الاش-وردا-100 جىل
جازۋشى بەيبىت قويشىبايەۆ حح عاسىردىڭ باسىندا وركەنيەت تالابىنا سايكەس ومىرگە كەلگەن قازاقتىڭ جاڭا تۇرپاتتى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى جايىندا كوپ ۋاقىتتان بەرى تاريحي-تانىمدى تۋىندىلار جازىپ كەلەدى. ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۋعان شاعىنان شىققان شىڭىنا – «الاش-وردا» حالىق كەڭەسى قۇرىلعانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن شىعارمالارىنىڭ ءبىرقاتارى قالامگەردىڭ «رۋح-ساراي» اتتى تانىمدى تۋىندىلار توپتاماسىندا جاريالاندى. الاش-وردا تاريحىن اڭگىمەلەيتىن «ماڭگى باستاۋ» رومانى توپتامانىڭ 2010 جىلى «قازاقپارات» باسپاسىنان شىققان 4ء-شى تومىندا باسىلعان. بيىلعى 100 جىلدىق مەرەيتويعا وراي ءبىز وقىرمان نازارىنا «الاشتىڭ ورداسى قالاي قۇرىلدى» دەگەن تاقىرىپپەن وسى روماننان تومەندەگى ءۇزىندىنى ۇسىنىپ وتىرمىز.
الاشتىڭ ورداسى قالاي قۇرىلدى
1.
جەلتوقساننىڭ 5ء-شى جۇلدىزىندا جينالعان ەكىنشى جالپىقازاق سەزىنىڭ ءتوراعاسى باقىتكەرەي قۇلمانوۆ ۇيىمدىق شارۋالاردى تۇگەل رەتتەپ بولعاننان كەيىن، قۇرىلتايدى رەسمي تۇردە اشىق دەپ جاريالاعان. سودان سوڭ:
– ءبىزدى جان-جاقتان تىلەكتەستەرىمىز قۇتتىقتاپ، ىزگى تىلەكتەرىن پوشتامەن، تەلەگرافپەن جولداۋدا، – دەپ حابارلاعان. – ال ءبىرقاتار باۋىرىمىز ىستىق جۇرەكتەرىنەن ايتپاق لەبىزدەرىن بارىمىزگە تىكەلەي جەتكىزۋ ءۇشىن وسىندا كەلىپ وتىر.
سودان كەيىن سەزدە وتىرعان قۇرمەتتى قوناقتارعا قۇتتىقتاۋ سوزدەرىن ايتۋلارى ءۇشىن كەزەك-كەزەك ءسوز بەردى. ولار مىنبەگە بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇمتىلدى. ءبىرىنشى بولىپ جۇرت الدىنا بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق مۇسىلمان كەڭەسىنىڭ اعزاسى زاكي ۆاليدوۆ شىقتى.
تۇركى حالىقتارى قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى، از ۋاقىت وتە باشقۇرت اۆتونومياسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولاتىن، كەيىن كەڭەس وكىمەتىمەن قىزمەتتەس بولىپ، ۇزاماي ودان كوڭىلى قالاتىن، ءسويتىپ، ءتىپتى، وعان قارسى دا كۇرەسەتىن زاكي ۆاليدوۆ، اقىرى شەتەل اسىپ كەتەتىن ساياسي ەميگرانت، ءىرى شىعىستانۋشى، تاريحشى، تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بولاشاق پروفەسسورى احمەتزاكي ءۋاليدي توعان، – 1917 جىلعى 5 جەلتوقساندا جالپىقازاق جەلتوقسان قۇرىلتايى مىنبەسىنەن دەلەگاتتارعا قۇتتى بولسىن ايتتى. سوسىن مەملەكەتتە فەدەراتيۆتىك قۇرىلىمنىڭ تۇزىلۋىنە مۇسىلمان حالىقتارى قاتارىندا قازاق حالقىنىڭ دا زور ۇلەس قوساتىنىنا ءشۇباسىز سەنەتىنىن ءبىلدىردى.
– بولشيەۆيكتەر بيلىكتى باسىپ الىسىمەن ەزىلگەن حالىقتاردىڭ ءوز تاعدىرىن وزدەرى ايقىنداۋعا دەگەن قۇقتارىن مويىندايتىندىقتارىن جاريا ەتكەنىن بىلەسىزدەر، – دەدى ول ودان ءارى. – ءبىز باشقۇرتتاردىڭ ورتالىق كەڭەسىندە – شۋرودا اقىلداسا وتىرىپ، بۇل الدامشى دەكلاراسياعا ارقا سۇيەۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ۇيعاردىق. ءبىز ءوز قۇقتارىمىزدى ءوز كۇشىمىزبەن جەڭىپ العانىمىز ءجون دەپ سانادىق. بولشيەۆيكتەردىڭ ورتالىق وكىمەت ورىندارىن باسىپ الۋى ەل ىشىندە انارحيا تۋعىزدى. ازامات سوعىسى تۇتاندى. ودان قورعانۋ ءۇشىن باشقۇرتستاننىڭ دەربەستىگىن جاريالاۋ قاجەتتىگى تۋدى. سونداي پايىممەن ءبىز 16-شى قاراشادا باشقۇرتستاندى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا دەپ رەسمي جاريا ەتتىك.
زال بۇل حابارعا قول شاپالاقتاپ قۇرمەت كورسەتتى.
– ءبىز ۇلتتىق ۇكىمەت قۇردىق. ۇلتتىق اسكەري بولىمدەر قۇرۋ ىسىنە كىرىستىك. باۋىرلار، ءبىز مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ءوز دەربەستىگىمىزدى جاريا ەتكەن ەكەنبىز. بىزدەردەن كەيىن قىرىم، ودان سوڭ تۇركىستان وزدەرىن دەربەس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا دەپ جاريالادى.
«ەندىگى كەزەك قازاقتىكى، – دەپ ويلادى جانشا، – ونسىز بۇل قۇرىلتايدىڭ ءمانى بولمايدى...»
جانشا مۇنداي ويعا پيتەردە ءوزى كۋا بولعان توڭكەرىستىڭ الاساپىران وقيعالارىنا بايلانىستى بەكىگەن ەدى. قۋىلعان رەسەي كەڭەسىنىڭ ءبىر توپ ەسەر مۇشەسى سول كۇنى كەشكىسىن سمولنىيعا باردى. ريەۆوليۋسياشىل ۇيىمنىڭ يەلىگىنە كوشكەن بايىرعى تەكتى قىزدار ينستيتۋتىنىڭ زور عيماراتى الدىندا جاعىلعان الاۋلار مەن ىشتە تەرەزەلەردەن جارقىراعان جارىقتار، وتقا جىلىنعان، كۇزەتتە تۇرعان سولداتتار قاراڭعىدا ايرىقشا اسەر بەرىپ تۇر ەدى. ولار قۇجاتتارىن ساقشىلارعا كورسەتىپ ىشكە كىردى. قۇجىناپ-قايناعان ادامدار يلەۋى: عيمارات ءىشى تولى ىعى-جىعى حالىق – ءيىن تىرەسكەن، ەرسىلى-قارسىلى قوزعالعان جۇمىسشىلار، مىلتىق اسىنعان سولداتتار.
ولار الگىندە عانا بىتكەن پەتروگراد كەڭەسى ءماجىلىسى جايىندا ەستىدى. ءيىن تىرەسكەن جۇرتقا كوتەرىلىس تىزگىنىن قولىندا ۇستاپ تۇرعان اسكەري-ريەۆوليۋسيالىق كوميتەت اتىنان تروسكيي قاۋعاداي قالىڭ بۇيرا شاشتى باسىن كەگجيتە، كوزاينەگى جالت-جۇلت ەتىپ:
– ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كۇنى تاۋسىلدى، – دەپ مالىمدەدى.
ارتىنشا كورىنگەن لەنيندى ەل دۇركىرەتە قول سوعىپ ۇلىقتاعان. دۋ-دۋ قوشەمەتپەن قارسى العان. سوندا ول الەمدىك سوسياليستىك ريەۆوليۋسيانىڭ جارق-جۇرق وت الىپ تۇتانعانىن حابارلادى. ودان سوڭ تروسكيي كوتەرىلىستىڭ جەڭگەنى جايىندا مايداندارعا جەدەلحاتتار جولدانعانىن، پەتروگرادقا بەتتەگەن اسكەري بولىمشەلەرگە الدارىنان شىعىپ، ءمان-جايدى تۇسىندىرەتىن دەلەگاسيالار جىبەرىلمەگىن ايتتى. ءار جەر-ار جەردەن:
– سىزدەر بۇكىلروسسيالىق كەڭەستەر سەزىنىڭ قول-اياعىن بۋىپ، ءوز شەشىمدەرىڭىزدى تىقپالاپ تۇرسىزدار! – دەگەن ماعىناداعى سوزدەر شىقتى.
