ەكونوميست ماقسات حالىق اعىمداعى جىلى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنىڭ حال-احۋالىنا بولجام جاساپ، قوعام كوكەيىندەگى قىمباتشىلىق، ەڭبەك نارىعى، ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىك  جانە ت.ب وزەكتى ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى. 

ساراپشىلار وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى 2017 جىلى كۇرت تومەندەيدى دەپ بولجاعان ەدى. قارجىلىق داعدارىس وسى جىلى ەرەكشە قاتتى سەزىلەدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟

بۇل بولجامدى راستاي المايمىن. كەرىسىنشە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا، بيىل ەكونوميكالىق ءوسىم بايقالادى. وتكەن جىلى،  2017 جىلى ءجىو 2% وسەدى دەپ بولجاعانمىن. ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ دە بولجامى 2% توڭىرەگىندە.  جاقىندا عانا حالىقارالىق ۆاليۋتالىق قور قازاقستان ەكونوميكاسى  0،6% وسەدى دەگەن ەدى. الايدا، اتالمىش قور بۇل بولجامىن وزگەرتىپ، قازاقستان ەكونوميكاسى 2،5 % وسۋگە قاراي بەت الدى دەگەن ەدى. بۇل دەگىنىمز 2017 جىلى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى قايتا جوعارىعا وسەدى. ءبىراق سىرتقى فاكتورلاردى دا ەسكەرمەۋگە بولمايدى، ءقاۋىپتى جاعدايلار بار.

بىرىنشىدەن، يراندا ۇلكەن مۇناي قورى تابىلدى.

ەكىنشىدەن، اقش وتە كوپ دارەجەدە مۇناي قورىن جيناعان. بۇل اقش-تىڭ  كەز-كەلگەن ۋاقىتتا الەم  نارىعىنا ءوز مۇنايىن شىعارۋ ارقىلى ونىڭ باعاسىن ءتۇسىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك.  ال مۇناي باعاسى كۇرت تومەندەسە ەكونوميكالىق جاعداي قايتا تومەندەۋى مۇمكىن.

2016 جىلى داعدارىس بولعاندىقتان كەيبىر سالقىندار قالادى، ءالى دە ساقتالادى. ءبىراق، ول ەكونوميكالىق احۋال مۇلدەم ناشار بولادى دەگەن ءسوز ەمەس. قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى قايتا وسۋگە قاراي بەت الادى دەپ ايتا الامىن.

حالىق 2017 جىلدىڭ باسىنان-اق قىمباتشىلىقتى سەزىندى. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن باعا تۇراقتانا ما؟

قازاقستان ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇرعانى بەلگىلى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىندا ورتاق باعا ساياساتى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل رەتتە وسى جىلدان باستاپ بىرنەشە تاۋار تۇرىنە انتيمونوپوليالىق كوميتەت ارالاسپايتىندىعىن، باعانى رەتتەۋدى الىپ تاستاعانىن اتاپ وتكەن دۇرىس. باعانى ەندى مەملەكەت ەمەس، نارىق رەتتەيدى دەگەن ءسوز. بەلگىلى دارەجەدە تاۋار باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەتىنى ءسوزسىز. تاۋار باعالارى تۇسەدى دەگەنگە ءوز باسىم سەنبەيمىن. كەرىسىنشە، وسە بەرەدى.  

قىمباتشىلىقتى جانارمايدىڭ باعاسىنان-اق كورۋگە بولادى. ول ورتاق مەملەكەتتەر اراسىنداعى باعا شاماسى بىردەي بولۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. بۇل حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنە كەرى اسەر ەتەتىندىگى انىق. ونىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. مەملەكەت قانشالىقتى ەكونوميكاعا ارالاسۋى كەرەك؟

باعانى نارىق بەلگىلەۋى ءتيىس. سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە باعا بەلگىلەنىپ وتىراتىن بولسا، وندا ءبىز ناقتى شىن مانىندەگى نارىقتى ەكونوميكانى قۇرىپ جانە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدارىمەن ءومىر سۇرەتىن بولامىز. ەرتە مە، كەش پە ول جۇزەگە اسادى.

2017 جىلى جاپپاي قىسقارتۋلار بولادى دەپ كۇتىلۋدە. ول ەڭبەك نارىعىنا قالاي اسەر ەتەدى؟

قارجىلىق داعدارىس ورىن العاننان كەيىن سوڭعى ەكى جىلدا كوپتەگەن كومپانيالاردا قىسقارتۋلار ءجۇردى. ءبىراز ادامدار جۇمىسسىز قالدى. جۇمىسسىزدىق بەلگىلى دارەجەدە بار ەكەنىن جوققا شىعارمايمىن. بۇل كۇردەلى ماسەلە جانە ول شەشىمىن تابۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن  شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ كەرەك. سەبەبى بيزنەس دامىسا، جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. وسىلاي عانا ەڭبەك نارىعىنا ءبىز ءوز سەپتىگىمىزدى تيگىزە الامىز.

