پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
تاۋەلسىزدىك – ءتاتتى ۇعىم. ءبىر اۋىز عانا ءسوز. ءبىراق ونىڭ استارىندا قانشاما ماعىنا، تولاستاۋدى بىلمەيتىن ءىس-قيمىل، ءادىس-امالدار جاتىر دەسەڭىزشى. ويلاپ قاراساق، تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدىڭ تۇرلەرى مەن جولدارى دا كوپ-اق ەكەن. ماسەلەن، سول باياندى ەتۋءدىڭ ىرگەتاستىق ءمانى بار ماسەلەسى – ەكونوميكالىق تۇرعىدان باياندى ەتۋ ءجونىندەگى جۇمىستارعا جانە سونىڭ ءبىر عانا تارماعى – ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ىسىنە كەلەيىك. مىنە، وسى ءبىر عانا ءىستىڭ ءوزى وتكەن جيىرما بەس جىلدا ءبىزدى قانداي بيىكتەرگە كوتەرىپ تاستاعاندىعىن باجايلاۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا جاس قازاقستان مەملەكەتى ءۇشىن بۇكىل ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆىنە اينالا الار بىردەن-بىر سالا ەلىمىزدىڭ مينەرالدى شيكىزات كوزدەرى، سونىڭ ىشىندە، كومىرسۋتەگى رەسۋرستارى بولاتىندىعىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە قويعان جوق. دەگەنمەن، ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىلىعىنىڭ ءاپ دەگەننەن-اق بارلىق ءىستىڭ باسىن اشار وسى سالانى ستراتەگيالىق ماقسات ءۇشىن دۇرىس تاڭداي ءبىلۋى، وسى ىسكە ءبىرىنشى كەزەكتە قوزعاۋ سالۋى اقىر اياعىندا ليبەرالدىق نارىق ەكونوميكاسى جاعدايىندا «سيقىرشىنىڭ تاياعىن» ءبىزدىڭ قولىمىزعا ۇستاتا قويعانمەن بىردەي بولىپ شىققاندىعىن ەندى كورىپ وتىرمىز.
ءقازىر مىنە، ءبىز وسىلاي دەپ وتىرمىز. ءبىراق ول كەزدە وسى ىسكە ەكپىن بەرۋدىڭ ءوزى وڭاي بولعان جوق. ويتكەنى، جەر استىندا جاتقان مۇنايدى ءوندىرۋ ءۇشىن كوپ قاراجات، جاڭا تەحنولوگيالار، ءونىمدى سىرتقى نارىقتارعا الىپ شىعىپ، ساۋدا جۇرگىزە الاتىنداي بىلىكتى كومپانيالار قاجەت بولدى. بىزدە وسىنىڭ ءبىرى دە بولعان جوق. مىنە، سول تۇستا ءبىزدىڭ ەلباسىمىز «ەگەۋلى نايزا قولعا الماي، ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالماي، ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە» دەگەندەي، ەر قايراتىن بويىنا جيىپ، الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىنىڭ اۋزىن ايعا بىلەگەن كومپانيا باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەردى ءوزى جۇرگىزىپ، العاشقى ينۆەستيسيالاردى قازاقستانعا الىپ كەلدى. ەلباسىنىڭ سول كەزدە قولىنا ۇستاعان «ەگەۋلى نايزاسى» – ەل بولاشاعىنا دەگەن ۇلكەن سەنىمى جانە سول سەنىمگە نەگىز بولعان تابيعي شيكىزات رەسۋرستارى ەدى. ەنءدى وندىرىلە باستاعان مۇنايدى سىرتقى نارىقتارعا الىپ شىعۋ، ونىڭ سان ءتۇرلى باعىتتارى مەن جولدارىن قاراستىرۋ اسا وزەكتى بولا ءتۇستى.
