وسى جانە باسقا دا ماسەلە بويىنشا تۋبەركۋلەز پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور جۇماعالي يسمايلوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.

– تۋبەركۋلەز پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا بيىلدان باستاپ كىرىسىپ وتىرسىز. قانداي جۇمىستار قولعا الىندى؟ بولاشاققا قانداي جوسپار بار؟
– ءيا، ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا كىرىسكەلى 4 ايدان استى. جالپى، تۋبەركۋلەز ەلىمىزدەگى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى سانالادى. سەبەبى، قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپالىق ايماعىنداعى كوپتەگەن دارىلەرگە توزىمدىلىك دەڭگەيى جوعارى 18 مەملەكەتتىڭ قاتارىندا تۇر. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي، كوپتەگەن ەلدەردە تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋ، انىقتاۋ جانە ەمدەۋ مەديسينالىق-سانيتاريالىق العاشقى كومەك (مساك) كورسەتۋ مەكەمەلەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ءقازىر ءبىز «تۋبەركۋلەزدى بىرلەسىپ قادا­عالاۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسىن» ەنگىزۋ ۇستىندەمىز. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋى جونىندە جاڭا ستراتەگيالىق ماقسات قويىلدى. وسى ماقساتقا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىك يندەكسى كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋى ءتيىس. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا قاتىستى 2 ينديكاتوردى باعالايدى: «تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋ­شىلىق» جانە  «بيزنەسكە تۋبەركۋلەزدىڭ ورتا مەرزىمدىك اسەرى» ينديكاتورلارى. وسى ينديكاتورلار بويىنشا ەلىمىز ءتيىستى ورىنعا يە بولۋى كەرەك. سوندىقتان وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن تۋبەركۋلەز اۋرۋىمەن كۇرەسۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى قابىلداندى. ستراتە­گيانىڭ نەگىزگى ماقساتى – تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ ەپيدەمياسىن جويۋ. بۇل باعىتتا ۆەرتيكالدى جانە گوريزونتالدى ينتەگراسيا ىسكە اسىرىلادى. ۆەرتيكالدى ينتەگراسيا وبلىستارداعى تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس ۇيىمداردى ءبىر زاڭدى تۇلعاعا بىرىكتىرۋ ارقىلى وبلىستاعى كادرلاردى، تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس ۇيىمدارىنىڭ ماتەريالدى-تەحنيكالىق قورىن، مەديسينالىق قۇرال-جابدىقتاردى، قاراجاتتى ءتيىمدى وپەراتيۆتى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، ناۋقاستارعا مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ، مامانداردىڭ اۋرۋدى ۋاقىتىلى انىقتاۋ جانە ەمدەۋدەگى جاۋاپ­كەرشىلىگى ارتادى، ەم كورسەتۋدە جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە دەگەن قىزىعۋ­شىلىق ارتا تۇسپەك، تۋبەركۋلەزگە قارسى شارالاردى باقىلاۋ جانە باعالاۋ جۇ­مىستارى دا بىرىزدەندىرىلەدى، دارى-دارمەكتەردى ۇتىمدى ۇيلەستىرۋ ماسەلەسى شەشىلەدى دەپ وتىرمىز. گوريزونتالدى ينتەگراسيانىڭ ماقساتى – تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ، انىقتاۋ، ينفەكسيا وشاعىندا جۇرگىزىلەتىن ءىس-شارالار بويىنشا مساك مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتىپ،  جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ، اۋرۋلاردى باسقارۋ باعدارلاماسى نەگىزىندە تۋبەر­كۋلەزگە شالدىققان ناۋقاسقا مۋلتي­ديسيپ­لينارلى پرواكتيۆتى تۇردە كومەك كورسەتۋ. مۇنى تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ قىزمەتىنىڭ مساك-پەن تىعىز ينتەگراسياسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل سالادا جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالارمەن قاتار، تۋبەركۋلەز ماسەلەلەرى