مۇناي باعاسى تومەندەگەندە ماماندار «باسقا ەكونوميكالىق سالالاردى دامىتىپ، مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا تاماشا مۇمكىندىك» دەگەن بولاتىن. سودان بەرى ءبىر جىل ءوتتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا مۇناي سەكتورىنان بولەك، باسقا ەكونوميكالىق سالالاردى دامىتا الدىق پا؟

وتكەن جىلى مۇناي باعاسى 27 دوللارعا دەيىن سىرعىپ كەتكەن كەزدەرى بولدى. اتالمىش جاعداي قازاقستان ءۇشىن قيىنعا سوقتى. ويتكەنى قارا التىننىڭ باعاسى 30-دان تومەندەپ كەتەدى دەپ ەشكىم ويلامادى. ۇكىمەت ەكونوميكامىزدى قالاي ءارتاراپتاندىرۋعا بولادى؟ قالاي مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا بولادى؟ قاي سالالاردى ءبىز باسىم باعىتتار بويىنشا دامىتا الامىز؟ دەگەن ساۋالدارمەن باس قاتىرا باستادى.

وسى جەردە مۇنايدان باسقا اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورىن اتاپ وتۋگە بولادى. وتكەندە ەلباسى دا ءوزىنىڭ جولداۋىندا «قازاقستان ءوزىنىڭ نارىعى بويىنشا وسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە "استىق كارزەڭكەسى" بولۋى كەرەك» دەگەن. ياعني، قازاقستان استىق تاسىمالداۋشى ەڭ نەگىزگى ەلگە اينالۋ قاجەت دەگەن ماقسات قويىلىپ وتىر.

ودان بولەك قازاقستان تاۋارلارى ەكو-ونىمدەر بولىپ سانالادى. جۇڭگو ءبىزدىڭ ازىق-تۇلىك ونىمىمىزگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسى تۇستا قازاقستان ازىق-تۇلىك ءوندىرىسىن دامىتۋ ارقىلى زاۋىتتارىمىزدى جۇڭگو شەكاراسىنا جاقىن سالىپ سول ەلگە قاراي ونىمدەرىمىزدى تاسىمالداۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سول كەزدە ەلىمىزدە ميللياردتاعان تۇتىنۋشىسى بار نارىق اشىلادى. ول قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قالىپتى دامۋىنا سەپىتىگىن تيگىزەدى. ودان كەيىن نەگىزگى سالالاردىڭ ءبىرى رەتىندە لوگيستيكاعا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ول باتىس جۇڭگو، باتىس ەۋروپا ءدالىزى. وسىنىڭ توڭىرەگىندە «جىبەك جولى» يدەياسىن جاڭعىرتۋ قولعا الىنۋدا. بۇل بەلگىلى دارەجەدە ۇلكەن ماسەلە. الەمدىك نارىقتىڭ تاسىمالداۋ سالاسىندا قازاقستاننىڭ تەمىر-جول تاريفتەرى وتە جوعارى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان، وسىنداي ۇلكەن ءدالىزدىڭ اشىلۋى بەلگىلى دارەجەدە ەكونوميكاعا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ ايتۋعا بولادى. سوندىقتان ەۋروپا مەن ازيانى جالعاستىرۋشى ۇلكەن كوپىردەن اجەپتەۋىر جاقسى تابىس كورە الامىز دەپ ايتا الامىن.

شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ءقازىر جاقسى كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ اياسىندا اۋىل تۇرعىندارى دا، قالا حالقى دا 16 ميلليونعا دەيىنگى قاراجاتتى نەسيەگە تومەن پايىزبەن الا الادى. بيزنەس اشۋ ءۇشىن تومەن پايىزبەن نەسيە بەرۋگە جاعداي جاساۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتەدى دەپ ايتا الامىن.  

اعىمداعى جىلى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى وتەدى. وعان 5 ميلليوننان  استام تۋريست كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارجىلىق قورىن تولتىرۋى مۇمكىن بە؟

ەكسپو-عا قىرۋار قاراجات جۇمسالدى. ادامداردىڭ كوكەيىندە بۇل جۇمسالعان قاراجات ءوزىن-وزى اقتاي ما دەگەن ساۋال بار. ەكونوميكالىق تۇرعىسىنان اقتايدى دەگەنگە سەنبەيمىن. دەسەك تە، بۇل حالىقارالىق كورمە بولعاندىقتان كوپتەگەن ەلدەردەن تۋريستەر كەلەدى. ول تۋريستىك سالانى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار، ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن جوعارى دارەجەدە وتكىزۋى ونىڭ سىرتقى ءيممميدجىن كوتەرۋگە اسەرىن تيگىزەدى. بۇل قازاقستاننىڭ ينۆەستيسيالىق كرەديتىن جاقسارتادى دەپ ايتا الامىن.  سەبەبى ەكسپو ارقىلى باسقا ەلدەر قازاقستاندى جاقىنىراق تاني باستايدى. وسىلايشا بيزنەستە نەمەسە  ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ىنتالى بولادى. بۇل دەگەنىمىز ەلگە  ينۆەستيسيا تارتىلا باستايدى. ودان بولەك ول قازاقستاننىڭ تانىمالدىلىعىنا اسەرىن تيگىزەدى.

ەكسپو توڭىرەگىندە كوپ كەلىسپەۋشىلىكتەر بولدى. «ءوزىن اقتامايدى. نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن سەكىلدى كۇماندار تۋىنداعانى راس. الايدا، شەشىم قابىلدانىپ، وعان قىرۋار قاراجات ءبولىنىپ قويدى. ەندى وسى جاۋاپتى ءىستى جوعارى دارەجەدە وتكىزۋ عانا قالدى.

سۇحباتتاستقان: اسەم المۇحانبەت