پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى 2017 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋى، تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ءمان-ماڭىزى جوعارى 10 نەگىزگى وقيعاعا شولۋ جاسادى دەپ حابارلايدى egemen.kz. كەشە ورتالىق كوممۋنيكاسيالار قىزمەتىنىڭ اقپارات الماسۋ الاڭىندا اتالعان ينستيتۋت ديرەكتورى ەرلان قارين بيىل ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى سانالاتىن وقيعالار تۋرالى ايتىپ بەردى.
ءبىرىنشى ماڭىزدى وقيعا – الەمدىك تاۋار نارىقتارىنىڭ بىرتە-بىرتە قالىپقا كەلۋى، ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالارىندا كونيۋنكتۋرانىڭ جاقسارۋى.
ينستيتۋت ديرەكتورى 2017 جىلى الەمدىك تاۋار نارىعىنىڭ قالىپقا كەلۋى كۇتىلەءتىنىن جەتكىزدى. مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى مەن ونىڭ جىل بويى 50-65 دوللار ارالىعىندا تۇراقتالۋى ناتيجەسىندە 2017 جىلى مۇنايدىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسى بىلتىرعى كورسەتكىشتەن شامامەن 20-25%-عا ارتادى. بۇل قازاقستان شيكىزات ەكونوميكاسىنىڭ 2-2،5% مولشەرىندە ەلەۋلى ءوسىمىن كورسەتەدى.
ەكىنشى ماڭىزدى وقيعا رەسەي، جۇڭگو، اقش، تۇركيا جانە يران سياقتى مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ساياسي ۇدەرىستەرىنە بايلانىستى.
سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، 2017 جىل ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن جەرگىلىكتى ترەندتەردەن بولەك، سىرتقى ويىنشىلاردىڭ ىشكى ساياسي ۇدەرىستەرى دە ايتارلىقتاي ماڭىزدى بولادى. «بيىل رەسەيدە پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دايىندىق جۇرەدى. سونىمەن قاتار، كۇزدە قىتايدا ەڭ باستى ساياسي وقيعا – كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ءحىح سەزى وتەدى. وندا قكپ وك-نىڭ، قكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ جانە قكپ وك ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ قۇرامى ەداۋىر جاڭارادى دەپ كۇتىلەدى.
اقش-تا جاڭا اكىمشىلىكتىڭ كەلۋىمەن نەگىزگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا جاڭا توپتار قالىپتاسادى. اپپارات الاڭىنىڭ قايتا قۇرىلۋىنان ەلدىڭ جاھاندىق ستراتەگياسى ءارى قاراي قالاي ازىرلەنەتىنى شەشىلەدى. ءبىر جاعىنان، اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق، رەسەيدىڭ بەلسەندىلىگى مەن قىتايدىڭ قارقىندى ءوسۋى جاعدايىندا اقش ورتالىق ازيا ايماعىندا ءوز مۇددەسىن ساقتاپ قالسا، ەكىنشى جاعىنان، جوعارىدا كورسەتىلگەن مەملەكەتتەردىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قاتىستى ىس-ارەكەتتەرى كوپ جاعدايدا «ترامپ فاكتورىنا» بايلانىستى بولادى.
تۇركياداعى كونستيتۋسيالىق رەفورماعا قاتىستى رەفەرەندۋم مەن ەلدىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە كوشۋى، سونداي-اق، وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا وتەتىن يرانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ دا اسا ماڭىزدى وقيعالار بولىپ تابىلادى. جالپى العاندا، ايماقتاعى جانە ايماقتان تىس نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ىشكى ساياسي ۇدەرىستەردىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتۋى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدارىنىڭ ودان ارعى تراەكتورياسىنا جاناما دا، تىكەلەي دە اسەرىن تيگىزەدى»، – دەيدى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
كەلەسى ماڭىزدى وقيعا ورتالىق ازيا حالقىنىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.
سپيكەر 2017 جىلى ورتالىق ازيانىڭ دەموگرافيالىق دامۋىندا بەتبۇرىس بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. «ايماقتىڭ حالقى 1991 جىلى 51 ملن بولسا، سوڭعى 25 جىل ىشىندە حالىقتىڭ سانى 34،4%-عا ۇلعايىپ، 2016 جىلدىڭ باسىندا 68،6 ملن ادامدى قۇرادى. ال سوڭعى 5 جىلدا ءوسىمنىڭ ورتاشا قارقىنى 1،2%-دان 1،7%-عا دەيىن جەتكەن. وسىنداي وڭ ءۇردىستىڭ ساقتالۋى 2017 جىلى ورتالىق ازياداعى حالىق سانىنىڭ 70 ميلليونعا جەتۋىنە نەمەسە ودان دا اسىپ جىعىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى»، – دەپ مالىمدەدى ە.قارين.
ايماقتاعى تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىلىعىمەن بايلانىستىرىلىپ وتىر.
