«باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» كۇرەجولى ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. دەگەنمەن، كۇرەجولداعى كەيبىر ماسەلەلەر جول باقىلاۋ ورىندارىن الاڭداتىپ وتىرعانى بايقالادى.
وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن وبلىس بويىنشا كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكسياسى جولعا قاتىسى بار سالا باسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ، جولدا قابىلداۋ اكسياسىن وتكىزگەن بولاتىن. اۋىر جۇك كولىكتەرىن توقتاتىپ، تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرىن تىڭدادى، ۇسىنىستارىنا قۇلاق ءتۇردى. ءار كۇنى جول ساقشىلارىنىڭ باسشىسىن كەزدەستىرە بەرمەيتىن كوپشىلىك ۇتىمدى ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. ولاردىڭ قاتارىندا بەلورۋسسيالىق لەونيد ياسكەيەۆيچ تە بولاتىن.
– قازاقستان اۋماعىنداعى جولدى 100 پايىز جاقسى دەي المايمىن. ءبىراق بۇرىنعىعا قاراعاندا ەدءاۋىر جاقسارعان. ال كەيبىر جەرلەرى تولقىندانىپ كەتكەن. كولىگىڭ سەلكىلدەپ مازانى الادى. تۇسىنەمىن، بۇل جولدى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرمەك ويلارىڭىز بار. قۇپتايمىن. دەي تۇرعانمەن، ساپاعا باستى نازار اۋدارىپ، جول جاساۋشى جۇمىسشىلاردى قاتاڭ قاداعالاساڭىزدار ەكەن، – دەدى بەلورۋسسيالىق جۇرگىزۋشى.
«باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» كۇرەجولىنىڭ بارلىق كولەمى كوڭىلدەن شىقپايدى ەمەس. ەل اۋزىنداعىسى – قىزىلوردادان شيەلىگە بەت العان جولدىڭ كەي تۇسى. بۇل ماسەلە كوتەرىلگەندە «قازاۆتوجول» رمك وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى شانجارحان مىرزاباي «بۇل جول پايدالانۋعا بەرىلمەگەن. ءالى دە جۇمىستار ىستەلەدى»، دەپ قىسقا قايىرعان ەدى.
ەندى كۇرەجولدىڭ ويىلۋىنىڭ سەبەبىنە كوشسەك… وتكەن جىلدىڭ اياعىندا رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا «ەvrascon» ەۋرازيالىق قۇرىلىس كورپوراسياسى» ااق قىزىلوردا فيليالى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانايقايى جاريالاندى. جۇرگىزۋشىلەر كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكسياسى ماماندارىنىڭ اۋىق-اۋىق ايىپپۇل ارقالاتا بەرگەنىنە نارازىلىق تانىتقان. بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى كورمەگەن ولار ءتارتىپ ساقشىلارىن كورگەندە كىرپىدەي جيىرىلىپ، قاباق تۇيەتىن دەڭگەيگە جەتتى. ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ، ءمان-جايعا قانىققاندا ولاردىڭ جۇك كولىكتەرىنە ارتىق سالماق ارتۋعا قۇمار ەكەنى انىقتالدى.
– ءبىز ينسپەكسيا باستاماسىمەن وبلىس اكىمدىگىنە جوبا ۇسىندىق. قولداۋ تاپتى. ول جوبادا ءبىز بارلىعىن ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرعان بولاتىنبىز. مىسالى، «حوۆا» اۆتوكولىگى ءتىركەمەسىمەن ەسەپتەگەندە 1 ۆاگون جۇكتىڭ سالماعىن تاسيدى. ەگەر تەمىر جول قىزمەتىن پايدالانسا، ولار 1 كۇن كۇتۋى كەرەك. ال اۆتوكولىك ءتورت ساعاتتا قالاعا جەتكىزەدى. قاراجاتى دا ءتيىمدى، ءبىراق زاڭعا قايشى. كۇنى كەشە سالىنعان جولدى ويلى-قىرلى ەتىپ جاتىر. تىركەمەسىمەن «حوۆا» اۆتوكولىگى (جۇك سالىپ) ءبىر ءجۇرىپ وتكەندە، 50 مىڭ جەڭىل اۆتوكولىكتىڭ ءجۇرىپ ءوتكەنىندەي بولادى. ال مەملەكەتكە تيگىزىپ وتىرعان زيانىنا كەلسەك، 180 شاقىرىمعا 900 مىڭ تەڭگە. مۇنان سوڭ ماسەلەنى شەشۋدىڭ جالعىز جولى ارتىق سالماق سالۋشىلارمەن كۇرەسۋ بولدى، – دەيدى ينسپەكسيا باسشىسى ەرجان جولداسوۆ.
