«تويدىڭ بولعانىنان بولادىسى قىزىق» دەمەكشى، شىعارماشىل جاستاردىڭ حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىنىڭ ءدۇبىرى تاياعان سايىن، الاماننان دامەلى كوكورىم اقىندار عانا ەمەس، بىلايعى جىرسۇيەر قاۋىم دا ەلەڭدەگەنى راس. سەبەبى، بيىلعى «شابىتتىڭ» «ادەبيەت» اتالىمى تەك پوەزياعا ارنالعان ەدى. ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنەن جاس اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنان حاباردار وقىرمانداردىڭ ءبىرى: «وسى جولعى «شابىتتى» اناۋ اقىن الماسا، ماعان كەل، اياق الىسى مىقتى!»، - دەسە، كەلەسى ءبىرى: «مىنا ءبىر جاس اقىننىڭ دا ولەڭدەرى شىپ-شىمىر. كورەسىڭ، باس بايگە وسىنىكى!» دەگەن سياقتى كۇرەڭبايسىنشىلار دا ءوزارا جۇزبە-جۇز، الەۋمەتتىك جەلى بەتتەرىندە تاپ ءبىر بوكس نەمەسە اياقدوپ باسەكەسىندەي باستەسىپ جاتقاندىعىنىڭ ءوزى ۇلى پوەزيانىڭ قۋاتى مەن ونىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ ايقىن دالەلى ەمەس پە؟!

2014 جىلى وتكەن «شابىت» فەستيۆالىنە 150-دەي جاس تالانت قاتىسسا، وسى جولى 50-گە جۋىق اقىن اقتىق سايىستا ب ا ق سىناۋ باقىتىنا يە بولعان ەكەن. بايقاۋ قارساڭىندا «ادەبيەت پورتالى» ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەلگە شاقىرىلعان جيىرماعا جۋىق جاس اقىندارمەن بۇگىنگى پوەزيا الەمى، جاستار پوەزياسى ت.ب. تاقىرىپتاردا پىكىر الماسۋ جۇرگىزىلگەن ەدى. وسى جيىننىڭ اۋانىنان اڭعارعانىمىز – جاستاردىڭ پوەزياعا دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە، ەلىكتەۋ دە، ىزدەنىس تە بار ەكەن. تەك قانا «قازاق ادەبيەتىنىڭ سوناۋ باعزى كەزەڭىنەن كەشەگىگە دەيىنگى قاتپار-قاتپار قاتتالاعان قازىناسىن قوپارا كەۋلەپ، ءشول باسا ءسىمىرۋ، تامىرعا شىمىرلاتا ءسىڭىرۋ، سودان سوڭ ونى الەمدىك ۇردىسپەن ۇشتاستىرۋدا كەيدە كەمشىن تۇستار بار-اۋ، كوپ جاستاردا» دەگەن ويدىڭ دا قىلاڭ بەرگەنىن نەسىن جاسىرامىز.

حوش، سونىمەن، «شابىت» فەستيۆالىنىڭ «ۇزدىك ادەبي شىعارما» اتالىمى بويىنشا جەڭىمپاز اقىندار انىقتالدى. ءادىلقازىلار القاسى گران-پريگە جاس اقىن ەربول الشىنباي لايىقتى دەپ تاپقان ەكەن. جاس اقىننىڭ اياق الىسىن بىرەر جىل بۇرىن جارىق كورگەن «قۇلان اۋعان» كىتابىندا جيناقتالعان ولەڭدەرىنەن انىق بايقاعان ەدىك. «ۇرى كۇن» اتتى ولەڭىندە اقىن بىلاي دەپ تولعانادى:

...ۇرلاپ جاتىر تۇندەرىمدى بىر-بىرلەپ،

جانتالاسام جاندىرام دەپ جىردى ۇرلەپ.

ەرتەگى بوپ قالاتۇعىن ەرتەڭگە،

بۇرشىك مۇڭىم تىلىمدە ءونىپ تۇر بۇرلەپ.

...بۇلت ۇرلايدى كۇننىڭ شاشقان شاشۋىن،

اي جىلايدى بەتىن باسىپ جاسىرىن.

الاسۇرام ۇرلاپ كەتتى كىم؟ قاشان؟

ايعا شاپقان ارىستاننىڭ اشۋىن.

مۇنارلى اسپان، كوكىرەگىمدە مىڭ ءقابىر،

مىڭ قابىردەن شىققان ءۇندى تىڭدا ءبىر.

سۇيەگىمە ويىپ كەتكەن ەر بابام،

تەك اياتتى ۇرلاي الماي ءجۇر ءقازىر.

