قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ءدىني ماسەلەلەر وزەكتى دە وتكىر تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. سەبەبى، اقتوبەدەگى تەررورلىق ارەكەتتەر مەن الماتىداعى قايعىلى جاعدايلار بۇكىل حالىقتى قاتتى ۇرەيلەندىردى، الاڭداتتى. جاقىندا قازاقستاندىق قوعام ۇلكەن ءۇمىت ارتاتىن ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى قۇرىلدى. سونداي-اق، پارلامەنتتە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ جوباسى تالقىلانۋدا.
بۇگىندە قوعام الدىندا بۇرىنعى پروبلەمالار وزەكتى جاڭا ماسەلەلەر رەتىندە تۇر. ولاردىڭ ىشىندە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ شىعۋ سەبەبىنە، وعان قالاي جول بەرمەۋگە بولاتىنىنا قاتىستى تاعى باسقا دا ماسەلەلەر بار. قازىرگى ۋاقىتتا وسى پروبلەمالارعا وراي ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار، قوعام قايراتكەرلەرى مەن قاراپايىم ازاماتتار ءوز پىكىر-ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ جاتىر. ولار نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن كەلەڭسىز جايلاردىڭ الدىن الۋعا، ىنتىماق پەن بىرلىكتى ءارى قاراي نىعايتۋعا باعىتتالعان.
سونىمەن، ەلىمىزدەگى ناقتى جاعداي قانداي؟ «ءدىني جاعداي» دەپ اتالاتىن ماسەلە، جالپىلاي العاندا، قوعامداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني جاعدايلاردان بولەك بولا المايدى. سوندىقتان ءدىن سالاسىنداعى پروبلەمالاردى ويداعىداي شەشۋ ءۇشىن، وعان كەشەندى شارالار قاجەت. اتاپ ايتقاندا، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە يدەولوگيالىق، ونىڭ ىشىندە ءدىني سالالارداعى ءتۇرلى ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە قاراستىرعان ءجون.
بۇگىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت، ول – جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتى جويۋ. مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ەلىمىزدە ەكسترەميستىك باعىتتاعى ارەكەتتەرى ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى جۇمىسسىز جاستار ەكەن. الەۋمەتتىك فاكتوردىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن وسىدان كورۋگە بولادى. سول سەبەپتەن دە مەملەكەت باسشىسى اتالعان پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا قاجەت بولسا، ەڭبەك زاڭنامالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندە ءتيىستى نۇسقاۋ دا بەردى. وسى جەردە اتاپ ءوتۋ كەرەك، كەيبىر جاعدايلاردا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ، ياعني الەۋمەتتىك الشاقتىقتىڭ دا نارازىلىق تۋدىراتىنى بەلگىلى.
بۇل ماسەلە نەگىزىنەن تابيعي بايلىعى قانشا مول بولعانىمەن، حالقىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى كەدەيلەۋ تۇراتىن ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىنە قاتىستى. مۇنى وسى جىلدىڭ مامىرىندا جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى تۋىنداعان جاعدايلار ناقتى دالەلدەپ بەردى. سوندىقتان دا ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى جاڭا زاڭدى قابىلداۋ ەرەكشە ماڭىزدى ءارى اسا قاجەت. اتالعان زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا نەگىزگى پروبلەما ءدىن ءىلىمىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىن تەولوگتار مەن ءدىن ىلىمىنە تەرەڭ بويلاي بەرمەيتىن ساراپشىلار اراسىنداعى ۇستانىم الشاقتىعى بار ەكەنى بايقالىپ قالدى. ويتكەنى، تەولوگتار پروبلەما الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ەكەنىن العا تارتادى. ال ساراپشىلار پىكىرى ولاي ەمەس، باسقاشا.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ماقۇلداعان قۇجاتتا ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە بايلانىستى سوتتالعان ادامنىڭ دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەۋ تۋرالى تارماقتىڭ دا سىنعا ۇشىراۋىن قۇپتاۋعا بولادى. ءبىر جاعىنان الىپ قاراعاندا، ولىمگە باس تىككەن جانعا دۇنيە-مۇلىكتىڭ نە قاجەتى بار؟ ەكىنءشى جاعىنان، ەگەر سوتتالعان ادام تۇرمەدە دۇرىس جولعا ءتۇسۋدى ۇيعاردى دەيىك. ءبىراق، بوستاندىققا شىققاننان كەيىن دۇنيە-مۇلكى، باسپاناسى، تاعى باسقالارىنان ايىرىلعان ول قايدا بارماق؟ قىلمىستىق جولعا ءتۇسىپ، تۇرمەگە قايتا ورالۋى مۇمكىن عوي.