«ەvrascon» ەۋروازيالىق قۇرىلىس كورپوراسياسى» ااق قىزىلوردا فيليالى بۇل كۇندە وزدەرىنە قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن تەمىر جول قىزمەتىمەن تاسىمالدايدى. ءويتكەنى جوعارىدا اتالعانداي، مەكەمە يەلىگىندەگى اۋىر جۇك كولىكتەرى قازاقستاندىق تالاپقا ساي كەلمەيءدى. مۇنى مەكەمە زاڭگەرى دە راستاپ وتىر.
– بىزگە رەيد باستالعالى بەرى 8 ميلليون 571 360 تەڭگە شاماسىندا ايىپپۇل سالىنعان. قانشا ۇلكەن مەكەمە دەگەنمەن، بۇل – اجەپءتاۋىر شىعىن. ءبىزدىڭ الاتىن قۇرىلىس ماتەريالىن، مەكەمە جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىن قوسقاندا، قانشا قاراجات كەرەك. ەگەر ءبىز ايىپپۇلدى 40 كۇندە تولەمەيتىن بولساق، ەسەپ-شوتىمىزدى جابادى. ارعى جاعى ءبىز ءتىپتى قىزمەتكەرلەرگە جالاقى تولەي المايتىن جاعدايدا قالامىز. ەندى قاجەتتى ماتەريالداردى تەمىر جولمەن تاسىمالداپ، قويمادان قاجەتتى جەرگە دەيىن جەرگىلىكتى كومپانيالاردىڭ جۇك كولىكتەرىمەن كەلىسىمشارت ارقىلى جەتكىزىپ وتىرمىز. بۇل – بۇرىنعىعا قاراعاندا ەكى ەسە شىعىن، – دەيدى زاڭگەر عاني بەكپايەۆ.
وڭىردەگى قۇرىلىس سالاسىندا وزىندىك ورنى قالىپتاسقان «قىران» ج ش س مەكەمەسىنە ۇزىن سانى 1 ميلليون 26 960 تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. دەگەنمەن، اتالعان كومپانيا جەرگىلىكتى تالاپقا ساي كەلمەيتىن اۋىر كولىكتەردى جولسىزعا جونەلتىپتى.
– نەگىزىنەن بۇل كولىكتەر 25 تونناعا دەيىن كوتەرۋگە قابىلەتتى. ءبىراق زاڭدىلىققا سۇيەنسەك، 7-8 توننا عانا جۇك سالۋ كەرەك. بۇل كولەم جانارماي شىعىنىن دا اقتامايدى. ال قالاۋىمىزشا سالساق، ايىپپۇل ءمولشەرى قالتانى قاقپاق. امالسىزدان، مۇنداي تەحنيكالاردى ءبىز شالقيا، قۇمكول كەنت ورىندارىنا، اسفالت جوق جەرلەردەگى كارەر باسىنا جىبەردىك. ولار سول جاقتا جۇمىس ىستەيدى. ال قالاداعى جۇمىسىمىزعا تالاپقا ساي كەلەتىن «كاماز» اۆتوكولىكتەءرىن تىركەمەسىمەن قولدانىپ جاتىرمىز. ءقازىر شاھارداعى «بايتەرەك» جاڭا شاعىن اۋداندارىنداعى جەر تەلىمدەرىنىڭ جۇمىسىمەن اينالىسۋدامىز. وعان قولدا بار «كاماز»-دار مەن جەكە تۇلعالاردىڭ كولىكتەرىن جۇمىلدىرىپ كەلەمىز. كوپ جاعدايدا تەمىر جول قىزمەتىن پايدالانىپ جاتىرمىز. بۇل قىزمەتتىڭ تاريءفى ءسال قىمباتتاۋ، ءبىراق جۇمىستى ءجۇرگىزۋ كەرەك، – دەيدى «قىران» ج ش س ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سارسەنباي ابىشيەۆ.
تاريف ماسەلەسىنە كەلگەندە قىزىلوردا جولاۋشىلار تاسىمالى ءبوءلىمشەسى ديرەكتورىنىڭ لوگيستيكا جونىندەگى ورىنباسارى باتىرحان بازاربايەۆ ءبىرشاما ماسەلەنىڭ بەتىن اشتى.
– تەمىر جول ءتاريفى بۇرىننان ارزان ەمەس. ويتكەنى، ونىڭ شىعىنى دا جەتكىلىكتى. ءبىز كارەردەن قىزىلورداعا دەيىن، ءتىپتى ولاردىڭ قويماسىنا دەيىن اپارعاندا اجەپءتاۋىر شىعىن شىعادى. مۇنى ءبىر دەپ قويىڭىز. ەكىنشىدەن، بۇرىن ارتىق سالماق تيەگەندە كوپ ايىرماشىلىق بولعان شىعار، قازىرگى ەسەپپەن الساق، ايىرما كوپ ەمەس. كومپانياعا ون «كاماز» جۇك تاسىعان ءتيىمدى مە، الدە ءبىر ۆاگون جۇك اكەلگەن وڭاي ما؟ وسىنى ويلانۋ كەرەك. مىسالى، «قىران» مەكەمەسى ءبىر كۇندە 70 ۆاگون ينەرتتى زات اكەلەدى. 13-14 ۆاگونىڭىزدىڭ ءوزى 1000 توننا بولادى. ونى اۆتوكولىكپەن تاسيتىن بولسا، ۇلگەرمەيدى، ول ءۇشىن اينالىمدا 500 ماشيناڭىز بولۋ كەرەك، – دەدى باتىرحان باقىتبەك ۇلى.
