مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قوستاناي وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعان كەزدە سول وڭىردە جاسالعان ەلەكتروموبيلءدى كورىپ، وعان جوعارى باعا بەرگەن.
بۇل دەگەنىڭىز – پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اتالعان سالانى ءجىتى نازاردا ۇستاپ وتىرعانىن اڭعارتسا كەرەك. جاقىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ، ەلەكتروموبيل ءوندىرىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن بولاتىن. ءبىز دەپۋتاتقا حابارلاسىپ، «جاسىل» ەكونوميكا، جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرى ماسەلەلەرى جونىندە تىلدەسكەن ەدىك.
– ەرسۇلتان وتەعۇل ۇلى، ءسىز ءبىراز بۇرىن دەپۋتاتتىق ساۋالىڭىزدا جاقسى باستاما كوتەردىڭىز. شىن مانىندە، ەلىمىزدە ءجيى ءسوز بولىپ جاتقان «جاسىل» ەكونوميكانىڭ ۇتىمدى تۇستارى قانداي جانە وسى ماسەلەنى شەشۋدە الەمدىك تاجىريبەلەر قولعا الىنىپ جاتىر ما؟
– جالپى، قازىرگى كەزەڭدە، بۇكىل الەمدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانىپ، ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋ وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ءىسپەن دۇنيەجۇزىندە كوپتەگەن ورتالىقتار، ينستيتۋتتار، عالىمدار اينالىسىپ، ماسەلەنىڭ شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋدا. ارينە، بۇل سالادا ەلىمىزدە دە ءبىراز ىستەر قولعا الىنۋدا. دەگەنمەن، بۇل باعىت ەلىمىز ءۇشىن ءالى تىڭ سالا، سوڭدىقتان اتقارىلاتىن جۇمىستار شاش ەتەكتەن. ويتكەنى ءبىز ەنەرگيانى الۋدا جەلدىڭ، سۋدىڭ، جەردىڭ، كۇننىڭ قۋاتىن جانە باسقا دا مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋىمىز كەرەك. ول وڭايلىقپەن ىسكە اسپايدى. العا قويعان تالاپ بويىنشا، ءبىز 2020 جىلعا دەيىن بۇل ەنەرگيانىڭ دەڭگەيىن 3 پايىزعا، 2030 جىلعا دەيىن 10 پايىزعا، ال 2050 جىلعا دەيىن 50 پايىزعا جەتكىزۋىمىز كەرەك.
ال قازىرگى كەزدە بۇل كورسەتكىشتىڭ دەڭگەيى ءبىر پايىزدىڭ اينالاسىندا. بۇل ماقساتتارعا جەتۋگە كەلەسى جىلى وتەتىن «ەكسپو – 2017» كورمەسىنىڭ قوماقتى ۇلەس قوساتىنى سەنىمدىمىز.
– ءسىز قازاقستاندا ەلەكتروموبيل ءونءدىءرىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە جولداۋ ارنادىڭىز. بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– ءسىز قويىپ وتىرعان ەكىنشى سۇراعىڭىز ءبىرىنشى سۇراقتىڭ جالعاسى سياقتى – ەكولوگيا ماسەلەسىنە قاتىستى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 4 ميلليوننان استام اۆتوكولىك بار. ۇلكەن قالالاردا كۇن سايىنعى جۇرەتىن كولىك سانى 100 مىڭنان 500 مىڭعا دەيىن جەتەدى. ول اۆتوكولىك كەپتەلىسىنە اكەلىپ، قىشقىل، قاتەرلى گازدىڭ شەلەكتەپ اۋاعا شىعۋىنا الىپ كەلەدى. مىسالى، الماتى قالاسىندا اۋا لاستانۋىنىڭ 80 پايىزى اۆتوكولىكتىڭ شىعاراتىن تۇتىنىنەن بولادى ەكەن. ول ادام دەنساۋلىعىنا قانداي دەرت اكەلەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ قازىرگى كەزدە العا قويعان ماقساتى – 30 دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرۋ، سوندىقتان ەكولوگيا ماسەلەسىندە دە سول كوشتەن قالماۋىمىز كەرەك. مىسالى، ەۋروپا ەلدەرى الداعى 5 جىلدىڭ ىشىندە جالپى كولىكتىڭ
10 پايىزىن ەلەكتروموبيلدەرگە كوشىرۋگە بەل بايلاعان. سكانديناۆيا مەملەكەتى، نورۆەگيا ءقازىردىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىشتى
15 پايىزعا جەتكىزىپ، 2025 جىلى جالپى ءىشتەن جاناتىن قوزعاعىش (دۆيگاتەل) قولدانۋدى توقتاتۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانعان. بۇل ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتكە ساۋال جولداۋىمنىڭ سەبەپتەرى وسى.
– شىن مانىندە، قازاقستان جاعدايىندا بۇل سالا ءوز جەمىسىن بەرەتىنىنە سەنەسىز بە؟
– مەن ساۋالىمدا دا ايتقانداي، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXIV سەسسياسى بارىسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بولاشاقتا بارلىق قازاقستاندىقتار ەلەكتروموبيلدەرمەن جۇرەتىنىن ايتقان بولاتىن جانە شەتەلدەردىڭ ءتاجىريبەلەرىن وزىمىزدە قولدانۋ جونىندە كەڭەس بەردى. سوعان بايلانىستى بۇل ۇسىنىستىڭ ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، ىسكە اساتىنىنا سەنەمىن.