ايتار ويى، كەسەك اقىن با، كەسەك اقىن. جالپى، قاساڭ قاعيدا، جالاڭ ديداكتيكا، جالپىلاما سارىن – ادەبيەت الەمىندە اركەز بولىپ كەلدى، بولا دا بەرەدى. ءبىراق سولاردىڭ اراسىنان «ءسوز جاقسىسىن» تاۋىپ جازۋ، تالعاپ وقۋ – قيىننىڭ قيىنى بولىپ تۇرعان زامان عوي بۇل. وسى ورايدا ايتا كەتەرلىگى، ءسوز جاقسىسى – ولەڭ ءورىمىنىڭ شيراق بولۋى ءۇشىن ونى شيراتاتىن – سىن دەيتىن قۇرالدىڭ دا ارقاۋى بوساپ كەتكەن تۇس وسى دەسەك بولار.

بۇل پىكىرىمىز 1-ورىنعا يە بولعان جاس اقىن اسىلبەك جاڭبىربايدىڭ شىعارماشىلىعىنا ونشا-مۇنشا قاتىسى جوق دەپ ويلايمىز.

ءومىر دەگەنىم – كۇتپەگەن ويىن،

ولەڭ دەگەنىم – بىتپەگەن تويىم!

ءفانيىم جاتىر نۇكتەگە دەيىن،

باقيىم جاتىر نۇكتەدەن كەيىن! -

دەپ مىناۋ قامشىنىڭ سابىنداي بەس كۇندىك جالعان تۋرالى ءوزىنىڭ تانىم-تۇسىنىگىن، اقىندىق مۇراتىن ءبىر شۋماق ولەڭگە سىيعىزا العان اسىلبەك اقىننىڭ جىرلارىنان ۇلكەن تاعانتاستى (فۋندامەنتالدى) ءبىلىم اڭعارىلادى. بۇل – بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن اقىن ءۇشىن ۇلكەن ولجا. كەزىندە ءسوز زەرگەرى عابەڭ، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قالامداس ءىنىسى ورالحان بوكەيگە ايتقان ءبىر ەسكەرتپەسى – ديالەكت سوزدەردى ورىندى-ورىنسىز كوپ قولدانۋ ەكەن. اسىلبەك اقىننىڭ ولەڭدەرىندەگى «دەڭگەل»، «قالىنعان»، «وزال» ت.ب. سوزدەردى دە وسىعان سايۋعا بولاتىن سياقتى. ديالەكت – كەز كەلگەن ءتىلدىڭ قوسىمشا مۇمكىندىگى، باعا جەتپەس بايلىعى دەسەك تە، اقىننىڭ تالعاپ قولدانعانى ءجون بولار دەپ ويلايمىز.

ەكىنشى ورىنعا اقىن قىز ايدانا سەگىزبايەۆا يە بولعان ەكەن. «پوەزيا الەمىندەگى ايەلدەردىڭ ورنى قانداي؟» دەگەنگە كونە گرەك عۇلامالارى باس قاتىرىپتى. كەشەگى وتكەن اردا اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا، قازىرگى كلاسسيگىمىز ەسەنعالي راۋشاندار كەسىمدى بايلام، ءتۇيىندى پىكىر ايتقان ەدى. «ايەلدەر ەشقاشان اقىن بولمايدى! ولەڭ وقىماسىن!» دەگەن ىنىمە» اتتى ولەڭى ارقىلى ايدانا اقىن باعزىدان كەلە جاتقان وسى سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە تالپىنعان ەكەن:

مەن قىزبىن! ايەل! انامىن

ماحاببات – مەنىڭ عالامىم!

ەرلەرمەن قايتەم ساناسىپ

ولەڭنىڭ ءوزى عانامىن!!! -

دەگەنمەن، شىندىعىن ايتۋ كەرەك، ايدانا اقىننىڭ ءدال وسى ولەڭىن «شابىتتىڭ» ەكىنشى دارەجەلى ولەڭى رەتىندە قابىلداي المادىق. وزگە جالىندى، جاقسى جىرلارى قولىمىزعا تۇسپەگەن بولار، بالكىم.

ءالدي دە ءالدي، ءالدي جىر،

الديدەن اسپاس ءان كەيبىر.

نەمەسە:

جاساندى جىردى جازبايتىن

ەڭ مىقتى اقىن قىز دەگەن -

جالاڭ پافوس، قۇرعاق ديداكتيكا، جەڭىل ۇيقاسقا قۇرىلعان مۇنداي ولەڭ ەكى جىلدا ءبىر رەت ءوتىپ وتىرعان «جاس اقىندار وليمپياداسىنىڭ» مارەسى تۇگىل، سورەسىندە بوي كورسەتپەۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز.

ءۇشىنشى ورىندى جاس اقىن مەدەت بوجان يەلەنگەن ەكەن. قولىمىزعا تيگەن ولەڭدەرىمەن تانىسۋ ارقىلى ءبىز مەدەتتىڭ ءالى دە تولىسۋ، ىزدەنۋ ۇستىندەگى جاس اقىن ەكەنىن بايقاعانداي بولدىق.

توز-توز بولعان تاعدىرعا تالاندى كۇن،

باقىت قايتەم – تانىتاد ساراڭدىعىن.