تروسكيي ايىلىن جيماي، سالقىن ۇنمەن:
– بۇكىلروسسيالىق كەڭەستەر سەزىنىڭ ەرىك-جىگەرى مەن قابىلداۋعا ءتيىس شەشىمىن پەتروگراد جۇمىسشىلارى مەن سولداتتارىنىڭ وراسان زور كوتەرىلىس جاساعان فاكتى ايقىنداپ تۇر، – دەپ جاۋاپ بەردى.
جانشا تىتىركەنىپ كەتتى. «كوتەرىلىس دەيدى... توڭكەرىس قوي بۇل... – دەگەن وي كەلدى وعان. – بۇل توڭكەرىس – زاڭدىلىقتى بەلىنەن باسۋدىڭ جارقىن كورىنىسى عوي... – ءوز ويىنىڭ كوتەرىلىستى قولداماۋشىلارمەن ءبىر جەردەن شىعىپ تۇرعانىن اڭدادى، ارتىنشا مۇنىڭ اقىرىن باعامداۋعا تىرىستى. – نەمەن تىنار ەكەن؟ انارحيا الاساپىرانىنا اپارماس پا ەكەن؟» ۇزاماي، كوكەيىندەگى ساۋالدارىنا جاۋاپ تابۋ ماقساتىمەن، سول تۇندە، سمولنىيدىڭ ءىشىن تولقۋلى دۇبىرگە تولتىرىپ تۇرعان بۇكىلرەسەيلىك كەڭەستەر سەزىندە بولدى. اۋزى-مۇرنىنا شىققان، ادام تەرى مەن تەمەكى يسىنەن اۋاسى تارىلىپ قولقانى اتقان الىپ زالعا يتەرمەلەسىپ ءجۇرىپ ارەڭ باس سۇقتى. العاشقى سەز بەن بۇل ەكىنشى باسقوسۋ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار ەدى. ونى جانشا انىق اڭعاردى.
ءبىرىنشى بۇكىلرەسەيلىك كەڭەستەر سەزىندە سايلانعان سيك جەتەكشىلەرى توردە وتىر. ورتاعا ورنالاسقان دان شىلدىر ەتكىزىپ قوڭىراۋ قاقتى، زال تىنشي قالدى. ول قىسقا سويلەدى. سەزدى ساياسي سوزبەن اشۋعا ەش مۇقتاجدىق جوقتىعىن جولداستار تۇسىنەر دەگەن سەنىم ءبىلدىردى.
– ايرىقشا ءسات، ايرىقشا جاعداي... – دەدى سوسىن ءسال ءمۇدىرىپ. – ءبىزدىڭ پارتيالاس جولداستار وزدەرىنە سيك جۇكتەگەن مينيسترلىك مىندەتتەرىن جانقيارلىقپەن ورىنداۋدا. ولار قازىرگى ساتتە وق استىنا الىنعان قىسقى سارايدا وتىر. جاعدايدىڭ قيىندىعىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىزدەر... جۇمىسشى جانە سولدات دەپۋتاتتارى ەكىنشى سەزىنىڭ العاشقى وتىرىسىن اشىق دەپ جاريالايمىن.
سەزدىڭ ءتورالقاسىن سايلاۋ قىزۋ ايتىسپەن استاسىپ ءوتتى. اقىرى، ءتورالقادا دەلەگاتتاردىڭ سانىنا پروپورسيونال وكىل بولۋى جايىندا فراكسيالار تاراپىنان الدىن-الا كەلىسىلگەن ءتارتىپ شۋ تۋعىزىپ بارىپ، دەگەنمەن سايلاۋ وتكەندە، ءتورالقانىڭ جارتىسىنان كوبى بولشيەۆيكتەر بوپ شىقتى.
وڭشىل ەسەرلەر، ورتاڭعى باعىتتاعى ەسەرلەر، مەنشيەۆيكتەر سەزدىڭ ءتورالقاسىنا كىرمەيتىندىكتەرىن مالىمدەدى.
ەسكى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ سەركەلەرى تومەن ءتۇسىپ، ولاردىڭ ورىندارىنا جاڭا ءتورالقا مۇشەلەرى كوتەرىلىپ بارا جاتتى. دۋىلداسىپ ورىندارىنان تۇرىپ كەتكەن دەلەگاتتار جاڭا ءتورالقانى قوشتاعان ايقايعا باستى. سەزدىڭ شاتىرلاتىپ قول سوققان قۇرمەتىنە بولەنگەن بولشيەۆيكتەر توردەگى ۇستەلدەن ورىن الدى. كامەنيەۆ، تروسكيي، نوگين، لۋناچارسكيي... ارالارىنان جالعىز ايەل-كۇرەسكەر كوللونتاي كورىندى.
كامەنيەۆ كۇن ءتارتىبىن حابارلادى. قاراۋعا ءۇش ماسەلە ۇسىنىلادى: بيلىك، ءبىتىم، قۇرىلتايشى جينالىس. زالدان بىرەۋ كوتەرىلدى دە، كۇن ءتارتىبىن قاراۋعا كوشكەنگە دەيىن پەتروكەڭەستىڭ ەسەبىن تىڭداۋدى جانە ەسكى سيك پەن پارتيالاردىڭ وكىلدەرىن سويلەتۋدى ۇسىندى. ءبىراق ءسوزىنىڭ اياعىنا دۇڭك ەتكەن زەڭبىرەك ءۇنى ۇلاستى. زال تىكسىنىپ قالعانداي بولدى، ءدىر ەتىپ، ءبارى دە قاراڭعى تەرەزەگە جالت-جالت قاراستى. الىستا كۇركىرەگەن زەڭبىرەك ەرەن ءبىر وقيعانىڭ حابارشىسى بولىپ تۇرعانى انىق ەدى.
مەنشيەۆيك مارتوۆ ءسوز الدى:
– جولداستار، ازامات سوعىسى باستالدى! – دەدى ول، دوڭگەلەك كوزاينەگىن ءبىر تۇزەپ قويىپ، قىرىلداعان داۋىسپەن. – ءبىزدىڭ ءبىرىنشى مىندەتىمىز – داعدارىستى بەيبىت جولمەن شەشۋ بولۋعا كەرەك. ءبىز ازامات سوعىسىنىڭ الدىن الۋ جولدارىن تالقىلاۋعا ءتيىسپىز. انا جاقتا، كوشەدە – ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىزعا وق جاۋدىرىپ جاتىر! كەڭەستەر سەزى اشىلار الدىندا بيلىك ماسەلەسى استىرتىن اسكەري ءسوز بايلاسۋ جولىمەن شەشىلۋدە! ال ونى ىستەپ وتىرعان – ءوزىمىزدىڭ ريەۆوليۋسياشىل پارتيالارىمىزدىڭ ءبىرى.
بۇل انىقتاما بولشيەۆيكتەرگە جاقپادى بىلەم، ءبىر ءسات زال شۋىلداپ كەتتى. مارتوۆ ءسوزىن ۇزبەي، داۋسىن كوتەرە جالعاستىردى.
– بارلىق ريەۆوليۋسياشىل پارتيالار ورىن العان فاكتىگە تىك قاراۋدان جالتارماۋعا ءتيىس! سەزدىڭ مىندەتى – ەڭ الدىمەن بيلىك ماسەلەسىن شەشۋ، ءبىراق ول كوشەدە كۇشپەن شەشىلىپ جاتىر! ءبىز كۇللى دەموكراتيا مويىندايتىن بيلىك جاساۋعا ءتيىسپىز! ەگەر سەزد ريەۆوليۋسيالىق دەموكراتيانىڭ ءۇنى بولعىسى كەلسە، وندا – باستالىپ جاتقان ازامات سوعىسى الدىندا قول قۋسىرىپ وتىرا بەرمەۋگە ءتيىس! سەزد ءبىرتۇتاس دەموكراتيالىق بيلىك قۇرۋدىڭ بەيبىت جولىن ىزدەۋگە ءتيىس!.. – شەشەن تەرەڭ كۇرسىنە تىنىستاپ الدى دا، ءسوزىن ناقتى ۇسىنىسپەن ساباقتادى. – جولداستار، باسقا سوسياليستىك پارتيالار مەن ۇيىمدارعا بارىپ كەلىسسوز جۇرگىزۋ كەرەك، سول ءۇشىن سەزدىڭ دەلەگاسياسىن سايلايىق...
