ەلباسى جولداۋلارىندا اگرارلىق سەكتوردا ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ارنايى جوبانى قولعا الۋ قاراستىرىلعان بولاتىن. وسى ماقساتتا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارجىلاي كومەك بەرەتىن «سىباعا» باعدارلاماسى دۇنيەگە كەلدى. ول ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كوتەرۋدى كوزدەيدى. «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى اياسىندا بەرىلەتىن بۇل نەسيەلەردى ەلىمىزدەگى قارجى ينستيتۋتتارى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. مىسالى، «اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى» اق-نىڭ شارتتارىنا ساي ەڭ جوعارعى نەسيە كولەمى 18 ميلليون تەڭگە دەپ بەلگىلەنگەن بولسا، ونى قايتارۋدىڭ ەڭ ۇزاق مەرزىمى 84 ايعا دەيىن جەتەدى. سونداي-اق العاشقى 3 جىل ىشىندە شارۋالارعا ءبىرقاتار جەڭىلدىكتەر دە جاسالادى.

بۇل جەردە ءبىر ەسكەرەرلىگى، كەپىلدىك مۇلىك رەتىندە اۋىلدىق جەرلەردەگى قۇجاتتارى زاڭدى تىركەۋدەن وتكەن، جاعدايى قاناعاتتانارلىق بارلىق قۇرىلىس نىساندارى، اۆتوتەحنيكالار قابىلدانادى. مال باسى جوق، قارا-جايى ارنايى  ساراپتاماعا ساي كەلمەيتىن، جايىلىمى جەتكىلىكسىز شارۋاشىلىقتارعا نەسيە بەرىلمەيتىنىن دە ەسكەرە كەتكەن ءجون. ال باعدارلامانىڭ باستى شارتى بويىنشا الىنعان قارجى ءىرى قارا مال انالىقتارىن تاۋارلى مال رەتىندە، ال بۇقانى اسىل تۇقىمدى مال رەتىندە ساتىپ الۋى قاجەت.

وسىنداي تالاپتارعا وتىنىمدەرى ساي كەلىپ، «سىباعادان» ءوز سىباعاسىن الىپ، شارۋاشىلىعىن دامىتىپ وتىرعان ەڭبەكقور جاندار ءبىزدىڭ وڭىردە دە از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى «قازىعۇرت» اۋدانى، رابات اۋىلدىق وكرۋگى، قاراقوزى ابدالييەۆ اۋىلىنداعى «يبراگيم» شارۋاشىلىعىنىڭ ءتوراعاسى يبراگيموۆ باقىتجان سابزالى ۇلى ول تۋمىسىنان ءتورت تۇلىككە ۇيىرسەك بولىپ ءوسىپ، سپورتپەن دە بەلسەنە اينالىسىپ، اتا كاسىبىمىزدى دامىتۋدى باستى ماقسات ەتىپتى. وسى ارمانى ويداعىداي ورىندالىپ، مەملەكەتىمىز ۇسىنعان «سىباعا» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا 2013 جىلى «اگرارلىق نەسيە كورپوراسياسىنان» 2%-بەن 30 ملن. تەڭگە نەسيە الادى. ناتيجەسىندە اينالدىرعان ەكى جىلدىڭ ىشىندە، ناقتىراق  ايتساق بىلتىر 100-گە جۋىق، بيىل 100-دەن اسا ءتول العان ەڭبەكقور شارۋا اۋليەكول تۇقىمىن دامىتۋ ءۇشىن بارىن سالىپ كەلەدى. ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتىپ قانا قويماي، شارۋاشىلىعىنداعى 10 ناقتى جۇمىسشىنىڭ تابان اقى، ماڭداي تەرىمەن ءوز نەسىبەسىن تابۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعان كاسىپكەر بۇگىندە مال باسىن ودان ءارى كوبەيتۋدى كوزدەپ وتىر. ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ،  ءىرى قارادان كول-كوسىر ولجاعا كەنەلىپ وتىرعان 200-دەن اسا ءىرى قارانى باعىپ، قوسىمشا سيىر ەتىن ءوندىرۋدى دە دۇرىس جولعا قويىپ، جىلىنا 400 باستان اسا ءىرى قارا مالدى بورداقىلايدى. وسى ەسەلى ەڭبەگى ءۇشىن دە مەملەكەتتىك تۇراقتى قامقورلىعىنا  الىنىپ وتىر. جالپى بۇگىندە ءوڭىرىمىزدىڭ  تۇكپىر-تۇكپىرىندە باقىتجانداي باعى جانعان، ءوز كاسىبىنىڭ قىر-سىرىنا بارىنشا قانىققان اتپال ازاماتتاردىڭ قاتارىنىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقاندىعى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى.