كوسەگەنىڭ كوگەرۋى قۇبىرلاردان باستالدى
مىنە، وسى تۇستا، ياعني 2001 جىلدىڭ قازان ايىندا كقك (كاسپيي قۇبىرى كونسورسيۋمى) مۇناي قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى قازاقستان مۇناي ونەركاسىبىنىڭ تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. جالپى ۇزىندىعى 1510 شاقىرىمعا سوزىلعان مۇناي قۇبىرى ەلىمىزدەگى تەڭىز مۇناي كەن ورنى مەن قارا تەڭىزدەگى نوۆوروسسييسك پورتىنا تاياۋ ورنالاسقان «جايا وزەرەيەۆكا» مۇناي تەرمينالىنىڭ اراسىن جالعادى. رەسەي فەدەراسياسىنىڭ «ترانسنەفت» ااق پەن كتك «كومپانيي»، قازاقستاننىڭ «قازمۇنايگاز» ۇك» اق جانە «شيەۆرون كاسپيان پايپلاين كونسورسيۋم كومپانيي»، «لۋكاركو ب.ۆ.»، «موبيل كاسپييسكايا ترۋبوپروۆودنايا كومپانيا»، «روسنەفت-شەلل كاسپيان ۆەنچۋرس ليميتەد»، «ەني ينتەرنەشنل (ن.ا.) ن.ۆ. س.ار. ل.»، «بگ وۆەرسيز حولدينگس ليميتەد»، «كازاحستان پايپلاين ۆەنچۋرس كوو»، «وريكس كاسپيان پايپلاين لتد.» كومپانيالارى بۇل جوبانىڭ قاتىسۋشىلارى، ياعني قۇرىلتايشىلارى بولدى.
بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە پايدا بولعان العاشقى تاۋەلسىزدىك ماگيسترالىنىڭ ءبىرى ەدى. ءويتكەنى، وسى ارقىلى ءوندىرۋ كولەمى ارتا باستاعان مۇنايدى سىرتقا شىعارۋدىڭ باستاپقى جانە نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ايقىندالدى. العاشقى جىلى وسى قۇبىرمەن 28 ميلليون تونناعا جۋىق مۇناي جونەلتىلىپ ءجۇرسە، 2014 جىلى وسى مۇناي قۇبىرى ارقىلى 40 ميلليون توننا مۇناي سىرتقا شىعارىلدى.
2006 جىلدىڭ شىلدە ايىندا مۇناي تاسىمالداۋ ماسەلەسىندەگى تاعى ءبىر ۇلكەن جوبا – جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىمەن بىرلەسىپ سالىنعان اتاسۋ – الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرى ىسكە قوسىلدى. ول قازاقستان جەرىندە ەلىمىزدىڭ ءۇش وبلىسى – قاراعاندى، شىعىس قازاقستان، الماتى وبلىستارىنىڭ اۋماعىمەن ءوتىپ، قىتايداعى الاشاڭقاي پۋنكتىنە دەيىن جەتكىزىلگەن. 2006 جىلى بۇل قۇبىرمەن 2،2 ميلليون مۇناي تاسىمالدانسا، 2007 جىلى ونىڭ كولەمى 4،8 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرىلدى. بۇل قۇبىردىڭ مۇناي وتىمدىلىگىن جىلىنا 10 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانسا، بولاشاقتا ودان دا اسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى، العاشقى ون جىلدا قۇبىرمەن 92 ميلليون توننا مۇناي تاسىمالدانىپ وتىر.
مۇنان كەيىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2009 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا اشعاباد قالاسىندا مەملەكەت باسشىلارى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆپەن، حۋ سزينتاومەن جانە يسلام كاريموۆپەن بىرگە «تۇرىكمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان-قىتاي» گاز قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا قاتىسقان بولاتىن. گاز قۇبىرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 7000 شاقىرىمدى قۇرادى. ونىڭ 188 شاقىرىمى تۇرىكمەنستان، 525 شاقىرىمى – وزبەكستان، 1293 شاقىرىمى – قازاقستان، 4860 شاقىرىمنان استامى جۇڭگو اۋماعىندا تارتىلدى. قىتايدا گاز قۇبىرى گۋانچجوۋ قالاسىنا دەيىن جەتكىزىلىپ، ول جەردەن باسقا دا جۇمىس ىستەپ تۇرعان گاز قۇبىرلارىنا ءبولىندى.