بىرىككەن سوسيال-دەموكراتتار مەن سولشىل ەسەرلەر ونى قاتتى قولدادى. ءبىر وفيسەر ورنىنان كوتەرىلدى دە، ايقايعا باستى:
– وسى سەزدى باسقارىپ وتىرعان ساياسي جادىگويلەر بىزگە بيلىك تۋرالى ماسەلەنى قارايىق دەيدى، سويدەي تۇرا، تاپ وسى كەزدە وزدەرى ءبىزدىڭ سىرتىمىزدان، سەزدى اشپاي جاتىپ، بۇل ماسەلەنىڭ تاعدىرىن بەلگىلەپ، العا شىعارىپ قويعان! – دەدى ول، بولشيەۆيكتەردى سىن ساداعىنا الىپ. – قىسقى ساراي اتقىلانۋدا! ءبىراق، ءبىلىپ قويىڭىزدار – وعان تيگەن سوققى وسىناۋ اۆانتيۋراعا بارعان ساياسي پارتيانىڭ تابىتىنىڭ قاقپاسىن شەگەلەپ قاعىپ جاتىر!
نارازى گۋىل. «ارينە، بۇلار بولشيەۆيكتەر»، – دەپ ويلادى جانشا. بولشيەۆيكتەرگە قارسىلىق، سولار تۋعىزعان احۋالعا نارازىلىق بىلدىرگەن تاعى نەشە ءتۇرلى سوزدەر ايتىلدى. سوسياليست-ريەۆوليۋسيونەرلەر تاراپىنان – وسى ۋاقىتقا دەيىن تەرروردى نەگىزگى قارۋ دەپ كەلگەن كادىمگى ەسەرلەر اتىنان دا بىرەۋ اشىنا سويلەدى. ول ۇكىمەتكە قارسى جاسالىپ وتىرعان «وسىناۋ جوسىقسىز تەرروردى» جازعىرىپ، بولشيەۆيكتەر ۇيىمداستىرعان تاپ مۇنداي انارحيانى وزدەرىنىڭ مويىندامايتىندارىن جاريا ەتتى. اقىرى، بولشيەۆيكتەردىڭ «ۇكىمەتتى اسكەري قاسكۇنەمدىك جاساۋ جولىمەن باسىپ العانىنا» كورسەتكەن قارسىلىقتارى رەتىندە، مارتوۆ باستاعان مەنشيەۆيكتەر سەزدى تاستاپ كەتتى.
ءتۇن ورتاسى اۋا ءسال ءۇزىلىس جاسالدى. سوسىن جۇمىسىن قايتا باستاعان وتىرىسقا لەنين كەلدى. سونىڭ الدىندا عانا قىسقى ساراي الىنعان-دى. ۋاقىتشا ۇكىمەت مۇشەلەرى تۇتقىندالعان. وسى جايتتەر وعان «قاجەتتىگى تۋرالى بولشيەۆيكتەر ۇنەمى ايتىپ كەلە جاتقان سوسياليستىك ريەۆوليۋسيانىڭ جاسالعانىن» جاريا ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
تاڭ اتقاندا دەيىن بيلىك جايلى ماسەلە قارالىپ، ۇندەۋ قابىلداندى. وندا سەزدىڭ ەلدەگى بارلىق وكىمەت بيلىگىن ءوز قولىنا الاتىنى، جەر-جەردە كۇللى بيلىك جۇمىسشى، سولدات جانە شارۋا دەپۋتاتتارى كەڭەستەرىنە كوشەتىنى حابارلاندى. ولار، كەڭەستەر – سەزدىڭ ۇندەۋىندەگى تۇجىرىمداماعا قاراعاندا، ەلدە شىنايى ريەۆوليۋسيالىق ءتارتىپ ورناتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
كەلەسى ءتۇنى، سەزدىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا، ءبىتىم جانە جەر جايىنداعى دەكرەتتەر قابىل الىندى. سوسىن بولشيەۆيكتەر كەڭەس ۇكىمەتىن قۇرۋ جايىندا ۇسىنىس جاسادى. جاڭا سيك سايلاندى. ەلدى باسقارۋ حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنە جۇكتەلدى. وعان تەك بولشيەۆيكتەر كىردى، ويتكەنى سولشىل ەسەرلەر بۇل بيلىككە قاتىسۋدان باستارتقان ەدى.
تاڭ اتا سەزد جۇمىسىن اياقتادى...
2.
ورتالىق مۇسىلمان كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى وسىناۋ توڭكەرىس جايىن اقىلداسىپ، بولاشاق ءىس جوسپارىن تالقىلاعان. بولشيەۆيكتەر كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعانىن جاريا ەتتى. ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى دجۋگاشۆيلي-ستالين بولدى.
ءبارى ەندى يكومۋستىڭ وسى جاڭا كوميسسارياتپەن جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىن ءتۇيسىندى. وسىعان دەيىن ۋاقىتشا ۇكىمەتپەن قىزمەتتەستىك بارىسىندا جولعا قويۋعا تىرىسقان بارشا ءىستى قايتا باستاۋعا تۋرا كەلەدى. قۇرىلتايشى جينالىستى جاڭا وكىمەت قاشانعا شاقىرار ەكەن؟ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قۇرۋ جايى قالاي بولماق؟ كۇنى كەشەگە دەيىن ءدىن ماسەلەلەرى بويىنشا ءپاتۋالاسۋ شەگىنە جەتپەگەن ەدى. وسى سالانىڭ باسقارىلۋىنداعى پاتشا ۋاقىتىنان بەرى وزگەرىسسىز كەلە جاتقان قاساڭدىق حاقىندا يكومۋس ۇكىمەتپەن قاتتى ايتىسقان. ءسويتىپ، الدەبىر ىمىرا جولدارىن ويلاستىرعان. ەندى نە جاعداي بولادى؟ بۇلاردا ءدىني ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەۋ ازىرگە ويلاستىرىلماعان ءتارىزدى، شاماسى، ءبارىن الگى ۇلت كوميسسارياتىمەن شەشە بەرۋ كەرەك شىعار...
قىزمەتتەستىك جوسپارىن ۇيلەستىرۋ ماقساتىمەن احمەد پەن جانشا بولشيەۆيكتەر ۇكىمەتى ورنالاسقان سمولنىيعا باردى. سۇراي-سۇراي تاپقاندارى – قارۋ-جاراق بولۋمەن شۇعىلدانىپ جاتقان ءبىر ۇلكەن بولمەنىڭ ەكىنشى بۇرىشىندا جەتىمسىرەگەن شاعىن ۇستەل. تۇسىنداعى قابىرعاعا شەگەمەن جارناما-قاعاز قاعىلىپتى. قولمەن ايباق-سايباق ەتىلىپ: «ۇلت ىستەرى بويىنشا كوميسساريات» دەگەن ءىرى جازۋ جازىلىپتى. ۇلت ىستەرى بويىنشا كوميسسارياتتىڭ «كەڭسەسى» ەكەنىن سول عانا بىلدىرەدى. بار بەلگى سول. كوميسسار ستالين كورىنبەيدى. ۇستەل ماڭىندا ەشكىم جوق.
جانشا احمەدكە قارادى:
– جاڭا وكىمەتتىڭ ءبىزدىڭ مۇڭىمىزعا كوڭىل ءبولۋ دارەجەسىن وسى جەتىم ۇستەل بايقاتىپ تۇر-اۋ؟!
احمەد تۇنجىراڭقى جۇزبەن جەتىم ۇستەلگە قارادى:
– شاماسى، ولار ءازىر قىزمەتكە كىرىسە قويماعان بولسا كەرەك...
ولار جۇرە اڭگىمەلەستى.
– ءيا، قالاداعى ءار جاققا تارتقان ءتۇرلى پارتيا مەن قوعام تىرشىلىگى بار، كەرەنسكييدىڭ ىقپالىنداعى اسكەر بار، سونىڭ ءبارى ءبىر جايلى بولماي، بىزبەن سويلەسەتىن كوميسسار تابىلا قويماس...
– قۇتقارۋ كوميتەتى بەلسەندى قيمىلداۋدا. مىنا توسىن دەرتتەن وتاندى قۇتقارامىز دەيدى...
– بۇل ءبىر بارشانىڭ توبەسىنە جاي تۇسكەندەي وقيعا بولدى ەمەس پە... قالالىق دۋما دا قارسىلىق جاساۋدا...
– مەن ءبىزدىڭ ەسەر جولداستاردىڭ ءبىرىنىڭ جەر تۋرالى دەكرەتتى قالاي سىناعانىن ەستىدىم. ونى ەسەر پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىنان بولشيەۆيكتەر ۇرلاپ العان دەيدى.