مىندەتتى تۇردە اي سايىن تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق شتابتىڭ جينالىسىندا قارالادى. سونىمەن قاتار سەلەكتورلىق رەجيمدە بارلىق ايماق اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارىمەن، دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتتەرىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلەدى. وسى ورايدا، بيىل قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا الماتىدا رەسەي، اقش، وڭتۇستىك كورەيا، جۇڭگو، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى (ددۇ) ساراپشىلارى، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى، ورتالىق ازياداعى بەس ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىكتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تۋبەركۋلەزدى بىرلەسىپ قاداعالاۋ ستراتەگياسى جونىندە حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك  كون­فەرەنسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. تۋبەركۋلەزدى بىرلەسىپ قاداعالاۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازياداعى تۋبەر­كۋلەزدىڭ الدىن الۋ جانە ەمدەۋدى جاقسارتۋ ماقساتىندا كوكتەمدە كوپەنگاگەندە (دانيا) وتكەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق جينالىستا ۇسىنىلدى جانە دە ەۋروددۇ (ەۆروۆوز) مەن جۇرە پايدا بولعان يممۋندىق تاپشىلىق سيندرومى (جيتس)، تۋبەركۋلەز جانە بەزگەك اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان جاھاندىق قوردىڭ باسشى­لارىمەن ماقۇلداندى. سونداي-اق، بۇگىندە ءبىز شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن ىنتىماق­تاسۋدامىز. مامىر ايىندا رەسەيدەن ءنوۆوسىبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرلەرى كەلىپ، پروفەسسور ا.ليەۆين وپەراسيا جاساپ، شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزدى. دارىلەرگە كەڭ اۋقىمدى ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزى بار ناۋقاستاردى تۋبەركۋلەزگە قارسى قولدا­نىلاتىن جاڭا دارىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق «endTB» ۇيى­مىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋدامىز. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزگە قارسى قولدانىلاتىن جاڭا دارىلەردى پايدالانۋعا، اۋرۋدىڭ  دارىلەرگە كەڭ اۋقىمدى ءتوزىمدى تۇرىمەن كۇرەسۋگە، سو­زىلمالى تۋبەركۋلەز ينفەكسياسىنىڭ قورىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بولادى. اۋرۋدىڭ ەڭ اۋىر ءتۇرىن ەمدەۋ مەرزىمى ەكى ەسە، ياعني 24-33 ايدان 9-12 ايعا دەيىن قىسقارتىلادى. ال جاقىندا تۋبەركۋلەز پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعى مەن كورەيا رەسپۋب­ليكاسىنىڭ تۋبەركۋلەز ينستيتۋتى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. سونداي-اق، Bioneer كورپورا­سياسىمەن جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ حالىقارالىق ينس­تيتۋتىمەن دە ءوزارا كەلىسىم جاسادىق. مۇنداعى ماقسات – تۋبەركۋلەز ماسەلەلەرى جونىندەگى ءبىلىم جانە عىلىمي-تاجىريبەلىك جۇمىستار بويىنشا ەكى جاققا دا ءتيىمدى بولارلىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ. ەلىمىزدە تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا شالدىققان ناۋقاستاردى تىركەۋدى باقىلاۋ كۇشەيتىلدى،  تۋبەركۋلەزدىڭ كەش انىقتالعان جاعدايلارى مىندەتتى تۇردە بارلىق مۇددەلى قىزمەتتەردىڭ قاتىسۋىمەن ءتيىستى دەڭگەيدە تالقىلانىپ، اۋرۋدى ۋاقتىلى انىقتاۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى قۇراستىرىلادى. وسى جىلدىڭ  جارتى جىلدىق كورسەتكىشتەرىنە كوز جۇگىرتسەك، بىلتىرعى جىلمەن سالىس­تىرعاندا، تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋ كورسەتكىشى – 7،7، ال ءولىم-جىتىم كورسەتكىشى 5 پايىزعا ازايدى.