كورەگەندىك كوكجيەكتەرى
مىنە، وسىلايشا جەر جانە شيكىزات رەسۋرستارىنا باي ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن اشۋ، ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارۋ باعىتىندا بۇرىن-سوندى بولماعان ۇلكەن ىستەر قولعا الىنىپ، جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلا باستادى. مۇنداي ىستەر ءبىزدىڭ ەلىمىزگە نەگە قاجەت بولدى؟ ءبىز بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 2005 جىلعى «قازاقستان ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭارۋ جولىندا» اتتى حالىققا ارناعان جولداۋىنان تابامىز. وندا ەلباسى ەلىمىزدە قۇرىلىسى قولعا الىنعان مۇناي مەن گاز قۇبىرلارىنىڭ، اۆتوكولىك جولدارى مەن تەمىر جولداردىڭ، سالىنىپ جاتقان پورتتار مەن اۋەجايلاردىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتا كەلە بىلاي دەگەن بولاتىن:
«حV عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ورتالىق ازيا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى ءوڭىرى بولىپ كەلدى. ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز شىعىس پەن باتىستى جالعاستىرىپ جاتتى. حالىقتار اۋماقتار مەن ۇلتتارعا بولىنگەن جوق. جىبەك جولىنىڭ سايابىر تارتۋى ورتالىق ازيانى مەشەۋ شەت ايماققا اينالدىردى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزدان كەيىن سوڭعى 25 جىلدا العاش رەت ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن قايتادان ەكونوميكالىق ماڭىزعا يە بولدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىمىزدى نىعايتىپ كەلەمىز، الەمدىك نارىققا باعالى تاۋارلار – مۇناي، گاز، كەن، اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن شىعاراتىن وڭىرگە اينالا باستادىق. ءقازىردىڭ وزىندە شامامەن كونە جىبەك جولىنىڭ بويىمەن وتەتىن ءححى عاسىردىڭ جاڭا مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ، اۆتو جانە تەمىر جولداردىڭ سۇلبالارى ايقىندالا باستادى»، دەپ اتاپ كورسەتتى.
ەلباسىنىڭ وسى ءسوزى بىزدەگى جەدەل تۇردە ءجۇرىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، دەموگرافيالىق، ميگراسيالىق، ۋربانيزاسيالىق جانە باسقا دا وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى سەبەبى مەن تەرەڭ ءمانىن بارىنشا ءدوپ باسىپ، اشىپ تۇر دەپ ويلايمىز. قازاقستانعا – باتىس پەن شىعىستىڭ ورتاسىندا التىن كوپىر بولۋعا ابدەن لايىق وسىناۋ بايتاق وڭىرگە تاۋەلسىزدىكتىڭ كەلۋى سان عاسىر بۇرىن ءۇزىلىپ كەتكەن حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ ۇلكەن ارناسىنا قايتا جان ءبىتىرىپ قانا قويماي ونىڭ جاڭا سيپاتتا جان-جاقتى دامۋىنا جول اشتى. ونىڭ ۇستىنە وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپ عاسىردى قالعۋمەن وتكىزگەن ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرى جىلدان-جىلعا دامىپ، وسى ءوڭىردى الەمدىك تارتىلىستىڭ ۇلكەن ءبىر ورتالىعىنا اينالدىرىپ وتىر. كورشىمىز جۇڭگو بۇكىل دۇنيەگە ەكونوميكالىق ىقپال ەتەتىن ءححى عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن الىبىنا اينالماق. ەكونوميكالىق ورتالىقتاردىڭ ارا سالماعىندا ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقان وسىناۋ شاقتا ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان قازاقستاننىڭ الەمدىك شارۋاشىلىق جۇيەسىنە اسا ءبىر ۇرىمتال، ياعني ستراتەگيالىق ماڭىزدى تۇستان كەلىپ قوسىلۋى ونىڭ ەكونوميكالىق، ترانزيتتىك ماڭىزىن ارتتىرا بەرەدى. بۇل جاعداي تاۋەلسىزدىك تالاپتارىمەن قوسىلا كەلىپ ىشتەگى حالىقتىڭ كوشى-قون قوزعالىسىنىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرىن تۋىنداتادى.
ءسويتىپ، تاۋەلسىزدىك ەلىمىزدىڭ ىشكى مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا، ونىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە قوسىلۋىنا، بۇرىنعىداي كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى شەتكەرى ءبىر ءوڭىر ەمەس، ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىرۋشى كىندىك ەل بولۋىنا قىزمەت ەتۋدە. بۇل جاعداي ەل حالقىن ۇلكەن وزگەرىستەرگە قاراي باستاپ، كەنجەلەپ دامۋىمىزداعى كوپعاسىرلىق مەشەۋلىكتىڭ كوبەسىن سوكتى. دەمەك، ورنالاسقان گەوگرافيالىق ورنىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ قازىرگى جەدەل دامۋىنىڭ ءبىر سىرى مىنە، وسى سالىنىپ جاتقان ينفراقۇرىلىمداردا، ياعني ەكونوميكالىق اعزامىزعا قان جەتكىزىپ، ونى سىرتپەن بايلانىستىرۋعا سەنىمدى جول اشاتىن تاۋەلسىزدىك ماگيسترالدارىندا تۇر دەپ ەسەپتەيمىز. ەندەشە، ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعان وسى ماقساتتاعى جوبالار تۋرالى بايانداپ كورەيىك.