– و، ولارى نەسى، قايتا، باعدارلامالارىنىڭ جۇزەگە اساتىن قۇجاتقا اينالعانىنا قۋانسا بولماي ما؟!.
– جوق، ونداي شاتتىقتان اۋلاق كورىنەدى. ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم: «بولشيەۆيكتەر – ۋزۋرپاتور* جانە الدامشى» دەپ ايىپتاپ جاتىر...
*بيلىكتى زاڭعا قارسى جولمەن باسىپ الۋشى.
– قىزىق، بۇلار وسى بيلىگىن ۇستاپ تۇرا الار ما ەكەن...
– قالاي بولعاندا دا، ءبىز ءالىپتىڭ ارتىن باعۋىمىز كەرەك...
ءالىپتىڭ ارتىن باعۋدان وزگە امالدارى قالماعانداي. اعىمداعى ساياسي احۋالدى قاداعالاپ، ءوز كوزقاراستارىمەن تالداۋعا جانە مۇسىلمان كوميتەتىنە ءتيىمدى تۇسىن ايقىنداۋعا تىرىسادى. ازىرگە ناقتى ارەكەت جولى بەلگىسىزدەۋ...
قالا ءومىرى دۇرلىككەن تۇردە جالعاسىپ جاتتى. حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى ۇكىمەت رەتىندە جاريالانىسىمەن، بيلىكتى قولعا شوعىرلاندىرۋ شارالارىن قاراستىردى. از كۇننەن كەيىن رەسەي حالىقتارىنىڭ دەكلاراسياسى دۇنيەگە كەلدى. ءبىراق ول دا تىنىشتىق ورناتا قويعان جوق. قيلى ساياسي وي-پىكىر قايناپ تۇردى.
جانشا يكومۋستاعى تالقىلاۋلاردان تىس جەرلەردە ەش جاققا ارالاسپاۋ ساياساتىن ۇستانعان. ءتۇرلى ۇستانىمداعى جۇرتپەن پىكىرلەسىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانىندا تەك جالپى احۋالدىڭ استارىن، باسىم وي باعىتىن ۇعۋعا نيەتتەنەدى. كوپتەن پيتەردە تۇرىپ كەلە جاتقان وتەمىس پەن جاسايدىڭ سەپتەسۋى ارقاسىندا، بۇرىن ارالاسپاعان كادەتتەردىڭ كەيبىرىمەن پىكىرلەستى. ولاردىڭ بولشيەۆيكتەر كوسەمى لەنين جايىندا بىلەتىندەرىن ەستىدى.
– ول بارىپ تۇرعان قاتىگەز وكىمەتتىڭ ىرگەتاسىن قالادى، – دەدى الدەكىم قاباعىن ءتۇيىپ، – ول دا، ونىڭ ۇكىمەتىنە سايلانعان كوميسسارلارى دا بىرىنەن ءبىرى وتكەن، ەش اياۋشىلىقتى بىلمەيتىن ارسىز جاندار.
– دۇرىس، – دەدى ەكىنشىسى. – ول قۇرال تاڭدامايدى، ادال-ھارام دەمەيدى، وعان ءبارىبىر. ماقساتىنا جەتكىزسە بولدى. ماقساتىنا جەتىپ العاننان كەيىن، جولداسىن دا ساتىپ جۇرە بەرەدى.
وتەمىس ەسىنە دۋماداعى باياعى ءبىر ءجارىسسوزدى ءتۇسىردى. سوندا ءبىر دەپۋتات بولشيەۆيكتەردىڭ ەكىجۇزدىلىگىن تىلگە تيەك ەتكەن. ولاردىڭ وكىلىنىڭ دۋماداعى ءسوزى مەن پارتيالارىندا قابىلدانعان قاراردى سالىستىرىپ قاراپ تۇرىپ، ماسقارا اشكەرەلەگەن ەدى. كەزدەيسوق ەمەس ەكەن-اۋ...
جاساي كادەتتەر اراسىندا اسا بەدەلدى ايەل قايراتكەردەن ەستىگەن اڭگىمەسىن ايتىپ بەردى. ول ايەل – كونستيتۋسياشىل دەموكراتتار پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ العاشقى سايلانىمىنان بەرى تۇراقتى مۇشەسى بوپ كەلە جاتقان اريادنا تىركوۆا بولاتىن. اريادنا حانىم لەنيندى العاش ءبىرىنشى ريەۆوليۋسياعا دەيىن كورگەن ەكەن. سوندا تۇڭعىش ءارى جالعىز-اق رەت جۇزدەسىپتى. دەنساۋلىعىنا وراي ءبىراز دەمالىپ قايتۋعا جەنيەۆاعا بارعانىندا، سول قالادا تۇراتىن ءوزىنىڭ گيمنازيالاس قۇربىسى نادەجدا كرۋپسكاياعا جولىققان. سونىڭ كۇيەۋى بولعاندىقتان عانا، لەنينمەن تانىسسا كەرەك. ايتپەسە ونىڭ ۇستانىمى اريادنانى ەش قىزىقتىرمايتىن. قىسقاسى، لەنين ول ءۇشىن جەنيەۆادا قاتارداعى ەميگرانت جۋرناليستەردىڭ ءبىرى ساناتىندا ەدى. ەرەكشەلىگى – ءوز پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە قاساقانا، پارتيا باسىلىمى «يسكرانى» ءوز قاراماعىنا قاراتىپ الا العاندىعى. ريەۆوليۋسيالىق توپتاردا ونىڭ بيلىكقۇمارلىعىن، بيلىككە جەتۋ جولىندا ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن جادىگويلىگىن بىلەتىن. تىكەلەي تانىماسا دا، اريادنا بۇل جايىندا تالاي ەستىگەن، ونىڭ سوسيال-دەموكراتتاردى ەكى جارۋ ارەكەتىنە قانىق ەدى.
قانشاما شەتىن پىكىر تۇجىرىمداپ جۇرگەنمەن، لەنين دە، ونىڭ پارتياسى دا، اريادنانىڭ ويىنشا، سونشالىقتى قىزىعۋشىلىق تۋعىزبايتىن. قايتا، سول تۇستا جاندارمدار كورپۋسىنىڭ شەفى پليەۆەنى ولتىرگەن ەسەرلەر پارتياسى ەل اۋزىندا كوبىرەك ايتىلاتىن-دى. استىرتىن ءسوز بايلاسىپ، ءىرى تەررور جاساپ جۇرگەن ەسەرلەر قۇپيا داڭق قۇرمەتىنە بولەنگەن ەدى. سول سەبەپتى دە ساياساتقا قۇلاعى تۇرىكتەردى تاڭىرقاتىپ، اۋەستەندىرەتىن-دى. ال ەسدەلەر* ولاردىڭ تەررورلىق ادىستەرىن سىناپ جۇرەتىن. الايدا ولاردىڭ سوناۋ سىندارى دا جۇرتتى سەلت ەتكىزگەن ەمەس. مۇنى اريادنا انىق بىلەدى. ال بۇلار، بولشيەۆيكتەر، تەرروردى بيلىككە كەلگەنشە سىناۋمەن بولدى. ءبىراق مىنە، بيلىكتى باسىپ الىسىمەن، كوپ ۇزاتپاي-اق، وزدەرى دە ەسەرلەردىڭ جولىنا ءتۇستى. از ۋاقىتتا بۇعان بارشانىڭ كوزى جەتەدى – ولار وكىمەتتى قولدارىندا ۇستاپ قالۋ ءۇشىن، نايزانى، قىزىل تەرروردى نەگىزگى قارۋى ەتتى...
*سوسيال-دەموكراتتار.
بولشيەۆيكتەر بىرەۋدىڭ موينىنا بىردەڭە ءىلىپ قويۋعا قۇمار بولاتىن. سونداي قۇمارلىعىمەن ولار ساياساتكەرلەرگە كوڭىلسىز اسەر قالدىراتىن. سوندىقتان دا شىعار، بولشيەۆيزمدى ەشكىم ەلەۋلى ساياسات اعىمىنا بالامايتىن. لەنيندى 1904 جىلى جەنيەۆادا كورگەنىندە اريادنا تىركوۆا وسىنداي ويدا ەدى. ونىڭ ايەلى ناديا – اريادنانىڭ گيمنازيادا بىرگە وقىعان قۇربىسى. سول قۇربىسى مەيماندىققا شاقىرعاندىقتان، ونىڭ ۇيىنە بارعان-دى. شاي ۇستىندە ءتۇرلى جىلى ەستەلىكتەر ايتىسىپ، جالپى جاقسى كەش وتكىزگەن. قايتارىندا اريادنانى ترامۆايعا دەيىن، نادەجدانىڭ وتىنىشىنە وراي، كۇيەۋى ۆلاديمير شىعارىپ سالىپتى. ول ادەتتە جۇمىسشىلار كيەتىن توزىعى جەتكەن كاسكەتكاسىن* باسىنا ميلىقتىرا كيىپ الىپ، قاسىندا كەلە جاتقان قىزدى – ايەلىنىڭ قۇربىسىن – جولشىباي ءازىل-شىنى ارالاس سوزدەرمەن ءاجۋالاپ، كۇلۋمەن بولعان ەكەن. اريادنانىڭ ليبەراليزمگە بوي ۇرعاندىعىن، بۋرجۋازياشىلدىعىن ايتىپ مازاقتاسا كەرەك.