سوناۋ 2011 جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان وسىناۋ وڭدى باعدارالامانىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەلىمىز بويىنشا 55 600 انالىق ءىرى قارا مال ساتىلىپ الىنىپتى. ناتيجەسىندە 47 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق بوي تۇزەپ، 50-گە جۋىق شارۋاشىلىق ەتتى قارا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستادى. سونداي-اق ساتىپ الىنعان مال باسىن 3-4 ەسە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتىمىز ارنايى جوسپار دا ازىرلەپ، قولدا بار كورسەتكىشتى بارىنشا ۇلعايتۋدا قارجىلاندىرۋ قورىن دا كوبەيتىپ كەلەدى.

ماسەلەن وسىدان ەكى-ۇش جىل بۇرىن «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا «اگرارلىق نەسيە كورپوراسياسى» اق-نىڭ قارجىسىنا 53 800 باستان استام ءىرى قارا مال ساتىپ الىنسا، قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. وسىدان 4 جىل بۇرىن بۇل «سىباعا» باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋ نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ارقىلى ىسكە اسىپ، بۇل باعدارلامانىڭ باياندىلىق تابۋى جولىنداعى جوسپارلى جۇمىستار ءبىزدىڭ وڭىردەن بولەك، الماتى، قاراعاندى، شىعىس قازاقستان، باتىس قازاقستان، قوستاناي وبلىستارىندا دا كەڭىنەن قولعا الىنا باستادى. ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي ءىرى قارا مالدى ەكسپورتتاۋ كولەمىن بيىل 60 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانعانى بارشامىزعا بەلگىلى. وسى ءۇشىن شەتەلدەن مال باسى كوپتەپ ساتىلىپ الىنىپ، فەرمالار، بورداقىلاۋ الاڭدارى قۇرىلىپ جاتىر. بىلايشا ايتقاندا، بويىندا جىگەرى، كۇش-قايراتى بار، قولىندا قۇرال-سايمانى ساقاداي ساي تۇرعان، تۇراق-جايى تۇپ-تۇگەل شارۋا ءۇشىن «سىباعا» باعدارلاماسىنىڭ بەرەرى كوپ-اق.

ال، «قۇنان» باعدارلاماسى تۋرالى كەڭىرەك ايتار بولساق، بۇل باعدارلاما جىلقى قۇمار جۇرت ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق ىسپەتتى ەدى. وسى جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان «قۇلان» كرەديتتەۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى ەتتى جانە ەتتى-سۇتتى جىلقى باسىن ۇلعايتۋ بولسا، قاراپايىم شارۋانى جىلقىلاردىڭ انالىق باسىن كوبەيتۋدەن بولەك، اسىل تۇقىمدى ايعىرلاردى ساتىپ الۋ قاتتى قىزىقتىرۋدا. «جىلقى مىنەزدى حالىقپىز» دەپ ءجيى ايتاتىن حالقىمىز ءۇشىن بۇل باعدارلامانىڭ ەرەكشە بولاتىن دا جايى بار. سەبەبى، جىلقى قازاقى ءتورت تۇلىك مال ىشىندەگى ەڭ قاسيەتتىسى، قازاق ءۇشىن ەڭ قىمباتى. حالقىمىزدىڭ ونى جىرعا قوسىپ، تىنىس-تىرشىلىگىندە كەڭىنەن قولدانىپ، قاسيەتىن جوعارى باعالاعانىن ايتپاعاننىڭ وزىندە وزىندەي ەركىندىكتى سۇيگەن، بوستاندىقتىڭ بەينەسى ىسپەتتى قاناتتى جانۋارعا دەگەن كەيىنگى تولقىننىڭ قۇرمەتىن ارتتىرۋعا، ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ دا ماڭىزدى زور دەپ بىلەمىز. دەمەك، وبلىسىمىزدا جىلقى مالىن اسىلداندىرۋعا بارىن سالىپ جۇرگەن وتانداستارىمىزدىڭ قاراسى كوبەيمەسە، ازايمايتىنى انىق.