جاڭعىرعان جىبەك جولى
«نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2015-2019 جىلدار ىشىندە جالپى كولەمى 7 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن 11 اۆتوكولىك جولىنىڭ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلماق. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى عاسىر جوباسى اتالىپ وتىرعان ەڭ ءىرى حالىقارالىق اۆتوكولىك ءدالىزى «باتىس جۇڭگو – باتىس ەۋروپا» جولىنىڭ قۇرىلىسى دا بار.
ەگەر بۇل جولدىڭ جاعدايىنا ءسال كەڭىرەك توقتالا كەتەتىن بولساق، جولدىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى جالپى ۇزىندىعى 2 787 شاقىرىمدى قۇرايدى. مۇنىڭ 2452 شاقىرىمى قايتا جاڭعىرتۋعا، ياعني تولىقتاي قايتا سالۋعا جاتقىزىلعان. 1391 شاقىرىمدىق جول – 1 ساناتتى، 1061 شاقىرىمدىق جول 2 ساناتتى بولادى. جوبانىڭ قۇنى – 825 ميلليارد تەڭگە. وعان حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ، ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ، ازيا دامۋ بانكىنىڭ، يسلام دامۋ بانكىنىڭ، جاپون حالىقارالىق ارىپتەستىك اگەنتتىگىنىڭ زايمدارى مەن ەلىمىزدىڭ ءوز قاراجاتى جۇمسالۋدا. وسىعان دەيىن جولدىڭ 2028 شاقىرىمىندا جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالىپ، شىمكەنت قالاسىنان باستاپ رەسەي فەدەراسياسى شەكاراسىنا دەيىنگى ارالىقتا جانە الماتى مەن تاراز ارالىعىندا جول قوزعالىسى اشىلعان بولاتىن. ۇستىمىزدەگى جىلى الماتى مەن قورعاس ارالىعىنداعى 304 شاقىرىم جول، شىمكەنت پەن تاشكەنت ارالىعىنداعى 100 شاقىرىم جول جانە شىمكەنت پەن تاراز ارالىعىنداعى 81 شاقىرىم جولدىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى قولعا الىندى. بۇل جۇمىستار ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالىپ، قازاقستانداعى «باتىس جۇڭگو – باتىس ەۋروپا» ءدالىزىنىڭ بۇكىل ءون بويىندا كولىك قوزعالىسى اشىلادى دەگەن اقپارات بار. بۇل – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا جاسالاتىن ۇلكەن تارتۋ. ويتكەنى، بۇل تاۋەلسىزدىككە يە بولعان شيرەك عاسىر ىشىندە وسىدان مىڭ جىل بۇرىن باتىس پەن شىعىستى جالعاپ جاتقان ۇلى جىبەك جولىن قايتا تىرىلتكەندىگىمىزدى بىلدىرەدى.
حالىقارالىق ءدالىز تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدەن باستاپ كولىك ءنوپىرى كوبەيىپ، تىرشىلىك قايناي باستايتىن بولادى. ويتكەنى، مەگاجوبا قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن ونىڭ بويىندا ينفراقۇرىلىم تارتۋ جۇمىستارى باستالادى. ياعني، ۇلكەن جولدىڭ بويىنان حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن قوناق ۇيلەر مەن اۆتوكولىكتەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى، تاماقتاناتىن ورىندار جانە تاعى باسقا دا كوپتەگەن نىساندار سالىنادى. سونداي-اق، قازاقستان اۋماعىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا جول اشىلادى.
ەندى اتالمىش جوبانىڭ قازاق ەلى ءۇشىن تيگىزەر پايداسى تۋراسىندا ءسوز قوزعاساق، بىزگە اقپارات بەرگەن مامانداردىڭ ايتۋىنشا، الداعى 7-8 جىلدىڭ ىشىندە جولدىڭ جۇك كولىكتەرىن وتكىزۋ مۇمكىندىگى 2،5 ەسە ۇلعاياتىن بولادى. جوبانى ىسكە اسىرۋ قازاقستانعا جىلما-جىل كەم دەگەندە 33-34 ميلليارد تەڭگەنىڭ پايداسىن بەرىپ وتىرادى دەپ كۇتىلۋدە. مۋلتيپليكاتيۆتىك تيىمدىلىگى دە زور بولماق. ماسەلەن، مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە، جولدىڭ سالىنۋى ىشكى ءونىمنىڭ كولەمىن 82،9 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن وسىرە تۇسەتىن بولادى. باسقا دا جاناما تيگىزەتىن جاعىمدى اسەرلەرى از ەمەس. ەڭ باستىسى، بۇل جول قازاقستاننىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنىن ءتيىمدى پايدالانىپ، التىن كوپىر ەلگە اينالۋىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتەتىن بولادى. ال مۇنىڭ تيگىزەر پايداسىن اقشامەن ەسەپتەۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس.