*ەرلەردىڭ فۋراجكا ءتارىزدى جەڭىل باسكيىمى.
جاسىنان وتكىر، ءتىلدى قىز قاراپ قالماي، ونىڭ ماركسيزمىن سىناعان. «سىزدەر ادام تابيعاتىن تۇسىنبەيسىزدەر» دەگەن، «بارشانى ءبىر كازارماعا ايداپ تىعىپ، اراكچەيەۆشىل ءتاسىل قولدانۋعا دەگەن قۇلشىنىس ەسىل-دەرتتەرىڭىزدى بيلەپ العان، ال بۇل – جالعان قيسىن» دەگەن. سوندا ونىڭ سوزىنە لەنين ىزالانعان، ارينە. بۇرىننان ازۋلى ايتىسكەر، سول ادەتىنە سالىپ، قارسى داۋ ايتقان. جىميعانسىعان. ەرىندەرىن اجىراتپاي ەزۋ تارتقان. قىسىق كوزدەرى سىعىرايىپ، ۋلى، ءزارلى سيپات الا تۇسكەن. اشۋلى، ءزىلدى ۇشقىن اتقان كوزدەرىمەن قىزعا جەپ قويارداي تەسىلە قاراپ، شىنداپ سالعىلاسقان.
اريادنا ونى ادەيى قىزدىرا تۇسكەندەي بولىپتى. سەبەبى، ەسىنە ەرتەدە ەستىگەن ءبىر ءجايت ءتۇسىپ كەتكەن ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعى ىشىندە لەنين سىبىرگە جەر ايدالعان. سونداعى لەنيننىڭ مينۋسينسك قالاسىندا جانە شۋشەنسكوە سەلوسىندا ايداۋدا بولعاندار اراسىندا كورسەتكەن قىلىعى ءارى كۇلكىلى، ءارى ۇرەيلى ەدى. بۇل جايىندا اريادناعا ءوزىنىڭ سول جاقتا بولىپ ايتقان باۋىرى ايتىپ كەلگەن-دى.
جەر اۋدارىلعاندار اراسىندا لەنين ءوزىن تىم استام ۇستايتىندىعىمەن ەرەكشەلەنىپتى. سول جاققا وزىنەن ءسال بۇرىنىراق جەر اۋدارىلعان حالىقشىلداردى ول دورەكى تۇردە سوگىپ، بۇگىندە ەشكىمگە قاجەتى جوق ەسكى-قۇسقى قوقىس دەپ اتاپتى. بولاشاققا حالىقشىلدار ەمەس، ولار – سوسيال-دەموكراتتار يە بولادى دەپ سەنىممەن مالىمدەيدى ەكەن.
بايىرعى جەر اۋدارىلعانداردىڭ وزدەرىن دە، داستۇرلەرىن دە لەنيننىڭ ەلەمەي، ءتىپتى مەنسىنبەي قارايتىندىعى ولاردىڭ بىرەۋى ايداۋدان قاشىپ كەتكەندە انىق بايقالىپتى. وندايدا، ادەتتە، پوليسيا قىرىنا ىلىككەنگە كۇللى كولونيا كومەكتەسەتىن. جازالانباسىن دەگەن ويمەن بىرلەسىپ اقشا جينايتىن، نە ءتاۋىر ەتىكتەرىن بەرەتىن. لەنين مۇنداي داستۇرمەن ساناسقىسى كەلمەدى. جەرگىلىكتى پوليسيا كىنالى دەپ تاپقاندارىن جاۋاپقا تارتۋعا كىرىسكەندە، قاشقىنعا كومەكتەستى دەپ ايىپتالىپ وتىرعان سەرىگىنە جاردەم بەرۋدەن باستارتقان. ءسويتىپ، جولداسىنىڭ قاشۋىنا سەپتەسكەن ءوزى سەكىلدى ساياسي اۋماعا زالالىن تيگىزدى. انانى تۇرمەگە قاماپ قويىپتى.
سوندا جەر اۋعاندار لەنينگە جولداستىق سوت قۇرعان ەكەن. لەنين سوتقا تەك «ولاردىڭ پىكىرىنە تۇكىرگەنى بار» دەگەن ءسوزىن ايتۋ ءۇشىن عانا كەلگەنىن، ەشقانداي دا جولداستىق سوتتى مويىندامايتىنىن مالىمدەپتى. وسىنى باۋىرى اريادناعا كۇلە اڭگىمەلەگەن-دى. ءبىراق، ءسوزىنىڭ سوڭىندا مەيلىنشە بايسالدى كەسكىنمەن: «بۇل لەنين دەگەنىڭ – سۇم ادام، ونىڭ زۇلىمدىعى – قاسقىردىڭ جانارىنداي وشپەندىلىككە تولى كوزىنەن دە بايقالادى» دەپ ىسپاتتاعان.
قۇربىسىنىڭ جارى جايىندا باياعىدا ەستىگەن وسىناۋ اڭگىمەنى ەسىنە تۇسىرگەندىكتەن بولار، اريادنا قىز ونىڭ قىتىعىنا تيە بەرگەن ءتارىزدى. ساياساتتاعى ۇستانىمىن قاجايتىن اششى ءازىل ايتسا كەرەك. سوندىقتان دا شىعار، ترامۆاي كورىنگەندە، لەنين ونىڭ كوزىنە قادالا قاراپ تۇرىپ، ءزارلى كۇلكىمەن:
– ءالى كورەرسىز، ءسىز سياقتىلاردى ءبىز شام باعاندارىنا اسىپ قويامىز، – دەيدى.
اريادنا ونى جوسىقسىز ازىلگە بالاپ، كۇلىپ جىبەرەدى:
– و نە دەگەنىڭىز، مەن سىزگە ۇستاتا قويماسپىن!
لەنين ەزۋ دە تارتپايدى. سالقىن قوشتاسىپ تۇرىپ، تىستەنە ءتىل قاتادى:
– ءبىز مۇنى كورەرمىز ءالى...
وسى قىسقا تانىستىعى، سودان ءبىر مۇشەلدەن استام ۋاقىت بۇرىن بولعانىنا قاراماستان، تىركوۆانىڭ ساناسىندا تاپ بۇگىنگىدەي جاڭعىردى. سونداعى ونىڭ سوزدەرىن ەسكە الا كەلە، سول كەزدەسۋدەن ءبىر جىل وتكەن سوڭ قۇرىلعان كادەت پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرىسسىز مۇشەسى بولىپ كەلە جاتقان جاس كۇرەسكەر ايەل:
– ول بۇگىنگى جاعدايدى سول كەزدە-اق ويلاستىرا باستاعان بولۋ كەرەك، – دەپ تۇيگەن.
– ولاي ەمەس شىعار، – دەيدى وعان جاساي، – بىلتىر عانا نەمىس جاستارى الدىندا العاشقى ورىس ريەۆوليۋسياسى جايىندا وقىعان لەكسياسىندا ول ءوزىن بولاشاق ريەۆوليۋسيانى كورۋى نەعايبىل كارتامىشكە جاتقىزا سويلەگەن ءتارىزدى ەدى...
قالاي بولعاندا دا، ەرتەدە جاسايدى يىرىمىنە ەداۋىر تارتقان بولشيەۆيزم كوسەمىنىڭ ۇرانى جۇزەگە استى. ول ءبىر كەزدەرى: «بىزگە ريەۆوليۋسيونەرلەر ۇيىمىن بەرىڭىز، سوندا ءبىز روسسيانى توڭكەرىپ تاستايمىز» دەيتىن. وسى كوكتەمدە ءوزى شەتەلدەن پيتەرگە كەلگەلى بەرى، شاشىراڭقىلاۋ جۇرگەن بولشيەۆيكتەردى بەكەم ۇيىمعا ۇيىستىرا الدى. سودان ولار، مىنە، توڭكەرىس جاساپ، بيلىككە كەلدى. جانە، اۋىزدارىنان شىققان سوزدەرىنە، ىستەگەن ىستەرىنە قاراعاندا، وزدەرىنەن وزگەشە ويداعىلاردىڭ ءبارىن قۇرتىپ جىبەرۋدەن تايىنبايتىندىقتارى انىق. ول قايتكەندە تەك بولشيەۆيك بيلىگىن نىعايتۋدى ويلاۋدا. وسىلاي تۇجىرىمدالعان جاسايدىڭ بايلامىنا ەشقايسىسى كۇدىك كەلتىرگەن جوق. جانشانىڭ كوزى دە وسىعان ابدەن جەتتى.
