازىر كەن قويناۋىن يگەرۋشىلەرمەن اۋىلدى جەردى ورمانداندىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرىپ وتىرمىز. قۇداي بۇيىرتسا، بۇل جوبالار دا ىسكە اساتىن كۇن الىس ەمەس.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلزينا بەكتاس، ايقىن گازەتى