قازاقتا «كوز – قورقاق، قول – باتىر» دەگەن ماقال بار. مىسالى، 1994 جىلى جاڭا استانانى ارقاعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس بولعاندا، كەيبىرەۋلەر وعان سەنبەگەن. ءبۇگىندە استانامىز دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى باس قالا بولدى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا قالتاعا سالىپ جۇرەتىن ۇيالى تەلەفوندار تاڭسىق بولىپ، وعان بۇكىل ەلىمىزدە 100 شاقتى ادام عانا يە بولسا، بۇگىن 35 ميلليوننان استام قالتا تەلەفونى قولدانىستا ءجۇر. سول كەزدەردە قيالي – فانتازيا بولىپ كورىنگەن ىستەر بۇگىن شەشىمىن تاۋىپ جاتقانىن كورگەندە، ءبىزدىڭ قالالارىمىزداعى قازىرگى كولىكتەردى بىرنەشە جىلدان كەيىن ەلەكتروموبيلدەردىڭ ىعىستىراتىنىنا سەنەمىن.
– ەلەكتروموبيل بارشا جۇرتتى قانداي قيىندىقتاردان شىعارادى؟
– جالپى، ەلەكتروموبيلدەر ءبىزدىڭ جەر شارىندا ىشتەن جاناتىن قوزعاعىشتان دا بۇرىن، 1841 جىلى ويلاپ تابىلعان. ءبىراق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن، مۇناي كومپانيالارىنىڭ قولداۋىمەن ىشتەن جاناتىن قوزعاعىش قارقىندى كوبەيگەن. ال ەندى ەلەكتروءموبيلدىڭ تيىمدىلىگىنە كەلەتىن بولساق، ودان شىعاتىن كومىر قىشقىل گازى 0-گە تەڭ، ۇنەمدەلىگى، تۇراقجايعا تۇرۋ ىقشامدىعى، جۇرگىزۋ وڭايلىلىعى، سونىمەن قاتار ونىڭ جول اپاتى بولا قالعان جاعدايدا قاۋىپسىزدىگى قىزىقتىرادى. موتوردىڭ ورنىنا شاعىن اككۋمۋلياتور تۇراتىنىنا جانە بەنزين قۇياتىن باكتىڭ جوقتىعى ءاۆتوموبيلدى ءقاۋىپسىز ەتىپ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار اپات كەزىندە، جانارمايمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە قاراعاندا ەلەكتروءموبيلدىڭ ورتەنۋى بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە مۇناي ونىمدەرى باعاسىنىڭ تۇراقسىز سەكىرۋىنە بايلانىستى ەلەكتروموبيلدەر قازىرگى زاماننىڭ ەڭ ءتيىمدى كولىگى بولىپ تابىلادى.
– ەندىگى جەردە ۇكىمەت تاراپىنان قانداي قولداۋ كەرەك؟
– ءبىزدىڭ ۇكىمەت وسى ماسەلە بويىنشا جەكە باعدارلاما مەن تۇجىرىمداما قابىلداپ، ەلىمىزدىڭ «جاسىل» ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسىن دۇنيەجۇزىنە پاش ەتسەك دەگەن ويىم بار. سونىمەن قاتار شىعارىلاتىن ەكوكولىكتەرگە شەتەلدەردەگى سياقتى ءتيىستى جەڭىلدىك بەرىلىپ، سالىقتان، كەدەندىك باجدان، جويۋ اقىلارىنان بوساتۋىن سۇرايمىز.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە اۆتوموبيل ءونءدىرىسى كۇننەن-كۇنگە قارقىن الىپ كەلەدى. سول زاۋىتتاردىڭ بازاسىندا كىشى كولەمدى، 2-4 ادام سىياتىن ەلەكتروموبيلدەردى شىعاراتىن كونۆەيەرلەر اشىلسا دۇرىس بولار ەدى. «كىشى كولەمدەگى» دەپ ايتىپ وتىرعانىم، جالپى دۇنيەجۇزىندە ءبىر اۆتومو-بيل ورتا ەسەپپەن كۇنىنە ەكى ادام عانا الىپ جۇرەدى ەكەن. باس كەزىندە حالىقتىڭ كوزىن، ءوزىن ۇيرەتۋ ءۇشىن شىعارعان ەلەكتروموبيلدەردى بيۋدجەتتىك، مەملەكەتتىك ورگاندارعا بەرۋگە بولادى دەپ ويلايمىز.
جوعاردا ايتىلعان تيىمدىلىكپەن قاتار، كىشى كولەمدەگى كولىكتەردىڭ باعاسى ارزان بولادى. مەنىڭ ساۋالىمنان كەيىن «سولءتۇستىك، قىسى سۋىق وڭىرلەردە بۇل قالاي بولادى؟» دەگەن دە سۇراقتار تۋىندايدى. بۇگىنگى تەحنولوگيا 40 گرادۋس سۋىق پەن 60 گرادۋس ىستىققا ءتوزىمدى اككۋمۋلياتور-دۆيگاتەل جاسايتىن دەڭگەيگە جەتتى. ايتپەسە، وتالدىرعاندا جانە ساعاتىنا 60 شاقىرىمنان استام جىلدامدىققا جانارمايمەن جۇرەتىن جانە 60 شاقىرىمعا دەيىنگى جىلدامدىقتا قوسىلاتىن گيبريد كولىكتەر شىعارۋعا دا بولادى. ونى جان-جاقتى تالقىلاپ، عىلىمي ساراپتامالار جاساپ، قاراستىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان
جولداسبەك دۋاناباي