تاعى ءبىر قاتەرلى ءجايت، جانشانىڭ تىكسىنە بايقاعانى سول – بۇلاردىڭ انارحيالىق ونەگەسى ايماقتارعا تىم شاپشاڭ تارالۋدا. يكومۋسقا تاشكەنتتەن كەلگەن حابار سونداي پىكىرگە جەتەلەيدى: وندا دا ۇكىمەتتى بولشيەۆيكتەر باسىپ العان بولىپ شىقتى. كەڭەستەر سەزىن وتكىزىپ، ولكەنىڭ ۇكىمەتىن قۇرعان. ال عاجابى – جەر يەسى تۇركىلەردى وعان جولاتپاعان. ايگىلى قايراتكەر ءسارالى ءلاپيننىڭ ولكە ۇكىمەتى پروپورسيونال نەگىزدە قۇرىلۋعا ءتيىس دەگەن تالابىن ەلەڭ قىلماعان.
– تۋزەمدىكتەر اراسىندا پرولەتار ەلەمەنتتەر جوق! – دەگەن جەلەۋ ايتسا كەرەك.
جاس تا بولسا، مۇستافا شەشىمتال جىگىت بوپ شىقتى. ونىڭ باسقارۋىنداعى ۇلتتىق ورتالىق دەپ اتالاتىن جەرگىلىكتى مۇسىلمان كەڭەسى ولكەدە توتەنشە سەزد شاقىرۋ قامىندا ءتارىزدى. بۇل، مىنە، ناقتى ءىس! جاھانشاھ الاقانىن ىسقىلادى. ءوزارا قىرقىسقان ورىس پارتيالارى ىشىندە قوساق اراسىندا كەتۋ ىسپەتتى پالەگە ۇرىنباي تۇرعاندا، قازاقتار دا بىردەڭە ىستەۋگە ءتيىس...
اقىرى، ورالداعى قازاق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى حالەل دوسمۇحامەدوۆتەن حابار ءتيدى: بارشاسى سىيلايتىن ۇلكەن قايراتكەر ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان توپ ورىنبوردا كەزەكتى جالپىقازاق قۇرىلتايىن شاقىرىپ جاتقان كورىنەدى. حالەل حابارىنىڭ ارتىنشا، يكومۋسقا سول ىنتالى توپتىڭ وزىنەن دە جەدەلحات جەتتى. قازاق سەزىنە جاھانشاھ دوسمۇحامەدوۆ جەكە تىزىممەن شاقىرىلىپتى. شەشۋشى داۋىس بەرۋگە قاقىلى دەلەگات رەتىندە بەلگىلەنگەن ەكەن. جەلتوقساننىڭ باسىندا باس قوسساق دەيدى.
– دوستار، مىنا اسەم، ءبىراق انارحيا جايلاعان شاھاردى ەندى مەن سەندەرگە قالدىرا تۇرماقپىن، – دەدى ول جاساي مەن وتەمىسكە.
ەكەۋى دە وسىندا وتباسىن قۇرىپ، ءسىڭىسىپ، پيتەرلىك بولىپ كەتكەن. ناقتى كۇرەس شارالارىنا قاتىسۋعا جاسايدىڭ ءتان ساۋلىعى كەلمەيدى، ال وتەمىستە اشىق بەلسەندىلىك جوق. دەمەك، بۋىرقانعان قالادان ولاردىڭ ءبارىبىر كەتپەيتىنى انىق-تى. ال قاشاننان ريەۆوليۋسيالىق ۇيىمدار كورىگىن قىزدىرۋشىلار قاتارىندا جۇرگەن جانشا «انارحيا جايلاعان» پيتەردە بۇدان ارتىق قالا ءبارۋدى لايىق كورمەدى. يكومۋستاعى ۇزەڭگىلەستەرىمەن قوشتاستى. استاناعا قاجەتتىلىك تۋعان ۋاقىتتا عانا ورالماق بوپ، شۇعىل ەلگە قايتتى. ورالعا كەلدى. قازاق كوميتەتىنىڭ اتكومىندا اعىمداعى جاعدايدى تالقىلاۋعا قاتىستى.
بىرنەشە كۇننەن سوڭ احمەد ساليكوۆتەن حابار الدى. ول قالاداعى انارحيالىق قۇبىلىستاردىڭ باسىلعانىن، كەڭەس وكىمەتىن بارشانىڭ مويىنداپ جاتقانىن ايتىپتى. ءوزىنىڭ حالكومكەڭەستىڭ ۇلت كوميسسارياتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەنىن جانە ونداعىلاردىڭ بولاشاق قىزمەتتەستىكتىڭ شارتى رەتىندە – مۇسىلمان كەڭەسىن تاراتۋدى ۇسىنعانىن حابارلاپتى...
3.
قازاق قۇرىلتايىن قۇتتىقتاۋ سوزىندە زاكي ۆاليدوۆ ماسكەۋدەگى مامىر ايىندا وتكەن جالپىمۇسىلمان سەزىندە جاساعان تەوريالىق بايانداماسىن ودان بەرگى ناقتى ءومىر شىندىعىمەن ساباقتاستىرا ءوربىتتى.
جانشا وعان ويلانا قۇلاق تىگىپ وتىر. بولشيەۆيكتەر يكومۋستى تاراتۋدى قالاعان. بۇلارى، دەمەك، جالپىمۇسىلمان سەزىنىڭ شەشىمدەرىن مويىندامايدى دەگەن ءسوز... ال وندا زاكي مەن جانشا بىرىنەن ءبىرى وتكەن وراق اۋىز شەشەندىكپەن، ۋنيتاريستەرگە قارسى يىقتاسىپ تۇرىپ، ءوز يلانىمدارىنا سەنىمدىلىكپەن شايقاسقان بولاتىن. جەڭگەن. ال مىنا توڭكەرىس جاساپ بيلىككە كەلگەن جاڭا وكىمەت ولاردىڭ جەڭىسىنە پىسقىرىپ تا قارامايتىن سەكىلدى...
بولشيەۆيكتەردىڭ كوزقاراسىنا زاكي دە قانىق بىلەم، ول جايىندا ءتىس جارماي، مۇسىلمان قوزعالىسى بارىسىندا تۇجىرىمدالعان جايتتەردى ءوز ىس-تاجىريبەلەرىندە قالاي دامىتىپ وتىرعاندارىن اڭگىمەلەدى. جانشا ارىپتەسىن ريزاشىلىقپەن تىڭدادى.
– باشقۇرتستاننىڭ دەربەستىگىن جاريا ەتكەندە، ءبىز حالقىمىزدىڭ كۇللى ەتنوس رەتىندە يەلەنە الىپ جاتقان اۋماعىن قامتيمىز دەپ ويلاعان جوقپىز، – دەدى ول، – ءبىزدىڭ ۇيعارىمىمىز تەك شىعىس بولىگى جايىندا بولدى. مۇندا مۇسىلمان حالقى وسىندا تۇراتىنداردىڭ كەمى جەتپىس پايىزىن قۇرايدى. ءبىز وسى ولكەنى كىشى باشقۇرتيا دەپ اتاپ وتىرمىز. باسقا وبلىستارداعى ۇلەستىك سالماعىنىڭ مولشەرى ازايىپ كەتكەن باشقۇرتتار مەن تاتارلاردى بولاشاقتا باشقۇرتستان مەن تۇركىستانعا كوشىرىپ قونىستاندىرامىز عوي دەپ ويلايمىز. ءبىزدىڭ جوسپارىمىز بويىنشا، باشقۇرت ەلى جانە قازاق ەلىنىڭ باتىسى، سونداي-اق ورىنبور كازاكتار قاۋىمى وسى ورىنبوردى ورتاق باس قالا ەتە الادى. كەلەشەكتە، قويان-قولتىق وتىرعان باشقۇرت-قازاق ءبىر وبلىسقا رەسمي تۇردە بىرىگىپ جاتقان جاعدايدا، وعان ورىس كازاكتارى دا قوسىلعان بولار ەدى. ءبىز كازاچەستۆومەن ءتىل تابىسا الامىز. مەن ءوزىم بۇعان ەش ءشۇالانبايمىن. ءبىز ولارمەن ءتاتۋ-تاتتى، ۇلىسارالىق ءوزارا كەلىسىممەن، جاراسىمدى بەيبىت قاتار ءومىر سۇرگەن بولار ەدىك. ويتكەنى كازاكتار، تۇپتەپ كەلگەندە، جارتىلاي تۇركى تۇقىمداس قوي. كازاك قاۋىمى – كازاچەستۆو اراسىنداعى ءبىزدىڭ دوستارىمىز وسى ويدى قۋاتتاپ ءجۇر.