ەندى قازاقستاننىڭ ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە شەتەلدىكتەردىڭ ىس-تاجىريبەلەرىن قولدانۋ جايىنا توقتالايىق. بۇل جەردە قازىرگى الماعايىپ گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق جاعدايدا قوعامعا ءتيىمدى زاڭنامالار قاجەت. بۇعان قوسا، ماسەلەگە قاتىستى جاڭا قۇقىقتىق نورمالاردى ازىرلەۋمەن قاتار، قولدانىستاعى زاڭنامالاردى دا بەلسەندى تۇردە پايدالانۋ كەرەك. ماسەلەن، كەيبىر ەلدەر «ات-تاكفير ۆا-ل-حيدجرا» ەكسترەميستىك ۇيىمىنىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالعان سياقتى.
ءبىزدىڭ باقىتىمىزعا وراي، قازاقستاندا كوزى جويىلعان جانە تۇتقىنعا الىنعان تەرروريستىك توپ مۇشەلەرىنىڭ سانى از بولدى. ونىڭ ۇستىنە، ولاردىڭ بىر-بىرىمەن بايلانىسى بولمادى. ەندىگى جەردە ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ جەدەل ارەكەت ەتۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ بولىپ وتىر. سونداي-اق، تۇرعىندار اراسىندا تەررورلىق اكتىلەر جاعدايىندا وزدەرىن قالاي ۇستاۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندىرۋدىڭ دە ءمانى زور. ول ءۇشىن ورتا جانە ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان پەرسپەكتيۆالى ءارى كەڭ اۋقىمدى يدەولوگيالىق جۇمىستاردى قولعا العان ءجون. اتالعان ماسەلەدە يمامداردىڭ ءدىني يدەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە بىلىمدىلىگىنىڭ، تاجىريبەسىنىڭ ورنى بولەك ەكەنىنە نازار اۋدارۋ كەرەك.
وزدەرىندەگى ءدىني راديكاليزم پروبلەمالارىن ويداعىداي شەشىپ جۇرگەن ەلدەر دە بار. مىسالى، تۇركيا مەن مالايزيا. وسىناۋ شەتىن ماسەلەنى تابىستى شەشۋدىڭ قۇپياسى، ولار ءارقاشان يسلامدى وزدەرىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ بولىنبەس بولشەگى دەپ تانىعاندىعىندا جاتىر. بۇل ەلدەر وسىنداي وزىق ۇلگىلەرىمەن ماقتانا الادى. ناتيجەسىندە تۇرىك پەن مالاي قوعامى «سەنىمدى مۇسىلمان بولۋ – ءوز ەلىڭنىڭ پاتريوتى بولۋ» قاعيداسىمەن قالىپتاستى.