جالعىزدىعىمدى جاسىردى مۇڭمەن بىرگە،

قاراشىعىنا سىيعىزىپ قاراڭعى ءتۇن.

اقىننىڭ قالىپتاسۋى – ارينە الدىڭعى بۋىنعا، تۇلعالى اقىنعا ەلىكتەۋدەن، ەلىكتەي ءجۇرىپ وزىندىك باعىتتى، ءوز قولتاڭباسىن تابۋ ەكەندىگى انىق. وسى جولدا مەدەت اقىنعا ساتتىلىك تىلەيمىز. دەگەنمەن، مەدەت اقىن ولەڭدەرىندە وقىرمان ۇعىمىنا كۇماندى نەمەسە ۇيقاس ءۇشىن عانا الىنا سالعان تارماقتار مەن ماعىنالىق قايشىلىقتى قولدانىستار دا ارەدىك قىلاڭ بەرىپ قالاتىندىعىن دا اتاپ وتكەندى ءجون كوردىك. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن مىسالدار كەلتىرەلىك:

سەلت ەتە قالىپ ساپ كوڭىل،

تۇرا ما ءبىر ءسات سۋىنباي.

جانىمىزدان ارتىق ءتاتتى ءومىر،

تىلىندەگى اتتىڭ قىلىنداي.

جاپ-جاقسى باستالعان الدىڭعى ەكى تارماقتان سوڭ، سوڭعى تارماقتى تۇسىنە المادىق. سول سياقتى:

جاڭعىرىپ شىقسا قاسقىر ءۇن،

ارمانىم قايتا ۇعىندىر.

تازى بوپ قۋسا جاستىعىم،

جەتكىزبەس تۇلكى عۇمىر ءبىر.

جالپى ولەڭ دەگەننىڭ ءوزى ەركىن ويلاۋ، ءسوزدىڭ ەركىن قولدانىسى دەگەنىمىزبەن، ولەڭدى وقىعاندا ونداعى بەينەلەۋ مەن سۋرەتتەۋدەن سوڭ وقىرماننىڭ ومىرلىك تانىمى ارقىلى تۋىندايتىن شىنايى اسسوسياسياسىن كەرەك قوي. وسى تۇرعىدان العاندا «قاسقىردىڭ ءۇنى جاڭعىرۋ» – قونىمسىزداۋ سياقتى. ەندەشە، قاسقىردىڭ ءۇنى جاڭعىرسا، ارمانى نەنى قايتا ۇعىندىرۋى كەرەك؟ سوڭعى تارماقتاعى «عۇمىر» ءسوزى دە، بىزدىڭشە ۇيقاس رەتىندە الىنعان. سەبەبى، جاستىق تازى بولىپ قۋسا، تۇلكى عۇمىرعا جەتەدى. بۇل – اكسيوما. نەگە دەسەڭىز، عۇمىر ءبىر كۇنى ايتەۋىر – اياقتالادى. ال جەتكىزبەيتىنى عۇمىر ەمەس – زامان اعىمى. «جەتكىزبەس تۇلكى – زامان ءبىر».

وليمپيادانىڭ جۇلدەگەرلەرى اتانعان سپورتشىلاردا بار نازار بولاتىنى سياقتى، ءبىز بايگەدە توپ باسىنان كورىنىپ، شىلبىر ۇستاتقان اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنا وقىرماندىق پىكىرىمىزدى بىلدىردىك. بۇل ارادا الدەكىمدى اسىرا ماقتاۋ نەمەسە الدەكىمدى تۇقىرتۋ ماقساتىن كوزدەمەگەنىمىزدى ايتا كەتپەكپىز. سەبەبى، اتالعان اقىنداردىڭ ولەڭىن وقىعانىمىز بولماسا، ەشقايسىسىن تانىمايمىز دا. بايقاۋعا كەلگەن، قاتىسقان وزدەرى، سىنالتقان تانىمال تورەشىلەر، وقىپ پىكىر جازىپ وتىرعان بىزدەر دەگەندەي.

جالپى، «ولەڭ دەگەن كۇماندى، بۇلىڭعىر مازمۇن مەن بۇرالاڭ فورمالاردان قۇرالسا ءوتىمدى، اقىننىڭ بيىك دەڭگەيىن تانىتادى» دەگەن تۇسىنىكتەن كوپەگەن جاستارىمىز اۋلاق جۇرسە ەكەن دەگەن وقىرماندىق ويىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى. ارينە، كەز كەلگەن ولەڭ كەز كەلگەن ادامعا تۇسىنىكتى نەمەسە جۇمباق بولا بەرمەۋى دە مۇمكىن. ويتكەنى، بۇل دايىن فورمۋلاسى جوق، پوەزيا!

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، قازاق پوەزياسىنىڭ بيىگىندە جاڭا جۇلدىزدار جارقىراي بەسىن! بيىككە جۇلدىز كوپتىك ەتكەن بە!

 اۆتورى: اسىلبەك بايتان ۇلى

دەرەككوز: adebiportal.kz