بۇل جولدىڭ بولاشاقتا قازاقستانعا قانداي پايدا بەرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن بولجامداۋ ءۇشىن مىنا ءبىر تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنە كەتسەك، ارتىق بولماس. ءبىزدىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىمىزدىڭ ءار كەزەڭىندە كەڭ-بايتاق دالامىزعا كەلىپ كەتكەن تاريحشىلار قالدىرعان دەرەكتەر بويىنشا كونە قىتايدان باستالىپ، ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىن كوكتەي وتەتىن جىبەك جولىنىڭ جاندانۋى جەتىسۋ مەن سىرداريا بويىندا قالا قۇرىلىستارىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرگەن. ويتكەنى، كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا شاعىن بەكەتتەر پايدا بولىپ، ولار بىرتە-بىرتە ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزىپ، تاۋارلار الماستىراتىن قالالار دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ وتىرعان. وتىرار، سىعاناق، ساۋران، جەنت، انكەت، تاراز، سوزاق، قۇمكەنت، تورتكول، اقتوبە، قۇلان قالالارى مىنە، وسىلايشا سالىنىپ، وركەندەدى. ال ح عاسىردا ءومىر سۇرگەن عالىم-گەوگراف ءال-ماقديسي ءوزىنىڭ «ءال-باد ۆا-تاريح» («دۇنيەنىڭ باستالۋى مەن تاريحى جونىندەگى كىتاپ») اتتى ەڭبەگىندە سول كەزدەگى قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان 50-گە تارتا قالانى اتاعان. ولار: يسفيدجاب، حيرلۇع، جۋميشلاعۋ، ارسۋبانيكەت، باراب، شاۋعار، ساۋران، تۇرار، زەراح، شاعىلجان، بالادج، بارۋكەت، ياگانكەت، تاراز، بالۋ، قۇلان، مەركە، لاكرا جانە باسقا دا كوپتەگەن قالالار.
الايدا «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ ءوزى سەكىلدى ونىڭ وركەنيەتتىلىك جەتىستىكتەرىنىڭ دە تاعدىرى اۋىرلاۋ بولدى. سول قالالاردىڭ بۇگىنگە امان-ەسەن جەتكەنى ساناۋلى عانا. ولار تۋرالى بۇگىندە قازاقستان جەرىندەگى تاريحي جانە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر عانا جاقسى سىر شەرتەدى.
دەمەك، جاڭادان سالىنىپ وتىرعان «باتىس جۇڭگو – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا بولاشاقتا جاڭا قالالاردىڭ پايدا بولماسىنا كىم كەپىل. ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ەس جيناپ، دامىعان سايىن ءبىز بايتاق دالامىزدىڭ ۇستىندە بولاتىن تالاي كەرەمەتتەردىڭ كۋاسى بولارمىز دەگەن ءۇمىتىمدى جاسىرمايمىن.
سونداي-اق، ەلىمىزدە «باتىس جۇڭگو – باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق كولىك دالىزىنەن تىس باسقا اۆتوكولىك جولدارى دا سالىنۋدا. ماسەلەن، ۇزىندىعى 1282 شاقىرىم بولاتىن استانا – الماتى، ۇزىندىعى 1018 شاقىرىمدىق استانا – وسكەمەن، 2891 شاقىرىمدىق استانا – اقتوبە – اتىراۋ – اقتاۋ، 803 شاقىرىمدىق الماتى – وسكەمەن، 531 شاقىرىمدىق استانا – پەتروپاۆل – رەسەي فەدەراسياسىنىڭ شەكاراسى، 100 شاقىرىمدىق ورال – كامەنكا جولدارىنىڭ قۇرىلىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل جولداردىڭ بارلىعى 2020 جىلعا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس.
پارسى شىعاناعىنا شىقتىق
ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ، وڭىرلەر اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاڭا تەمىر جولدار سالۋ ماسەلەسىنە كوپ كوڭىل بولىنە باستادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ۇزىندىعى 2550 شاقىرىمنان استام جاڭا تەمىر جولدار ىسكە قوسىلدى. بۇل دەگەنىڭىز، تاۋەلسىزدىك العان 25 جىل ىشىندە قازاقستان بۇكىل تمد مەملەكەتتەرىن قوسقانداعىدان ارتىق تەمىر جول قۇرىلىسىن جۇرگىزدى دەگەن ءسوز. ونى ايتاسىز، باياعىدا الەمنىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ تۇرعان الىپ كەڭەس وداعىنىڭ ءوزى ۇزاق جىلدار بويى تۇرعىزعان بام-نىڭ (بايكال-امۋر ماگيسترالى) ۇزىندىعى 4200 شاقىرىمدى قۇراعان ەكەن. ەندەشە، تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىنىڭ ون شاقتى جىلىنىڭ ىشىندە ەلىمىز ءوز كۇشىمەن كىشى بام قۇرىلىسىن سالىپ-اق تاستاعانمەن بىردەي بولىپ شىعادى عوي بۇل ءىس.