قازاقستاننىڭ توڭىرەگىندەگى ءوركەنيەت پەن گەوساياساتتى ەسەپكە الا وتىرىپ قاراستىرعاندا، اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس، مۇسىلماندىق بىرتەكتىلىك ءبىرقاتار جايلاردا بايقالادى. ياعني، وركەنيەتتى فاكتور رەتىندە ول قازاقستاندى رەسەي مەن قىتايدان وزگەشەلەندىرىپ تۇرادى. دەگەنمەن، كەيبىر جاعدايلاردا ومىرلىك تاجىريبەسى جوق، كوڭىل كۇي اۋانىنا تەز بەرىلەتىن جاستار جالعان «ۇلتشىل-پاتريوتتاردىڭ» ارباۋىنا ءتۇسىپ قالاتىن جايلار دا كەزدەسەدى. ولاردى العان بەتىنەن قايتارۋعا دا بولادى. ماسەلەن، اقتوبە قالاسىندا تاجىريبەلى تەولوگتىڭ جەتەكشىلىگىمەن بەس جاس راديكالعا «جاۋجۇرەك مىڭ بالا» ءفيلمى كورسەتىلدى. كورسەتىلىمنەن سوڭ الگى بەسەۋدىڭ ۇشەۋى راديكالدىق كوزقاراستارىنان باس تارتتى، قالعان ەكەۋى ويلانىپ قالدى.
كوپتەگەن ماسەلەلەردە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحىن جانە سوعان قاتىستى ءدىننىڭ ەرەكشەلىگىن ۇيرەتۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ونىڭ ىشىندە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردىڭ وقۋ باعدارلامالارىندا قازاقستان تاريحىنىڭ ورتا عاسىرداعى كەزەڭدەرىنىڭ مۇرالارىن ەسكە تۇسىرەتىن قاراحانيدتەر جانە التىن وردا مەملەكەتتەرى بولۋى قاجەت. سەبەبى، ولاردا «تۇركى گۋمانيزمىنىڭ» عاجايىپتارى كورىنىس تاپقان گۋمانيستىك باعىتتاعى اسا باي يسلام مۇرالارى كەزدەسەدى. قاراحانيدتەر مەن التىن وردانىڭ تاريحي مۇرالارىن تەك وقۋ باعدارلامالارى ارقىلى عانا ەمەس، سونداي-اق، مادەنيەت پەن ونەر سالالارى ارقىلى دا ناسيحاتتاپ، الەمگە ايگىلەۋگە بولادى.
بۇرىندارى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جەتەكشىلەرى تاراپىنان ستراتەگيالىق ماقسات رەتىندە ورتالىق ازياداعى ءداستۇرلى يسلامنىڭ تۇپكى نەگىزدەرىن تىرەك ەتكەن قازاقستاندىق تەولوگيا مەكتەبىن قۇرۋ ماسەلەسى ايتىلعان ەدى. وندا ءابۋ حانيفا، يمام ءابۋ مانسۇر ءال-ماتۋريدي، سونداي-اق، الەمگە تانىلعان يسلام وقىمىستىلارى ءجۇسىپ بالاساعۇن، قوجا احمەت ياساۋي، احمەت يۇگنەكي جانە باسقا دا يسلام ءدىنى بىلگىرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى وقىتىلۋى ءتيىس بولاتىن. ءبىراق، ول ۇزاق مەرزىمدى جۇزەگە اسىرىلاتىن پەرسپەكتيۆالى جوسپار بولىپ وتىر.
تەولوگتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا زايىرلى ماماندىق – «ءدىنتانۋدى» دامىتۋدى جالعاستىرا بەرۋى قاجەت. سەبەبى، تاجىريبە كورسەتكەنىندەي، قازاقستان ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس اعىمعا بوي الدىرعان جەكەلەگەن ادامدار «ءدىنتانۋ» ماماندىعىن وقىعاننان كەيىن، ءوزىنىڭ ويلاۋ قابىلەتىن كەڭەيتە تۇسەدى. ءسويتىپ، ول ءداستۇرلى ەمەس اعىمنان باس تارتا باستايدى، يكەمدىلىككە بەت بۇرادى جانە ءبىرقاتار ماسەلەلەرگە قاتىستى كەلىسۋشىلىك كوزقاراس ۇستانادى. اتاپ وتكەن ءجون، تۇركيادا بارلىق يمامدار ءدىني ءبىلىمى بولۋىمەن قاتار، زايىرلى ماماندىقتى دا مەڭگەرۋگە مىندەتتى. بۇل دىنگە بايلانىستى ماسەلەدە ءبىرجاقتى كەتپەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى، قازاقستان حالقىن ەكسترەميستىك باعىتتاعى ءدىني يدەولوگيادان جانە ءداستۇرلى ەمەس اعىمداردان ساقتاندىرىپ، ونىڭ اراجىگىن اجىراتا بىلۋگە ۇيرەتۋ كەرەك.