– قازاقستاندا تۋبەركۋلەزدى رەنتگەنسىز انىقتاۋدىڭ جاڭا ءادىسى ەنگىزىلىپ جاتقانى ايتىلىپ ەدى. وسى ماقساتتا كورەي رەسپۋب­ليكاسى ماماندارىمەن كەلىسىم جاسالىپ، قۇرال-جابدىقتار دا جەتكىزىلىپتى. جاڭا ادىسپەن انىقتاۋدىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟
– قازىرگى ۋاقىتتا تۋبەركۋلەزدى زەرتحانا ادىسىمەن انىقتاۋ تولىقتاي جەتىلدىرۋ جولىندا. مىسالى، تۋبەركۋلەز اۋرۋى قوزدىرعىشىنىڭ دارىگە سەزىمتال نەمەسە ءتوزىمدى ەكەنىن انىقتاۋ ءۇشىن بۇرىن 1-2 اي ۋاقىت قاجەت بولسا، ءقازىر G-Xpert اپ­پاراتىنىڭ كومەگىمەن بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى نەبارى 2 ساعاتتا دايىن بولادى. وزىق يننوۆاسيالىق زەرتحانالىق تەحنولوگيالار تۋبەركۋلەزدى جانە كوپتەگەن دارىلەرگە توزىمدىلىكتى جەدەل انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە سونىڭ ناتيجەسىندە ناۋقاسقا قاجەتتى ەم ۋاقىتىلى تاعايىن­دالادى. قازىرگى تاڭدا G-Xpert اپپاراتى قازاق­ستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا بار. الداعى ۋاقىتتا تۋبەركۋلەز اۋرۋىن، دارىلەرگە توزىمدىلىكتى جەدەل تۇردە انىقتاۋ ادىستەرىن زەرتحانالىق كورەي تەحنو­لوگيالارىن قولدانىسقا ەنگىزە وتىرىپ، ءارى قاراي جەتىلدىرە تۇسپەكپىز. دەسەك تە، ەلىمىزدە فليۋوروگرافيا ازىرگە تۋبەركۋلەزدى انىقتايتىن نەگىزگى ادىستەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. فليۋوروگرافيا ادىسىمەن تەكسەرۋ مىندەتتى توپتار مەن تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ ءقاۋپى جوعارى توپتار (ەسىرتكى پايدالانۋشىلار، ميگرانتتار، تۋبەركۋلەزگە شالدىققان ناۋقاستارمەن قارىم-قاتىناستا بولعاندار، ادامنىڭ يممۋندىق تاپشىلىق ۆيرۋسىمەن (ايتۆ) ءومىر سۇرەتىن ادامدار) اراسىندا جۇرگىزىلەدى.
– تۋبەركۋلەزدى ترانسشەكارالىق باقىلاۋ جانە ەمدەۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. ميگرانتتار اراسىندا تۋبەركۋلەزدى باقىلاۋ قالاي جۇرگىزىلمەك؟ تۋبەركۋلەزدى تۇبەگەيلى جويۋ مۇمكىن بە؟
– ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ميگرانتتارعا مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە سايكەس جۇرگىزىلەدى. بۇل كورسەتىلەتىن كومەكتىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە ميگرانتتاردىڭ اراسىندا تۋبەركۋلەز اۋرۋلارىن، ايتۆ-نى دياگنوستيكالاۋ، ەمدەۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. قازاقستانعا كەلگەن ميگرانتتار مىندەتتى تۇردە فليۋوروگرافيادان ءوتۋى كەرەك، ال تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان جاعدايدا ولارعا مەديسينالىق كومەك ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك  دامۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى، «حالىق دەنساۋلىعى» كودەكسى اياسىندا كورسەتىلەدى. 