ال ەندى بۇل جولداردىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا، جەرىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنە تيگىزەتىن پايداسى قانداي؟ ەندى وسى ماسەلەگە كەلەيىك.
2014 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ، يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني، تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ يران مەن تۇرىكمەنستان شەكاراسىندا باس ءتۇيىستىرىپ، وزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت-ەترەك – گورگان (قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران) تەمىر جول جەلىسىن رەسمي تۇردە اشتى. ءسويءتىپ، قازاقستاننان استىق تيەپ شىققان پويىز ءبىزدىڭ ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت تۇرىكمەنستان شەكاراسىن باسىپ ءوتىپ يران ەلىنىڭ اۋماعىنا، ياعني ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءوڭىر بولىپ تابىلاتىن پارسى شىعاناعىنا كىردى. بۇل جول ءبىزدى ەۋروپاعا 600 شاقىرىمعا جاقىنداتا ءتۇستى. ەلىمىزدىڭ ارادا سانداعان عاسىرلار وتكەننەن كەيىن بارىپ، اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق ءوڭىر پارسى شىعاناعىنا ەكونوميكالىق تۇرعىدان قايتا شىعۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعاندىعىن ايگىلەگەن ەلباسىنىڭ سول تاريحي ماڭىزدى ساپارىنا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءجۋرناليسى رەتىندە ءبىز دە قاتىسقان ەدىك.
«قازىرگى ءىستىڭ تاريحي ءمانى بار، – دەپ ەدى سول حالىقارالىق جاڭا تەمىر جول جەلىسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى. – ءبىز قازاقستان، تۇرىكمەنستان، يران ەلدەرى 900 شاقىرىمدىق وسى جولدى سالىپ، ورتالىق ازيا مەن پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەردىڭ باسىن قوستىق دەپ ايتۋعا بولادى. جالپى جول، كوپىر سالۋ دەگەنىمىز وتە راحىمدى ءىس. بۇل جايىندا قۇراندا ايتىلعان. ءۇش ەلدىڭ حالقى ءۇشىن جولدىڭ بويىندا نەشە ءتۇرلى ەلدى مەكەندەر پايدا بولىپ، حالىق جۇمىسپەن قامتىلادى، قارىم-قاتىناس جاندانادى.
سونىمەن قاتار، ەلباسى قازاقستان قىتايدان كاسپيي تەڭىزىنە دەيىن تىكەلەي تەمىر جول سالعانىن اتاپ ءوتتى.
«مىنا جول سول جولعا قوسىلادى. دەمەك، قىتايعا عانا ەمەس، جۇڭگو ارقىلى تىنىق مۇحيتىنا شىعار مۇمكىندىك بار»، دەگەن ەلباسى بۇل جولدىڭ ۇزىندىعى بۇرىنعى جولدىڭ ۇزىندىعىنان ءۇش ەسە كەمي تۇسكەندىگىن، وسى ارقىلى جۇك تاسىمالىن جەدەلدەتۋگە بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى.
ءسويتىپ، اشىلىپ وتىرعان وزەن – قىزىلقيا – بەرەكەت – ەترەك – گورگان (قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران) جاڭا تەمىر جول جەلىسىن ەلىمىزدى كوكتەي وتەتىن جاڭا جىبەك جولىنىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى رەتىندە قاراستىرۋعا ابدەن بولادى. ال مۇنىڭ سىرتىندا ەل وڭىرلەرىن بىر-بىرىمەن بايلانىستىرۋ، ەل ىشىندە وندىرىلگەن ونىمدەردى سىرتقا ەكسپورتتاۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ماقساتىندا قانشاما جاڭا جولدار سالىندى.