بۇگىندە قازاقستانداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاقستان قوعامى جاعدايىنا بارىنشا سايكەس كەلەتىن زايىرلى مەملەكەت ءتۇسىنىگىن قالىپتاستىرۋ. ءاربىر ناقتى جاعدايدا زايىرلىلىق – ليبەرالدىق، ۇلتشىلدىق جانە باسقا دا يدەولوگيانىڭ جول كورسەتۋشىسى رەتىندە شىعاتىنىن تاريحي تاجىريبە كورسەتكەن. قازاقستان زايىرلىلىعى قانداي يدەولوگيانىڭ جول كورسەءتۋشىسى بولۋى ءتيىس؟ باستى ماسەلە وسىندا جاتىر. ال قازاقستان قوعامى ءۇشىن ەڭ ءتيىمدىسى – تولەرانتتىلىق يدەياسى. وسى يدەيا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ءارى قاراي ارتتىراتىن برەندتەردىڭ ءبىرى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
قازاقستاندا تولەرانتتى قوعام قۇرىپ، ونى ساقتاۋ ەلدى تابىستى جاڭعىرتۋعا وزىندىك ىقپال ەتتى. بۇعان بالاما نەمەسە ناقتى مىسال رەتىندە سينگاپۋردى الۋعا بولادى. سينگاپۋر – پوليەتنوستىق جانە پوليكونفەسسيالىق مەملەكەت. ەل باسشىلىعىنىڭ تولەرانتتىلىق ساياساتىن ويداعىداي جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدى جاڭعىرتۋ جوبالارى تابىستى جۇزەگە اسىرىلدى.
جوعارىدا اتالعانداي، قازىرگى زامانعى قازاقستان جاعدايىندا، ەندى ءتۇرلى ەتنوستار مەن ءتۇرلى دىندەر وكىلدەرى اراسىنداعى بىر-بىرىنە دەگەن قاتىناستى عانا ەمەس، ءدىني جانە زايىرلى قوعام بولىكتەرى اراسىنداعى تولەرانتتىلىقتى دا قالىپتاستىرۋ كەرەك. سەبەبى، سوڭعى جىلدارى كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى سالىستىرىپ قاراعاندا، زايىرلى-يسلامدىق قاتىناستار ماڭىزدى مانگە يە بولىپ بارادى. اسىرەسە، ول قازاقتاردىڭ ءوز ورتاسىندا دا كورىنىس بەرۋدە.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا ءدىن سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماقسات-مىندەتتىڭ تۇپكىلىكتى ايقىندالماۋى ۇلكەن پروبلەما بولىپ وتىر. ال يسلام – مەملەكەت ءۇشىن ۇلتتىڭ رۋحاني دىڭگەگى. الماعايىپ الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ قيىن. قازاقستاننىڭ ءوز ىشىندەگى پروبلەمالاردى شەشۋ – كوبىنشە الەمدىك اۋقىمداعى وسىنداي پروبلەمالاردىڭ تابىستى شەشىلۋىنە بايلانىستى. ەندەشە، كەلەسى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەءسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى قىزمەتىنە كىرىسەدى. مىنە، سوندا جاھاندىق وتكىر ماسەلەلەرمەن قاتار، وسى ماسەلەلەردى دە ۇيىمنىڭ بيىك مىنبەرىنەن كوتەرەدى دەگەن ويدامىز.
تيمۋر كوزىريەۆ،
ساياساتتانۋشى
«ەگەمەن قازاقستان»