سوسىن ول تاياۋدا باشقۇرتتاردىڭ ءۇشىنشى قۇرىلتايى اشىلاتىنىن ايتتى.
– ءبىز ونى ءوزىمىزدىڭ وتانىمىزدىڭ باس ءماجىلىسى سيپاتىندا وتە مە دەپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىزدىڭ مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى رەسەي قۇرىلتايشى جينالىسىنا مۇشە بولىپ سايلانعان-دى. ءبىراق، ونىڭ قالىپتى وتۋىنە بولشيەۆيكتەر مۇمكىندىك بەرە قويار ما ەكەن؟! – زال اقىرىن گۋ ەتە ءتۇستى. – قالاي بولعاندا دا، ءبىز وعان دەيىن ءوز مەملەكەتتىگىمىزدىڭ اۋى مەن باۋىن تۇگەلدەمەكپىز. ال بۇل ماسەلە تياناقتى قاراستىرۋدى تىلەيتىندىكتەن، بالكىم، بولشيەۆيكتەردىڭ پەيىلىنە قاراپ قالعان قۇرىلتايشى جينالىسقا ءبىز بارماسپىز دا.
جانشا ونىڭ بولشيەۆيكتەرگە سەنبەي تۇرعانىن ىشتەي قاناعاتتانا اتاپ ءوتتى.
– قازىرگى تاريحي ءسات بىزگە ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز، ەشكىمگە جالتاقتاماي، باتىل قولعا الۋدى تىلەيدى، – دەدى زاكي دوڭگەلەك كوزگەلدىرىگىنىڭ اينەگى جالت-جۇلت ەتىپ. – وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە قۇرىلتايعا جينالىپ وتىرعان قازاق باۋىرلار، مەن سىزدەرگە اۋىزبىرلىك كورسەتىپ، تەزىرەك دەربەس ەل بولۋ جايىندا ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋلارىڭىزعا تىلەكتەستىك بىلدىرەمىن. باۋىرلاس تۇركى حالىقتارىنىڭ زاماناعا سەرگەك قارايتىن ۋاقىتى تۋدى! ءبىز ورتاق جاۋ الدىندا بىرىگە الاتىن قابىلەتىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك! ول ءۇشىن اللا-تاعالا سىزدەرگە دە تەزىرەك دەربەس ءتۇتىن تۇتەتۋ ءناسىبىن جازسىن!
ۆاليدوۆ زالدىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ تومەن تۇسە بەرە-اق، مىنبەگە جاڭا شەشەن كوتەرىلىپ بارا جاتتى. قازاق قۇرىلتايىن جانە وعان قاتىسۋشىلاردى جەرگىلىكتى مۇسىلمان جاساعى اسكەري شۋروسىنىڭ ءتوراعاسى پراپورششيك باشيروۆ، «يانگي ۆاكت»* گازەتىنىڭ رەداكتورى فاتيح كاريموۆ، ورىنبور كازاكتارىنىڭ اسكەري كرۋگىنان** كەلگەن وكىلدەر تيموفەي سەدەلنيكوۆ پەن ابدراۋف بوگدانوۆ، تاعى باسقالار وسىناۋ ماڭىزدى وقيعامەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتادى.
*«جاڭا ۋاقىت».
**كازاك اسكەرلەرىنىڭ جينالىسى.
سويلەۋشىلەردىڭ ءبارى سەزگە ارنايى كەلىپ ايتقان قۇتتىقتاۋ سوزدەرىندە ءبىر جەردەن تابىلىپ جاتتى. قاي-قايسىسى دا قازاقتاردى قازىرگى قيىن ساتتە ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ، بىرلەسۋگە شاقىردى. كوپشىلىككە، اسىرەسە، سەدەلنيكوۆتىڭ ءسوزى ۇنادى. ونى ىشتەي جانشا دا وڭ قابىلدادى.
ورىنبور كازاك-ورىس اسكەرىنىڭ وكىلى تيموفەي سەدەلنيكوۆ كازاچەستۆومەن قاتار قازاقتىڭ دا مۇڭ-مۇقتاجىن جاپ-جاقسى تۇسىنەتىن ءام ءاردايىم ءار جەردە باتىل قورعاپ جۇرەتىن. ول سوناۋ 1906 جىلى ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋما مىنبەسىنەن يمپەريا حالىقتارى وكىلدەرىن تۇڭعىش رەت قازاق مۇڭىنان حاباردار ەتكەن-دى.. تاۆريا سارايى كۇمبەزى استىندا قازاقشا سوزدەردى العاش رەت جانە سوڭعى مارتە، تەك جالعىز ءوزى عانا قالىقتاتقان ەدى. قازاق پەن باشقۇرت مۇددەسىن ەرتەڭ كەڭەس وكىمەتى الدىندا دا كۇيتتەيتىن ادال قايراتكەر. مىنە سول ازامات قازاقتىڭ جەلتوقسانداعى سەزىندە تاريح تاعدىرلاس ەتكەن حالىقتاردىڭ تۋىسقاندىق سەزىمى ۇشتاسا بەرۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى. زالدى سەزدىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاي كەلە، ءبىر ءسات زاكيگە سىلتەمە جاسادى:
– باشقۇرتتار پاتشا تاقتان قۇلاعالى اتا تەكتەرىندەگى قاسقىر رۋحى جەتەگىمەن وڭعا دا، سولعا دا جۇلقىنا شاۋىپ، اقىرى، ورتالىقتان تاۋەلسىز ۇيىسۋ جولىنا شىعىپ وتىر، – دەدى. – ولار، الگىندە قوزعالىستىڭ جاس بارىسى اۋزىنان ەستىگەنىمىزدەي، جاقىندا اشىلماق قۇرىلتايىندا ناعىز ەل بولۋ شارتتارىن جاساماق. – وسىلاي دەدى دە، زالعا قاسقايا قارسى قاراپ تۇرىپ، كەۋدەسىن كەرە تىنىستاپ الدى. – قىمباتتى قازاق باۋىرلار، سىزدەردىڭ ءاردايىم «قوي دا امان، قاسقىر دا توق» بولعانىن قالايتىن بىتىمشىلدىك قاسيەتتەرىڭىزدىڭ كوپ جاعدايدا باسىم ءتۇسىپ جاتاتىنىن مەن جاقسى بىلەمىن، – دەدى سودان سوڭ. – ءبىراق سىزدەر ءۇمىت ارتىپ وتىرعان ۋچرەديلكانىڭ* قازىرگى احۋالدا ءادىل وتەرىنە مەن سەنبەيمىن. ءتىپتى سول بولا دا قويار ما ەكەن؟! – سۇراۋلى جۇزبەن اينالا قارادى. – سوندىقتان مەن سىزدەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرىڭىزگە سەنۋدى، ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بىرلىككە قول جەتكىزۋدى، ءسويتىپ، ءوز تاعدىرلارىڭىزدى وزدەرىڭىز قولعا الۋدى تىلەيمىن.
*قۇرىلتايشى جينالىستىڭ.
قۇتتىقتاۋ سوزدەرگە قول سوعىپ ريزاشىلىقتارىن بىلدىرگەن زال ىقىلاسى سايابىرسي بەرە، قۇرىلتاي ءتوراعاسى قۇلمانوۆ ورنىنان تۇردى.
– مىنبەگە شىعىپ، قازاق جينالىسىنا قۇتتى بولسىن ايتقان مىرزالارعا دەلەگاتتار اتىنان ۇلكەن راحمەت، – دەدى.
سوسىن قولىنداعى ءبىر بۋدا قاعازدى جۇرتقا كوتەرىپ كورسەتىپ، جەر-جەردەن حات، جەدەلحات تۇرىندە تۇسكەن قۇتتىقتاۋلار بارىن ايتتى. ءسويتىپ زالدى جازباشا قۇتتىقتاۋلارمەن تانىستىرۋعا كوشتى. قازاق قۇرىلتايىنىڭ اشىلۋىنا وراي ورىنبور ءمۋفتيى جولداعان حاتتى، قالالار مەن اۋىلداردان، ءتۇرلى ۇيىمداردان كەلگەن جەدەلحاتتاردى وقىدى.