اتاپ ايتساق، 2001 جىلى سالىنعان 187 شاقىرىمدىق «اقسۋ – دەگەلەڭ» تەمىر جول جەلىسى پاۆلودار مەن سەمەيدىڭ اراسىن جالعاسا، 2004 جىلى سالىنعان «حرومتاۋ – التىنسارين» تەمىر جول جەلىسى قوستاناي مەن اقتوبەنى جالعاپ، ءوڭىرارالىق بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا سەنىمدى ىقپال ەتتى. 2008 جىلى ۇزىندىعى 150 شاقىرىم بولاتىن «شار – وسكەمەن» تەمىر جولى سالىندى. بۇل جول جەلىسى شىعىس ءوڭىردىڭ ءبىرىڭعاي تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىردى.
2012 جىلى ۇزىندىعى 293 شاقىرىمدىق «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول جەلىسى ىسكە قوسىلدى. بۇل جول جۇڭگو مەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى جول قاتىناسىن 550 شاقىرىمعا قىسقارتىپ، ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرا ءتۇستى.
2014 جىلى «ارقالىق – شۇباركول» تەمىر جول جەلىسى سالىندى. ۇزىندىعى 214 شاقىرىم بولاتىن بۇل جاڭا تەمىر جول جەلىسى قازاقستاننىڭ ورتالىق بولىگى مەن سولتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ اراسىن بۇتىندەي 540 شاقىرىمعا جاقىنداتا ءتۇستى.
ال 2014 جىلى سالىنعان ۇزىندىعى 1036 شاقىرىم بولاتىن جەزقازعان – بەينەۋ جاڭا تەمىر جول جەلىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ءوڭىرارالىق قارىم-قاتىناستى عانا نىعايتىپ قويماي، سونىمەن قاتار، جۇڭگو مەن ەۋروپا اراسىنداعى جولدى بۇتىندەي 1200 شاقىرىمعا جاقىنداتا ءتۇستى.
2015 جىلى بورجاقتى – ەرساي تەمىر جول جەلىسى سالىندى. بار بولعانى 14 شاقىرىم بولاتىن بۇل جولدىڭ دا ماڭىزى زور ەدى. ويتكەنى، ول ەلىمىز ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان قۇرىق پورتىن تەمىر جول ماگيسترالىمەن جالعادى.
قۇرلىقتاردى جالعاعان
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان ازاماتتىق اۆياسيا سالاسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. فرانكفۋرت، لوندون، ۆەنا، پاريج، سەۋل، ابۋ-دابي، دۋباي، بەيجىڭ، ىستامبۇل، ءۇرىمءشى، سيان، بانگكوك، شاردجا، مينسك، ءماسكەۋ، ءنوۆوسىبىر، ەكاتەرينبۋرگ، ومبى، سانكت-پەتەربۋرگ، توم، باكۋ، تاشكەنت، كييەۆ، بىشكەك، تبيليسي جانە تاعى باسقا قالالارمەن، جالپى الەمنىڭ 26 ەلىمەن اۋە قاتىناسىن ورنىقتىردى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان تمد ەلدەرىمەن 50 باعىت، ەۋروپا ەلدەرىمەن 9 باعىت، وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن 14 باعىت، تاياۋ شىعىس ەلدەرىمەن 15 باعىت بويىنشا اۋە تاسىمالدارىن جۇزەگە اسىرادى.
ەندى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا استانا قالاسىن حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىمەن بايلانىستىرۋ جونىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ءقازىردىڭ وزىندە ەلوردامىزدان 5 حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا (فرانكفۋرت، لوندون، دۋباي، گونكونگ، سەۋل) تىكەلەي ۇشاق قاتىناسى قالىپتاسقاندىعىن، ەندى 2020 جىلعا دەيىن توكيو، سينگاپۋر، شانحاي جانە نيۋ-يورك قالالارىمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتىلاتىندىعىن ايتا كەتسەك، ارتىق بولماس.