سولاردىڭ قاتارىنا ماماندىعى ەسەپشى بولعانمەن ءوزى جىلقى شارۋاشىلىعىن قولعا الۋ ارقىلى تابىسى ەسەلەنىپ، ەسەبى تۇگەلدەنگەن ورداباسى اۋدانى، ءبورجار اۋىلدىق وكرۋگى «سابىر» شارۋاشىلىعىنىڭ ءتوراعاسى جانىسبايەۆ تالعاتتى جاتقىزۋعا بولادى. ەل اعاسى جاسىنداعى جىلقى دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن تالعات باۋىرىمىز 2006-2007 جىلدارى ءوز قاراجاتىمەن 120 باس، 8 ايعىرىمەن شارۋاشىلىعىن جۇرگىزە باستاعان. ال، «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى وڭىرىمىزدە كەڭىنەن قانات جايىپ، ناتيجەلى جەمىسىن بەرە باستاعان تۇستا، ناقتىراق ايتساق بىلتىرعى جىلى ول كاسىبىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا «اگرارلىق نەسيە» كورپوراسياسىنان «قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا 7 پايىزبەن 30 ملن.تەڭگە العان بولاتىن. بۇگىندە سول قوماقتى قاراجاتتى قاسيەتتى تۇلىكتى كوبەيتۋگە جۇمساعان شارۋاقور تالعات اعامىز قازاقتىڭ جابى جىلقى تۇقىمىن دامىتۋ ءۇشىن ايانباي تەر توگىپ كەلەدى. 6 ايدا ءبىر رەت 3،5 ملن. تەڭگەدەن نەسيە تولەيتىن ول شارۋاشىلىعىنا 4 جۇمىسشىنى قابىلداپ، 200-دەن اسا جىلقىنى باعىپ، قاراۋدا. وعان قوسىمشا جىلقى ەتىن وندىرۋگە دە بەل شەشە كىرىسىپ، جىلىنا70 باستان اسا مالدى بورداقىلاپ وتىر. تەكتىلىكتىڭ نىشانىن تەكتى جانۋاردان تاپقان قازاقى قارا شاڭىراقتىڭ يەسى تالعات جانىسبايەۆ كوكپار دەسە دە دەلەبەسى قوزىپ وتىراتىن شاباندوزدىڭ ءبىرى. ءبىز دە جانىسبايەۆ تالعاتتاي جانى جىلقىعا جاقىن جايساڭ جاندار كوبەيگەن ۇستىنە كوبەيە تۇسسە، بۇل شارۋاشىلىقتىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ، تابىستى كاسىپكە اينالارىنا كۇمان كەلتىرمەيمىز.

ەندەشە «قۇلان» جانە «سىباعا» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى بويىنشا وبلىسىمىزدا مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە لايىقتالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى مىندەتتەرىنە ساي كاسىپكەرلىككە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ازاماتتارعا دا ايتار العىسىمىز از بولماۋى كەرەك دەپ بىلەمىز.

ب.ۇسەنبەكوۆ

وقو اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى،

مال شارۋاشىلىعى جانە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءبولىمىنىڭ

جەتەكشى مامانى