حات-حابارلاردا تەك قۇتتىقتاۋ سوزدەرى عانا ەمەس، جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق كەزىگىپ وتىرعان پروبلەمالار مەن سول ورايدا قۇرىلتايعا بىلدىرىلگەن تىلەكتەر دە بار ەدى. ولار جۇرتتى جايباراقات قالدىرمادى. زالدا وتىرعان دەلەگاتتار جەر-جەردەگى جاعدايدى ورىن-ورىندارىنان قىسقاشا ايتىپ بەرۋدى قوش كوردى.
قۇرىلتاي ءتوراعاسىنىڭ باقىلاۋىمەن، قازاق ەلىنىڭ شارتارابىنان كەلگەن وكىلدەر ءوز ايماقتارىنداعى احۋالدان كەزەكتەسىپ حاباردار ەتىپ جاتتى. وزەكتى دە ماڭىزدى حابارلامالار ءار ايماق دەلەگاتتارى تاراپىنان جاسالدى. ارتىنشا، سەزگە قاتىسۋشىلار پىكىر الماستى. ەستىگەندەرىن جايباراقات قالدىرا المادى. نازار اۋدارعان حابارلار بويىنشا ءتيىستى قارارلار الدى.
جەر-جەردە بارشا ازامات قۇرىلتايشى جينالىس پەن زەمستۆو سايلاۋىنا ءمان بەرۋدە كورىنەدى. ۇيەزدەردىڭ ءبىرقاتارىندا ۇيەزدىك زەمستۆو اعزالارىن سايلاۋ مارەگە جەتكەن سياقتى. ال تاعى ءبىرقاتار ۇيەز، ءتىپتى، قۇرىلتايشى جينالىسقا دەلەگات سايلاۋ ناۋقانىن دا وتكىزىپ قويىپتى. بارلىق جەردە دە قازاقتاردىڭ زەمستۆوعا جانە ۇيىسۋ جينالىسىنا وكىل سايلاۋ ماسەلەسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقانى ءمالىم بولدى. بۇل سەزدى قاناعاتتاندىرعانداي ەدى.
تەك، سىرداريا وبلىسىنىڭ قازاقتارى قۇرىلتايشى جينالىسقا وكىلدەر سايلاۋدا ءبىر توقتامعا كەلە الماعان كورىنەدى. ولاردىڭ داۋ-دامايعا جول بەرىپ، ۋاقتىلى سايلاۋ وتكىزە المايتىنداي احۋالدا تۇرۋى ەشكىمگە ۇنامادى. جىك-جىك بوپ پارتيالارعا ءبولىنىپ، ءالى كۇنگە دەيىن ورتاق كەلىسىم جاساي الماپتى. ءسويتىپ، ءار توپ ءوز مىقتىسىن الپەشتەگەن بىرنەشە ءتىزىم شىعارسا كەرەك. نە كەرەك، ايتىس-تارتىس، ساياسي توپتارعا ءبولىنۋ سالدارىنان ءبىرتۇتاس ءتىزىم ۇسىنا الماعان، ودان جەتكەن جەرلەرى سول – وبلىس بويىنشا قازاقتاردان ۇيىسۋ قۇرىلتايىنا جالعىز عانا دەپۋتات وتكىزە الاتىن تۇرلەرى بار.
مۇنى دەلەگاتتار قىنجىلا تالقىلاۋعا ءماجبۇر بولدى.
بۇلاي جارامايدى دەستى. قۇرىلتاي حالىققا قايرىلىپ ايرىقشا ۇندەۋ جاريالايتىن بولسىن دەگەن توقتامعا ۇيىدى. ەل-جۇرتتى داۋ-دامايلار مەن ايتىستاردى دوعاراتىن، پارتيالىق باقتالاس كۇرەستى قوياتىن، ازىپ-توزۋ جولىنان اۋلاق بولاتىن، ءسويتىپ مىنا الاساپىراندا تەك بىرلىككە ۇمتىلاتىن ەتۋ كەرەك. مىنە سول ءۇشىن ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ پەن احمەت بايتۇرسىنوۆ شۇعىل تۇردە ۇندەۋ ءماتىنىن جازىپ، قۇرىلتايدىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنسىن...
– سىرداريا وبلىسىنىڭ حالقىنان قۇرىلتاي اتىنان، تەلەگراف ارقىلى – سايلاۋدا وبلىستىق ءبىر عانا تىزىمگە داۋىس بەرۋ سۇرالسىن...
– مىنە، اعايىن، «التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى» دەگەن وسى... بىرلىككە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى...
– ول راس-اۋ، ءبىراق ءبىزدىڭ جەتىسۋ وڭىرىندە ءتىپتى ماسقارا ءجايت ورىن الىپ تۇر، جۇرت اشتان قىرىلىپ جاتىر...
جەتىسۋ وبلىسى قازاقتارىنىڭ جاعدايى اۋىر كورىنەدى. ولار ەسكى ۇكىمەتتىڭ ون التىنشى جىلعى وزبىرلىعىنا – تىل جۇمىسىنا ادام الماقشى بولعانىنا قارسى كوتەرىلگەنى ءۇشىن جازالاۋ ەكسپەديسياسىنىڭ اياۋسىز شاپقىنىنا ۇشىراعان ەدى. سودان مىنە، توز-توز بوپ، ادام ايتقىسىز قايىرشىلىق كۇي كەشۋدە. تالايى اشتان ءولىپ جاتىر. ءبىرقاتارى ايەلدەر مەن بالالاردى ساۋداعا سالۋعا ءماجبۇر. اۋليەاتا مەن پىشپەك ۇيەزدەرىنىڭ قازاق-قىرعىزدارىن اشارشىلىق جايلاعان.
ولارعا استىق اقمولا وبلىسىنىڭ جاپسارلاس ۇيەزدەرىنەن كەلۋ كەرەك-تىن. الايدا، ساتىپ الىنعان استىقتى تاسىمالداۋدىڭ ءوزى، كولىك جوقتىقتان، اسا قيىن بوپ تۇرسا كەرەك.
حيۋا حاندىعى اۋماعىندا كوشىپ جۇرگەن قازاقتاردى تۇركمەندەر توناپ، وتىن ويرانداپ كەتىپتى. ولار سۇيەكتەرىن سۇيرەتىپ، تەمىر جانە اقتوبە ۇيەزدەرىنىڭ شەگىنە ارەڭ ىلىككەن. ءقازىر جاردەمگە اسا مۇقتاج.
بۇل ورايدا قۇرىلتاي كۇللى وبلىستارداعى قازاقتارعا مىنانداي ۇسىنىس بىلدىرگەندى ورىندى كورەدى: جازالاۋشىلار ويرانداعان جەتىسۋ حالقى مەن تۇركمەندەر تاراپىنان كۇيزەلىسكە ۇشىراعان قازاقتار پايداسىنا – ورتا ەسەپپەن ءار جاننان ءبىر سومنان قارجى جينالسىن، ونى اركىمگە داۋلەتىنە قاراي ءادىل ءبولۋ ارقىلى جيناۋ – جەرگىلىكتى باسقارمالارعا تاپسىرىلسىن...
– جيزاق ۇيەزىندە تارتىپسىزدىكتەر ورىن الىپ وتىر. قازاقتار ءبىرىنىڭ مالىن ءبىرى بارىمتالاۋعا كوشكەن. جەرگىلىكتى وكىمەتتىڭ ءتارتىپ ورناتا الار ءتۇرى جوق. وسى ۇيەز قازاقتارىنىڭ ءبىر ۇلكەن توبى تۇركىستان اۆتونومياسىنان شىعۋعا ىنتالى. ەگەر قازاق اۆتونومياسى جاريالانار بولسا – قوسىلعىلارى كەلەدى.
قۇرىلتاي بۇل حاباردى دا سەرگەك قارسىلادى. جيزاق ءوڭىرىن مەكەندەيتىن قازاقتاردىڭ ءبىر بولىگى ايتىپ جاتقان ءبىرتۇتاس قازاق اۆتونومياسىنا كىرۋ جونىندەگى تىلەگى ماقۇلدانسىن. بۇل جايىندا تۇركىستان اۆتونومياسى وكىمەتىمەن ءتيىستى قارىم-قاتىناس جاسالاتىن بولسىن.
تۇركىستان اۆتونومياسىنا ارنايى قۇتتىقتاۋ جولدانسىن. جاۋاپ-جەدەلحات ورىنبور مۋفتيىنە دە جولدانسىن...
4.
كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن وسىناۋ اعىمداعى ماسەلەلەر حاقىندا جەدەل شەشىمدەر الىنعان سوڭ، دەلەگاتتار قۇرىلتايدىڭ كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەۋگە كوشتى. ون ماسەلە ق