– سوڭعى 10 جىلدا ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزگە شالدىققاندار سانى 2،2 ەسەگە، ءولىم-جىتىم سانى 5 ەسەگە ازايعانى ءمالىم. الداعى ۋاقىتتا ناۋقاستار سانى ازايۋى مۇمكىن بە؟ 
– 2014 جىلدىڭ مامىر ايىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ اسسامبلەياسىندا سىرقاتتانۋشىلىق پەن ءولىمدى ازايتۋ ارقىلى تۋبەركۋلەز ىندەتىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ستراتەگيا تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. وسىعان وراي ەلىمىزدە دە تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس جالعاسىن تابۋدا.  ماقسات –  قازاقستانداعى تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ ەپيدەمياسىن جويۋ، ياعني 2015 جىلعى تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋشاڭدىق كورسەتكىشى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 58،5 بولسا، 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 50-دەن تومەن، ال 2025 جىلى 30،0-دان بولۋى كەرەك، ال اۋرۋدىڭ تارالۋ كورسەتكىشى 90،6-دان 2020 جىلى 80،0-گە دەيىن، 2025 جىلى – 49،5-كە دەيىن تومەندەيدى دەگەن ۇمىتتەمىز. ال ءولىم-جىتىم كورسەتكىشىن 95 پايىزعا ازايتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز.
– بالالار اراسىنداعى تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ كورسەتكىشتەرى قانداي؟
– بالالار اراسىنداعى تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋشاڭدىق كورسەتكىشىنە زەر سالساق، جاعداي جامان ەمەس. 2015-2016 جىلداردىڭ 6 ايى ىشىندەگى جاعدايدى سالىستىرعاندا كورسەتكىشتىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا 22 پايىزعا تومەندەگەنىن كورۋگە بولادى. الايدا، قىزىلوردا جانە جامبىل وبلىستارىندا بالالار اراسىندا تۋبەركۋلەزدىڭ ەتەك جايۋى بايقالىپ وتىر. دەمەك، بۇل ورايدا ايتىلعان ايماقتاردا شۇعىل جۇمىستار جۇرگىزىلۋ قاجەت.
– مينيستر دارىگەرلەردىڭ قاعازباس­تىلىقتان ارىلاتىنىن ايتقان ەدى. شىنىمەن، سولاي ما؟
– دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك  دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ايتۋىنشا، 2018 جىلدان باستاپ ءار ازاماتتا ءبىرىڭعاي ەلەكتروندى مەديسينالىق قۇجات بولۋى ءتيىس. ال وزىمىزگە كەلسەك، ورتالىقتا بۇكىل قازاقستان بويىنشا تۋبەركۋلەزگە شالدىققان ناۋقاستاردى تىركەيتىن ۇلتتىق ەلەكتروندى رەگيستر بار. بۇل رەگيستردەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنداعى تۋبەركۋلەزگە شالدىققان ءار ناۋقاس تۋرالى شۇعىل اقپارات الۋعا بولادى.
– الداعى ۋاقىتتا مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلمەكشى. كەلەر جىلدان باستاپ مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ (ءمامس) قورىنا جارنا تولەنە باستاماق. وسى تۇرعىدا تۋبەركۋلەزگە شالدىققان ناۋقاستارعا كومەك كورسەتۋدە وزگەرىستەر بولا ما؟ 
– قازاقستاندا ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسەپكە الا وتىرىپ، مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى قولدانىلماقشى. مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋ­شىلارى: مەملەكەت، جۇمىس بەرۋشى جانە جەكە تۇلعالار. مەملەكەت ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى تومەن حالىق ءۇشىن جارنا تولەيتىن بولادى. جۇمىس بەرۋشىلەر – جالدامالى جۇمىسشىلار ءۇشىن، ال قىزمەتكەرلەر مەن سالىق ورگاندارىندا تىركەلگەن ءوزىن-وزى قامتىعان ازاماتتار وزدەرى ءۇشىن تولەيدى. مەملەكەت ازاماتتاردى تەگىن مەديسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىمەن  ءارى قاراي قامسىز­داندىرۋىن جالعاستىرادى. ولاردىڭ قاتارىنا الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلار، شۇعىل جاعدايلار، جەدەل مەديسينالىق كومەك، سانيتارلىق اۆياسيا مەن ۆاكسينالاۋ كىرەدى. تۋبەركۋلەز اۋرۋى الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلار قاتارىنا ەنگىزىلگەن، سوندىقتان  ناۋقاستار  دارىگەرلەرگە قارالىپ، تەكسەرىلىپ، ەمدەلە بەرەدى.

سۇحباتتاسقان نۇرسۇلۋ مىرزاحمەت