جول ساپاسىن زەردەلەپ، ونى كۇتىپ-ۇستاۋ ءۇشىن قاتاڭ قاعيدالار قالىپتاستى. ءتىپتى جازعى-كوكتەمگى شەكتەۋلەر پايدا بولدى. ماسەلەن، اۋىر اۆتوكولىكتىڭ ءار وسىنە قويىلار سالماقتان 2 توننا كەم بولۋ كەرەك. ويتكەنى، قىسقى قاردىڭ ەرىپ، اسفالت دىمقىلدانعان ساتتە جۇمساق بولىپ كەلەدى. مۇندايدا اۋىر سالماقتى كولىكتەر وتسە، دوڭعالاقتىڭ ءىزى قالىپ قويارى انىق. جازى اپتاپ ىستىق بولاتىن ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ەرەكشە تەمپەراتۋراسىنداعى شەكتەۋدىڭ سەبەبىن ايتپاساق تا تۇسىنىكتى بولار. ەڭ نەگىزگىسى بۇل ەمەس. جولداعى ارتىق سالماقتى شەكتەۋ ارقىلى ءبىز ءۇش ءنارسەگە قول جەتكىزدىك. ايىپپۇلداردى تولەۋ ارقىلى بيۋدجەتكە ەدءاۋىر ءتۇسىم ءتۇستى. ەكىنشىدەن، جەكە تۇرعىنداردىڭ قاڭتارىلىپ بوس تۇرعان جۇك كولىكتەرىنە سۇرانىس ارتتى. ال ءۇشىنشىسى، اۆتوكولىك قىزمەتىن زاڭدى پايدالانۋ ءتيىمسىز بولعاندىقتان، الپاۋىت مەكەمەلەر تەمىر جول قىزمەتىن پايدالانۋعا كوشتى. مۇنىڭ ۇشەۋى دە مەملەكەتتىڭ وڭ جامباسىنا كەلەر ناتيجەلەر.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرلەسكەن شاراسىنىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك، تەمىر جول قىزمەتىنىڭ جىل باسىنان بەرگى تەك قانا قۇرىلىس زاتتارىن تاسىمالداۋى وتكەن جىلدان 148 پايىزعا وسكەن. ءتۇسىمىنىڭ نەگىزگى كولەمىن جۇك تاسىمالى قۇرايتىن ۇلتتىق كومپانيا ءۇشىن بۇل ءۇلكەن جەتىستىك. فيليال ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ب.بازاربايەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇعان كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكسياسى ماماندارىنىڭ دا زور ەڭبەگى ءسىڭىپ وتىر.
– ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ 69 پايىزىن تەك قانا جۇك تاسىمالى قۇرايدى. ماسەلەن، «ارالتۇز» اق ايىنا 300 ۆاگوندى رەسەيگە جونەلتەدى. ودان بولەك، جەكە كومپانيالارعا توقتالساق، وتكەن جىلى نەبارى 5 ۆاگون جۇك اكەلگەن «قىران» ج ش س بيىل وسى كۇنگە دەيىن 1192 ۆاگونعا تاپسىرىس بەردى. ال «ۋاد» مەكەمەسى بولسا، وتكەن جىلعى 950 ۆاگوندى بيىل 2372-گە جەتكىزدى. سونداي-اق، بىلتىر قىزمەتىمىزدى مۇلدەم تۇتىنباعان «ورداسيتي» 141 ۆاگونعا تاپسىرىس بەرسە، «شيەلى تاس» 430 ۆاگوننىڭ قىزمەتىن پايدالاندى. تاپسىرىستىڭ مولايۋى ينسپەكسيانىڭ تىنىمسىز تىرلىگىمەن قوسا، وڭىردە قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قارقىندى بولۋىنا دا بايلانىستى دەپ سانايمىن، – دەيدى باتىرحان باقىتبەك ۇلى.
جولدى كۇتىپ-ۇستاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءتارتىپ كەرەك. ال تارتىپكە باس يگەنءنىڭ قۇل بولمايتىنى ءاۋ باستان بەلگىلى. پايداعا شاش-ەتەكتەن كەنەلەمىن دەپ، جولعا زيان كەلتىرۋگە بولمايدى. وعان جول بەرىلمەيتىنىن دە ەسكەرگەن ابزال.
داۋلەت قىردان،
«ەگەمەن قازاقستان»