عارىشقا قادام – الىسقا قادام
قازاقستان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلىندا ءوزىنىڭ عارىش سالاسىن قۇرىپ، ونىڭ قىزمەتىن دامىتۋ ارقىلى كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن بىرنەشە ونداعان جىلداردان تۇراتىن تاريحي ۇزاق ءارى توتە جولدى باستان وتكەردى دەپ ايتا الامىز. قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن بۇل ءىستىڭ ماڭىزى وتە زور. ويتكەنى، قازىرگى زاماندىق عارىشتىق سپۋتنيكتەردىڭ جانە ولاردىڭ قىزمەتتەرىنىڭ تۇتاس ينفراقۇرىلىمدارىن ازىرلەي وتىرىپ، عارىش كەڭىستىگىنە شىعۋ دەگەنىمىز ەلدىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىنىڭ باستى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرىن ايقىنداۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازىرگى كۇنى الەمنىڭ ەڭ مىقتى ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى باستى تايتالاستاردىڭ ءبىرى وسى كەڭىستىكتى يگەرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز ءتىپتى عارىش كەڭىستىگىنە قوجايىندىق ەتپەي-اق قويايىق. ونداي نيەتىمىز دە جوق. ءبىراق بولاشاقتا وسى كەڭىستىكتەگى ءوز ورنىمىزدى ايقىنداپ، ودان ءوز نانىمىزدى تاۋىپ جەي الاتىن بولساق، بۇل ءبىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىمىزدىڭ ارتۋىنا، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ نىعايۋىنا، اقپاراتتىق بايلانىس قۇرالدارىنىڭ دەربەس دامۋىنا، اۋا رايىن بولجاۋ مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ جەتىلۋىنە، گەودەزيا جانە كارتوگرافيا جۇمىستارىنىڭ دامۋىنا، تابيعي رەسۋرستارىمىزدى بارلاۋ، ىزدەسءتىرۋ جانە قورعاۋ جۇمىستارىنىڭ دامۋىنا، تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋىمىزگە، جالپى العاندا، ەكونوميكامىزدىڭ دامىپ، ونىڭ الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەءتىن بولادى. ءوزىنىڭ زامانعا ساي عارىش قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدا قازاقستان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن وزا وتىرىپ، قازىرگى كۇنى ءتومەندەگىدەي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى.
قۇرامىندا «KazSat-2»، «KazSat-3» عارىشتىق اپپاراتتارى جانە ولاردى جەردەن باسقارۋدىڭ ەكى كەشەنى (نەگىزگى جانە رەزەرۆتىك) بار سپۋتنيكتىك بايلانىس جانە حابار تاراتۋعا ارنالعان «KazSat» عارىشتىق جۇيەسى قۇرىلدى.
«KazEOSat-1» جانە «KazEOSat-2» وپتيكالىق عارىشتىق اپپاراتتارى مەن سپۋتنيكتەردى جەردەن باسقارۋ كەشەنى جانە جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ (بايقاپ كورۋ) دەرەكتەرىن قابىلداپ، وڭدەپ، ولاردى دايىن ءونىم تۇرىندە تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا دەيىن جەتكىزە الاتىن ەكى ارناۋلى جەرۇستى كەشەنى بار جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋدىڭ (بايقاپ كورۋدىڭ) عارىشتىق جۇيەسى قۇرىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا تۇتىنۋشىلارعا ساپالى جانە كەپىلدىگى بار كوورديناتتىق-ۋاقىتتىق جانە ناۆيگاسيالىق قىزمەتتەردى كورسەتۋگە ارنالعان جوعارى دالدىكتى سپۋتنيكتىك ناۆيگاسيالاۋدىڭ جەرۇستى ينفراقۇرىلىمدارى قالىپتاستى.
عارىش سالاسىنىڭ بىلىكتى كادرلىق ورتاسى جانە سالا كاسىپورىندارىنىڭ عىلىمي-ينجەنەرلىك قۇرامى قالىپتاسىپ، جەتىلىپ كەلەدى. عارىشتىق تەحنيكالاردىڭ ارناۋلى كونسترۋكتورلىق-تەحنولوگيالىق بيۋروسى جاساقتالىندى.
الماتى مەتروسى
ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىسكە قوسىلعان ماڭىزدى قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى – الماتى مەتروسى. ونىڭ ۇزىندىعى – 38 شاقىرىم. 2011 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اشىلعان مەترودا باستاپقى 7 ستانسا جۇمىس ىستەسە، بىلتىر تاعى دا ەكى ستانسا ىسكە قوسىلدى.
مەترو قىزمەتىن پايدالانۋشىلار قاتارى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. 2012 جىلى مەترونى كۇنىنە 16 مىڭ ادام پايدالانسا، بۇل كورسەتكىش بىلتىر 25 مىڭ ادامعا، 2015 جىلى 38 مىڭ ادامعا جەتكەن. 2015 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن بارلىعى 23 ميلليون ادام تاسىمالدانعان. الەمنىڭ 45 ەلىندە عانا مەترو بارىن ەسكەرسەك، الماتى مەتروسىن تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىنىڭ ىشىندەگى ۇلكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاۋعا بولادى.
سونىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا ەلىمىز ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ، ەكونوميكا الەۋەتىن دامىتۋ باعىتىندا ۇلان-عايىر جۇمىستاردى جۇزەگە اسىردى. ولاردىڭ ناتيجەسى جىل وتكەن سايىن زورايا بەرمەك.
سۇڭعات ءالىپباي،
«ەگەمەن قازاقستان»