ينستيتۋت ديرەكتورى اتاپ وتكەندەي، 2017 جىل وزبەكستاننىڭ جاڭا باسشىلىعى ءۇشىن العاشقى ءارى ماڭىزدى جىل بولماق. وسى جىلدىڭ «حالىقپەن ديالوگ جانە ادام مۇددەسى جىلى» دەپ جاريالانۋى، مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا، سونداي-اق، ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاسىن ىرىقتاندىرۋعا قاتىستى جاريالانعان نەگىزگى رەفورمالار ۇلتتىق ماڭىزعا يە بولىپ قانا قويماي، بۇكىل ايماقتىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرمەك.
تۇرىكمەنستان مەن قىرعىزستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋلار دا ايماقتاعى ماڭىزدى وقيعالار قاتارىنا كىردى.
سپيكەر بيىل تۇرىكمەنستان مەن قىرعىزستاندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋلار وتەتىنىنە نازار اۋداردى.
ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى التىنشى وقيعا – تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستەر كونتەكسىندە ايماقتا تەررورلىق قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ساقتالۋى.
ينستيتۋت ديرەكتورى سيريا مەن يراكتا قاقتىعىستاردىڭ جالعاسۋىنا بايلانىستى تەرروريزم قاۋىپ-قاتەرى ءارى قاراي دا قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى. «سونىڭ شەڭبەرىندە ورتالىق ازيانىڭ كەيبىر ەلدەرىندە راديكاليزمنىڭ ىشكى العىشارتتارى مەن تەرروريزم ءقاۋپى ساقتالىپ قالادى. تاياۋ شىعىستاعى احۋالدىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا ورتالىقازيالىق سودىرلاردىڭ قايتا كەلۋ ءقاۋپى دە بار»، – دەيءدى ول.
جەتىنشى ماڭىزدى وقيعا – اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىقتىڭ ساقتالۋى.
ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ شولۋىنا سايكەس، 2017 جىلى اۋعانستانداعى ىشكى ساياسي جاعداي وتە كۇردەلى بولىپ قالا بەرەدى. نەگىزگى سىن-قاتەرلەر كوپ جاعدايدا ەلدىڭ سولتۇستىگى، شىعىسى مەن وڭتۇستىگىندەگى شەكارالاس ايماقتارداعى «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ اسكەري بەلسەندىلىگىنە، سونداي-اق، دايش پەن ال-كايدانىڭ بەلگىلى ءبىر جاقتاستارىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن.
كەلەسى ماڭىزدى وقيعا ورتالىق ازيا حالقىنىڭ ينتەرنەتتەگى بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى.
سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيادا ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولداناتىن حالىق ۇلەسىنىڭ ارتۋى بايقالادى. 2010 جىلدان بەرى ونىڭ كولەمى 2 ەسەگە ۇلعايدى – 14،5 ملن ادامنان 29،9 ملن-عا دەيىن. شولۋعا سايكەس، بيىل ورتالىق ازيادا ينتەرنەت قولدانۋشىلار سانى كەمىندە 30 ملن ادامعا نەمەسە ايماق حالقىنىڭ 45%-ىنا جەتەدى.
توعىزىنشى ماڭىزدى وقيعا – ورتالىق ازيا ايماعىندا قىتايلىق ينۆەستيسيا ءوسىمىنىڭ جالعاسۋى.
بولجام بويىنشا، 2017 جىلى قىتايدىڭ ايماقتاعى ەكونوميكالىق ۇردىسكە ارالاسۋى نىعايا تۇسەدى. وعان قىتايدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن باستى ساۋدا سەرىكتەسى رەتىندەگى پوزيسياسىنىڭ ساقتالۋى مەن ءىرى ينۆەستيسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قوزعاۋشى كۇش بولۋى مۇمكىن.
ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇرگىزگەن شولۋعا ءسايكەس، ايماقتاعى ونىنشى ماڭىزدى وقيعا – الەمدىك اۋقىمى بار اسا ماڭىزدى ءىس-شارالاردى وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعان قازاقستاننىڭ بيىل الەم نازارىندا بولۋى.
بيىل قازاقستان ايماقتىق جانە حالىقارالىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىسادى. 2017 جىلدان باستاپ ەلىمىز بۇۇ ءقاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلەرى قۇرامىنا ەنءدى، سونىمەن بىرگە، قازاقستان ۋنيۆەرسيادا-2017، ەكسپو-2017، شىۇ ءسامميتى جانە اوسشك باستاماسىنىڭ 25 جىلدىعى سياقتى ماڭىزدى حالىقارالىق وقيعالاردىڭ الاڭىنا اينالادى. وسى ورايدا، ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ شولۋىنا سايكەس، بيىل قازاقستاننىڭ الەم نازارىندا بولۋى ايماقتاعى اسا ماڭىزدى ونىنشى وقيعا سانالىپ وتىر.
ايدار ورىسبايەۆ
